مهدی خلجی

کتابِ زندگی در آينه، رشته مقالاتی است درباره متن‌هايی متفاوت که از چشم‌اندازی يگانه بررسيده و سنجيده شده‌اند؛ آثار اتوبيوگرافيک جلال آل احمد، "سورة الغراب" محمود مسعودی، شعر فروغ فرخزاد، سياست و اجتماع شاهرخ مسکوب، "سمفونی مردگان" عباس معروفی، تاريخ ابوالفضل بيهقی، "طوبا و معنای شب" شهرنوش پارسی‌پور و شعری از سيمين بهبهانی موضوع گفتار نقدادبی نويسنده است.

همه اين متن‌ها گرد پرسشی يکتا پديد آمده‌اند: پرسش از "خود" و زير و زبرشدن‌هايش و بازتاب اين پرسش در نوشتار و به ويژه نوشتار ادبی.

اگر دقيق‌تر بگوييم، کتاب حورا ياوری، شرحی است انتقادی از تجربه ويژه ايرانيان در ابداع و آگاهی از خود؛ داستان درپيچيدن ماست با خويشتن در عصری که آرامش جهان قديم - چه در عالم نظر چه در عالم عمل - رخت بربسته است.

من، آينه جهان؛ جهان، آينه من

کتاب در دو بخش سامان يافته است: من، آينه جهان و جهان، آينه من. بلندترين نوشتار، نخستين مقاله کتاب است با عنوان "خودزندگی‌نامه‌های جلال آل احمد و پيوند آن‌ها با نظريه غرب‌زدگی". در اين مقاله حورا ياوری کوشيده است تا با گزارشی تاريخی از مفهوم زندگی‌نامه خودنوشت و با تکيه بر دانش روانکاوی و ادبيات خود، مبانی نظری آن‌چه را در مقالات ديگر آورده است، تبيين کند.

اگر آينه‌های ونيزی در دوران رنسانس استعاره‌ای برای پيدايش زندگی‌نامه خودنوشت شدند که ريشه‌داری اين نوع نوشتار را در فرهنگ غربی نشان می‌دهند، نوشتن از خود و عريانی در برابر آينه در ميان ايرانيان تبار و تاريخی کهن ندارد. بخش مهمی از مقاله نخستين کتاب در معنا و مبنای فلسفی و تاريخی زندگی‌نامه خودنوشت است و در غياب تحليلی فراگير و علمی در اين باره به زبان فارسی، نوشته‌ای بس سودمند به شمار می‌رود.

چيرگی حورا ياوری بر بسياری منابع در اين باره و نيز کوشش او برای مقايسه ميان روند زندگی‌نامه‌های خودنوشت در ايران و غرب ستودنی است. وی در اين مقاله کوشيده است جسارت‌ها و ظرفيت‌های زبانی و روانی آل احمد را در تکاپو برای "استريپ تيز روحی" بسنجد.

آل احمد که بيشتر از نظر ادبی يا سياسی نگريسته شده، اين بار، از دريچه‌ای ديگر ديده شده است؛ راهی که او در خودشناسی رفت و سرمايه‌ای که برای خودشناسی يک نسل گرد کرد.

شرم و گناه در شعر فروغ

مقاله مهم ديگر کتاب در باره فروغ فرخ‌زاد است با عنوان: "شرم‌آشنايی و بی‌گناهی در شعر فروغ فرخ‌زاد". خانم ياوری بر پايه تقسيم جاافتاده شعر فروغ به دو دوره پيش از مجموعه شعر "تولدی ديگر" و پس از آن، نظريه خويش را بنيان می‌نهد.

از نظر او فروغ پيش از "تولدی ديگر" اگرچه عاصی و طاغی است، هنوز در بند دوگانه گناه و طاعت، کفر و ايمان است.

نويسنده در مقايسه ميان جلال آل احمد و دوره نخستين شعر فروغ چنين می‌آورد: "در اعترافات آل احمد به جای سه گانه سنتی گناه – اعتراف – آمرزش، سه گانه مدرن لغزش – شلاق – خودشناسی می‌نشيند. آن‌که بايد ببخشد نه داور آسمانی، بلکه "من درونی" است که در جايگاه پروردگار اعترافات کلاسيک، به روايت او از زندگی‌اش و همه سرزنش‌ها و سرکوفت‌هايی که بر خودش روا می‌دارد با شکيبايی گوش می‌دهد"؛ در حالی که فروغ در دوره نخست، سخت در گير و دار ذهنيت سنتی گناه‌انديش است.

