تاثیر مراسم پیاده‌روی اربعین بر جامعه عراق

چند سالی است که مراسم پیاده‌روی اربعین در حجم بسیار گسترده‌ای در عراق رایج شده است. زایران شیعی از اقصا نقاط عراق از جمله بغداد (۱۰۰ کیلومتر تا کربلا)، بصره (۵۰۰ کیلومتر)، ناصریه (۳۰۰ کیلومتر) و عماره (۳۵۰ کیلومتر) به سمت کربلا حرکت می‌کنند. این مسیر گاه بیش از یک ماه طول می‌کشد. به علاوه، زایران خارجی نیز از ایران و کویت و عربستان و بحرین و لبنان غالبا از راه هوایی یا زمینی به نجف رفته و از آن جا فاصله ۸۰ کیلومتری تا کربلا را پیاده می‌روند.

این مراسم سابقه نسبتا درازی در تاریخ تشیع دارد اما در گذشته غالبا روحانیون نجف و تعدادی کمی از شیعیان به انجام آن پرداخته و صرفا مسیر نجف تا کربلا و یا حتی کمتر از آن و صرفا از نیمه راه تا کربلا پیاده می‌رفتند و عملا مراسم بیش از یک روز به درازا نمی‌کشید.

رژیم وقت بعث عراق در اثر نگرانی از تجمع شیعیان در مراسم‌های مذهبی که ممکن است مورد استفاده سیاسی علیه رژیم قرار گیرد از انجام آن ممانعت به عمل آورده و مجازات‌های سختی که گاه حتی به اعدام نیز می‌رسید برای آن در نظر می‌گرفت. از این رو به محض سقوط رژیم در سال ۲۰۰۳، این مراسم این بار با شور و شکوه بیشتر و مشارکت وسیع شیعیان از سر گرفته شد. جمعیت مشارکت‌کنندگان نیز تقریبا هر ساله با افزایش قابل توجهی همراه است.

این مراسم در خلال سالیان گذشته بدون شک آثار مثبت اجتماعی در جوامع شیعی داشته است. از جمله آن که زمینه نزدیکی شیعیان ایران و عراق را فراهم آورده و زنگار دهه‌ها جدایی و هشت سال جنگ ایران و عراق را تا اندازه زیادی زدوده و با افزایش تعاملات و مراودات اجتماعی دوستانه بین دو ملت آنها را به هم نزدیک ساخته است. به علاوه، میزان وسیع همبستگی اجتماعی از خلال میزبانی از زایران و محبت متبادل بین آنها آثار اجتماعی قابل توجهی در تحکیم روابط اجتماعی بین گروه‌های مختلف جوامع شیعی دارد.

با این همه شیوه اجرای مراسم و حواشی آن، آثار زیانباری بر جامعه عراق دارد؛ جامعه‌ای که خود گریبانگیر مشکلات اقتصادی و اجتماعی و سیاسی فراوان است و این مراسم به تشدید آنها می‌افزاید.

در نگاهی کلی، مراسم پیاده‌روی از آفات زیانبار زیر برخوردار است:

۱- تضعیف حرکت کار و تولید در کشور عراق: همان‌گونه که آیت‌الله حیدری اشاره کرده‌اند، انجام مراسم پیاده‌روی اربعین به تعطیلی درازمدت کشور تا حدود سه ماه می‌انجامد. طی مسافت‌های دراز از جنوب و غرب عراق به سمت کربلا به همراه مقدمات و ملحقات آن، سبب اتلاف بخش عظیمی از انرژی نیروی کار عراق می‌کردد. این در حالی است که کشور عراق در وضع کنونی خود بیش از هر وقت دیگر نیازمند افزایش نیروی کار و تولید مضاعف برای بهبود وضع فعلی خود دارد.

۲- اتلاف منابع مالی هنگفت: مسیر پیاده‌روی تا کربلا به طور انبوه توسط ساکنان محلی هر منطقه تجهیز می‌شود تا از زایران استقبال و میزبانی رایگان شود. امکانات مختلف از محل خواب، انواع خوراکی‌ها، پوشاک، وسایل بهداشتی و حتی وسایل تفریحی و تجملی احیانا مانند ماساژ پا و بدن و غیره تجهیز می‌شود. میزبانان حتی در صورت نداشتن امکانات مادی مناسب به خود فشار وارد آورده و سعی می‌کنند بهترین کیفیت خدمات را به طور رایگان به زایران اختصاص دهند. در نتیجه، این مراسم زمینه اتلاف حجم وسیعی از منابع مالی را فراهم آورد؛ منابعی که باید صرف تولید مشاغل کوچک و پیشرفت اقتصادی کشور و مبارزه با موج وسیع بیکاری و غیره گردد.

۳- ظاهرگرایی: این مراسم با نگاهی ظاهرگرایانه به حرکت امام حسین، زمینه خالی کردن این جریان از معانی عمیق دینی آن شده و آن را به یک کارناوال سیاحتی تبدیل می‌کند. کارناوالی که خیلی‌ها با هدف تفریح و گذر وقت و به مثل معروف فارسی "هم زیارت است و هم سیاحت" به آن می‌پردازند. این مراسم در واقع تأثیر مشخصی بر بهبود سطح فرهنگی و یا حتی دینی افراد شرکت‌کننده در آن نداشته و نوعی اثر تخدیری در آنها می‌افریند. به نحوی که پس از اتمام آن احساس انجام کاری عظیمی به آنها دست می‌دهد اما در حقیقت تغییر مشخصی نه در سطح فردی و نه در سطح اجتماعی در وضع عراق ایجاد نمی‌کند.

۴- نگرانی‌های فرقه‌گرایانه: انجام این مراسم نه به صورت کاملا مردمی، و بلکه با پشتیبانی ویژه و فراگیر از سوی دولت و مراکز حکومتی صورت می‌گیرد. نیروهای امنیتی از جمله ارتش و پلیس و غیره برای حمایت از شرکت‌کنندگان به طور آماده‌باش کامل در می‌آیند. مؤسسات دیگر دولتی از جمله بیمارستان‌ها و مراکز رسانه‌ای دولت و غیره نیز به طور کامل در اختیار این کارناوال قرار می‌گیرد. این در حالی است که عراق کشوری دارای مذاهب و ادیان و اقوام مختلف است. در نتیجه بکارگیری منابع دولتی برای مراسم مذهبی یک فرقه به طور طبیعی حساسیت فرق دیگر را بر می‌انگیزد. این در حالی است که وکلا و سخنگویان آیت‌الله سیستانی در گذشته بارها از استفاده از منابع دولتی در مراسم مذهبی منع کرده و دولت و منابع آن را متعلق به همه عراقی‌ها دانسته‌اند. اما آن چه که عملا توسط هر دو حکومت ایران و عراق صورت کی‌گیرد، استفاده انبوه از منابع دولتی در این مراسم است.

مشکلات این مراسم تا اندازه‌ای چشمگیر شده که حتی برخی از روحانیون اصلاح‌طلب نیز به انتقاد آن پرداختند. آیت‌الله کمال حیدری در یکی از جلسات درس اخیر خود در قم، تعطیلی دو تا سه ماه مملکت به بهانه پیاده‌روی اربعین را نادرست و از عوامل عقب‌ماندگی جوامع مشارکت کننده در آن دانست. وی این مراسم را بر خلاف اهداف مقدس نهضت امام حسین شمرد و از مراجع خواست که مقلدان خود را ارشاد کنند که وقت کمتری به این مراسم اختصاص داده و وقت خود را به تولید و کار مفید اختصاص دهند.