مهدی خلجی

از نقشه‌های بطلميوسی سال ۱۴۷۷ گرفته تا سال ۱۹۲۵ و پايان دوره قاجار، بيش از چهارصد نقشه و دويست تصوير در اين کتاب کنارهم نشسته است.

طبع نفيس با کاغذ گلاسه، در قطع رحلی و سليقه زيبای انتشارات دانشگاهی بريل در آرايش کتاب، نقشه‌ها را چشم‌نواز کرده است.

ايران طی سده‌های پياپی نقشه‌نگاری شده است، اما فقدان اثری که راهنمای نقشه‌نگاری ايران باشد، پژوهش‌گران تاريخ و جغرافيای ايران‌زمين را از داشتن تصويری کامل از تحولات جغرافيايی ايران بازداشته بود.

به سبب تغيير مستمر مرزهای ايران، در پی تحولات سياسی، جغرافيای ايران ايستا نبوده و در نتيجه اين نقشه‌ها امروزه نه تنها به کار درکی تاريخی-جغرافيای از ايران‌زمين می‌آيد، که هم‌چنين برای شناخت بخش‌های مهمی از آسيا به ويژه آسيای ميانه سودمند و کارآمد است.

سيروس علايی که دانش‌آموخته دانشگاه تکنيک برلين است، مهم‌ترين مجموعه‌های نقشه و کتابخانه‌های کشورهای گوناگون را کاويده و اين اثر را پديدآورده است.

نويسنده، در کنار هر نقشه اصلی، توضيحاتی را درباره پس‌زمينه‌های پيدايش نقشه‌ها آورده است.

وی پس از توصيف نوع نقشه‌های بطلميوسی، نقشه‌های متأخر را بر حسب کشوری که در آن پديدآمده‌اند تقسيم کرده و شرح داده است. نقشه‌های متأخر در ايتاليا، هلند، فرانسه، آلمان، بريتانيا، روسيه، امريکا، ايران، ترکيه، اسپانيا و پرتغال کشيده شده‌اند.

در هر يک از اين کشورها به سبک و شيوه خاصی نقشه ايران کشيده می‌شده و در نتيجه مکتب‌های گوناگونی در نقشه‌نگاری ايران وجود داشته است.

در پايان هر مدخل اصلی نقشه‌ها، اطلاعاتی درباره نسخه‌های گوناگون هر يک از آن‌ها، تنوع نقشه‌ها و نقشه‌های مرتبط به آن‌ها و يادداشت‌هايی تاريخی آمده و ويژ‌گی‌های مهم و يگانه هر يک از انواع نقشه‌نگاری ايران برشمرده شده است و بدين ترتيب خواننده می‌تواند هر نقشه را با آگاهی از بستر تاريخی نگاشتن و کشيدن آن بخواند.

در پايان کتاب نيز نمايه‌ سودمندی برای يافتن هر نکته مربوط به نقشه‌های ايران آمده است.

کتاب نقشه‌های عمومی ايران، توازنی ميان تاريخ و جغرافيا برقرار می‌کند و به واقع درک تاريخی از زيست‌بوم ايرانی را ممکن می‌کند يا روايتی جغرافيايی از تاريخ ايران پيش می‌کشد.

سيروس علايی با بيرون کشيدن اين نقشه‌ها از غربت و غبار کتاب‌خانه‌ها و مجموعه‌ها به آگاهی پِژوهشگر امروز از روند و سازوکار تحول معرفت جغرافيايی از ايران ياری کرده است.

با خواندن اين کتاب، پژوهشگران ايران‌شناس می‌توانند پيوند ميان عناصر سياسی، اجتماعی و اقتصادی را در ساختن تصوير و تصوری از مکان ايرانی بررسی کنند.

انتشارات بريل، از مهمترين ناشران دانشگاهی جهان است که با حدود دو قرن سابقه، به ويژه آثار مهمی را در زمينه مطالعات خاورميانه چاپ کرده است.

اين نخستين باری است که اثری از پژوهشگری ايرانی از انتشارات بريل بيرون می‌آيد؛ کتابی که احتمالاً بيشتر ايران‌شناسان و پژوهندگان تاريخ ايران از آن بی‌نياز نيستند.