فروغ ولی پس از "تولدی ديگر" از بند اين دوگانه‌های مصنوعی و برساخته (استوار بر مفهوم اخلاقی خوب و بد) فرامی‌رود و با خلق جهان استعاره‌ای تازه به عوالم معنايی نوينی دست می‌يابد.

"شعر و ذهن فرخ‌زاد در اين سال‌ها به تجربه هم‌زمان شرم‌آشنايی و مرگ‌آگاهی تن می‌سپارد و در سويه ديگری از اروس نيز غوطه‌ور می‌شود؛ در آن سويه‌ای از اروس که کارش ساختن يک چارچوب است...اين چارچوب، هم راه ما را برای رسيدن به نقطه‌ای که در آن زندگی، ابديت و عقل و عشق، همه بی‌معنا می‌شود باز می‌کند و هم رسيدن ما را به آن نقطه به تعويق می‌اندازد."

خانم ياوری کوشيده است فرايند گذار معنايی از جهان نخستين فروغ به جهان دوم را تبيين نمايد.

روايت تاريخی بيهقی

مقاله "آرمان پادشاهی و شاهان زمانه؛ نقش روايت‌های افزوده در تاريخ بيهقی" نيز پراهميت است؛ اما نه از اين باب که حورا ياوری نگاهی بديع را در تفسير تاريخ بيهقی به ميان می‌آورد، بل از اين روی که اهميت شايد مهم‌ترين کتابی را که تا کنون درباره بيهقی نوشته شده آشکار می‌کند: کتاب خانم مارلين رابينسون والدمن با عنوان "رهيافتی به نظريه روايت تاريخی؛ مطالعه‌ای‌ موردی در تاريخ‌نگاری ايرانی-اسلامی".

ترجمه اين کتاب به فارسی که سال‌ها پيش با عنوان "زندگی، زمانه و کارنامه بيهقی" نشريافته، سراسر ناراست و تأسف‌برانگيز است. خانم ياوری بدون اشاره به کژمژی ترجمه فارسی، در مقاله خود، کوشيده است يکی از ايده‌های اصلی والدمن را در کتاب‌اش بازشکافد؛ يعنی تأويل تاريخ بيهقی بر پايه نظريه کنش گفتاری جان آستين.

اين مقاله گرچه سودمند و روشن‌گر است، از تبيين دقيق نظريه کنش گفتاری و شيوه به‌کارگيری آن در متن ادبی شتابان می‌گذرد.

انسان غزل

مقاله حورا ياوری درباره غزل "و نگاه کن به شتر آری" از سيمين بهبهانی، هم، سخت خواندنی است.

تأويل او از اين غزل و استعاره "شتر" در آن بدين‌جا می‌رسد: "انسانی که شتر ميدان‌دار هستی اوست، همان من نينديشيده‌ای است که هنوز در قرون وسطای هستی تاريخی خويش می‌زيد، سرنوشت‌اش را بر پيشانی‌اش مهر کرده‌اند؛ راه برون شدن از اين مدار بسته را نمی‌شناسد و هنوز نتوانسته از خود دور بايستد و بر خود بنگرد."

همه مقالات اين کتاب، حکايت پاره‌ای از تقلاهای ثبت شده در ادبيات ما برای دور شدن از شترخويی است و بنيادنهادن تأمل در خود.

زندگی در آينه، پس از کتاب "روان‌کاوی و ادبيات؛ از بهرام گور تا بوف کور" دومين کتاب حورا ياوری به زبان فارسی است.

حورا ياوری، دانش‌آموخته ادبيات انگليسی و روان‌کاوی در تهران، پاريس و نيويورک، و اکنون پژوهش‌گر ارشد دائرة المعارف ايرانيکا، با نثری بی‌ گير-و-گرفت و روان، و رويکردی استوار در نقد ادبی، طرز تازه‌ای از نگريستن به متن‌های معاصر ادبی را می‌آموزد.