سينا سعدی

در اولين داستان اين مجموعه که عنوان کتاب را نيز به خود اختصاص داده، موضوعی مورد جستجوست که ديگر به گذشته تعلق دارد. شهرزاد – نام قهرمان داستان هيچ جا ذکر نمی شود و ما نمی دانيم نام واقعی او چيست - که به ترفند داستانی که در درون داستان می گذرد، يادآور شهرزاد هزار و يک شب است، ناگهان ناپديد شده و درباره ناپديد شدن او شايعاتی بر سر زبانهاست. قصه زمانی آغاز می شود که او پيدا شده و در خانه حضور يافته و اکنون همسايگان و دوستان می خواهند بدانند بر سر شهرزاد چه آمده است. بدينسان بی آنکه خواننده با يک داستان پليسی سروکار داشته باشد، ماجرا قدری پليسی می شود. نيز بی آنکه با داستان طنزآلودی رو به رو باشيم، قضيه تا حدی طنز آميز.

در آثار بهارلو، بازسازی ماجراها به شکل داستانی و نه به شکل خاطره گونه، مرز ميان زمان حال و زمان گذشته را درهم می شکند. روايت ماجراها آنگونه که در زمان حال به ذهن می آيند، جای واقعيتی را که در گذشته اتفاق افتاده می گيرند. اين روايت ديگر همان چيزی نيست که در گذشته اتفاق افتاده بلکه صرفا آن چيزی است که از گذشته به ياد مانده، در واقع صورت محوی از واقعيت از دست رفته است که حس و مفهوم گذشته را در خود تقطير کرده و در عين حال پيوستگی امروز با گذشته را انکار ناپذير ساخته است

قهرمان داستان، دختری داستان نويس است که يکی از داستان های هزار و يک شب را شايد برای جوانان بازنويسی کرده و ظاهراً به همين دليل گرفتار اداره امنيت شده است. داستان داستان يک غلام دروغگوست که هر سال با يک دروغ روابط خواجه خود را با ديگران به هم می ريزد. او را می زنند که اين داستان چيست و چرا « از ميان اينهمه خلق خدا » سراغ « يک کذاب » رفته است. او توضيح می دهد که اين داستان را او ننوشته بلکه فقط آن را رونويسی کرده است ولی توضيحات او را باور نمی کنند و در واقع شخصيت او را با شخصيت قهرمان داستانش اشتباه می گيرند. سرانجام او ناگزير می شود به دروغ هايی متوسل شود که قهرمان داستانش به عمد مرتکب می شده ولی او برای رهايی خود بايد به اجبار بدان شيوه متوسل شود.

در خواب به خواب ماجرای زن و مردی تعريف می شود که يکی عمرش سپری شده و آفتاب عمر ديگری بر لب بام است. قهرمان زن داستان مرده و صرفا در ذهن عاشق خود به زندگی ادامه می دهد. راوی، (مرد) وضع و حال امروز خود را حکايت می کند که هر چند با گذشته اش و با گذشته معشوقش پيوند ناگسستنی دارد، اما به هر حال ديگر گذشته نيست. هر آنچه او در خواب می بيند يا در رويا و تمام چيزهايی که بطور خلاصه زبان حال او را می سازد، ماجراهايی است که در گذشته با همسر يا معشوقش داشته ولی اين ماجراها به نحو شگفت انگيزی در ذهن او ادامه يافته و زندگی امروز او را می سازند. در واقع گفتگوهای خيالی بين آن دو به نحوی جريان می يابد که اگر معشوق زنده بود جريان می يافت.

دو داستان ديگر، کبوترهای هوايی و چاه کن ها نيز با ماجراهای مربوط به خود از همين نوع اند، يعنی به اين سبب روايت می شوند که گره از ماجرا و ماجراهايی بگشايند، نه اينکه صرفاً ماجرايی را تعريف کنند.

مسئله ذهنی بهارلو در داستان هايش، گذشته و ماجراهای گذشته نيست بلکه موجباتی است که اين ماجراها را ساخته اند يا می سازند. نزد او اين صحنه واقعی رويداد نيست که بايد روايت شود بلکه شکل تجريدی آن است و از آنجا که نويسنده از بازسازی ماجرای اصلی صرف نظر می کند ناگزير به فشرده نويسی جانکاهی روی می آورد که کاری بس دشوار است. او تمام کوشش خود را به کار می گيرد تا از چشم راويانی که وارد ماجرا می کند روشن کند چرا ماجرا رخ داده، علت آن چه بوده و حالا که رخ داده تاثيرش روی اطرافيان و ديگران چيست. واقعيت در چشم او ناپايدارتر از آن است که در گذشته بماسد و از جايش تکان نخورد. درک امروز ما از آنچه در گذشته روی داده، چه بسا اهميت بيشتری از درک ديروز و زمان واقعه داشته باشد.

به اين ترتيب روايت های بهارلو در واقع به نحوی مفهوم تئاتری به خود می گيرند. بدين معنی که داستان ها و ماجراها در گذشته اتفاق افتاده اند و ديگر وجود عينی ندارند اما راوی يا نويسنده اکنون به تعريف کردن آنها می پردازد تا به ما بگويد ماجرا و علت ماجرا چه بوده است.

چنين است که ماجراها به خاطر جستجوی علت و سبب شکل گيری آنها گاهی قدری پليسی می شوند چنانکه ماجرای شهرزاد قصه بگو چنين می شود، يا قدری خاطره گونه و نوستالوژيک چنانکه خواب به خواب چنين حالتی به خود می گيرد.

مسئله ذهنی بهارلو در داستان هايش، گذشته و ماجراهای گذشته نيست بلکه موجباتی است که اين ماجراها را ساخته اند يا می سازند. نزد او اين صحنه واقعی رويداد نيست که بايد روايت شود بلکه شکل تجريدی آن است و از آنجا که نويسنده از بازسازی ماجرای اصلی صرف نظر می کند ناگزير به فشرده نويسی جانکاهی روی می آورد که کاری بس دشوار است. او تمام کوشش خود را به کار می گيرد تا از چشم راويانی که وارد ماجرا می کند روشن کند چرا ماجرا رخ داده، علت آن چه بوده و حالا که رخ داده تاثيرش روی اطرافيان و ديگران چيست. واقعيت در چشم او ناپايدارتر از آن است که در گذشته بماسد و از جايش تکان نخورد. درک امروز ما از آنچه در گذشته روی داده، چه بسا اهميت بيشتری از درک ديروز و زمان واقعه داشته باشد

در آثار بهارلو، بازسازی ماجراها به شکل داستانی و نه به شکل خاطره گونه، مرز ميان زمان حال و زمان گذشته را درهم می شکند. روايت ماجراها آنگونه که در زمان حال به ذهن می آيند، جای واقعيتی را که در گذشته اتفاق افتاده می گيرند. اين روايت ديگر همان چيزی نيست که در گذشته اتفاق افتاده بلکه صرفا آن چيزی است که از گذشته به ياد مانده، در واقع صورت محوی از واقعيت از دست رفته است که حس و مفهوم گذشته را در خود تقطير کرده و در عين حال پيوستگی امروز با گذشته را انکار ناپذير ساخته است.

داستان های بهارلو به يک لحاظ درخشان است و آن گذشتن از سير و پياز روايت و خلاصه کردن آن تا به حدی است که صرفا خواننده در جريان قرار بگيرد. برای او حتی مهم نيست که برخی مسائل پوشيده و تعبير بردار بمانند. همين اندازه که خواننده ماجرا را دريابد برای او کافی است. فشرده کردن ماجرا تا به اين حد به مثابه آن است که يک رويداد بزرگ و پرماجرا را که قابليت گنجانيدن در يک داستان بلند و گاه در يک رمان دارد، در يک داستان کوتاه خلاصه کنيم. به نظر می رسد در آثار او مفهوم تازه ای از داستان کوتاه در حال پديد آمدن است.

مشخصات کتاب

شهرزاد قصه بگو
محمد بهارلو
چاپ اول بهار ۱۳۸۴
تهران - انتشارات آگه