ليلی ابوالحسنی خبرنگار بخش فارسی بی بی سی - از مکه

اما انداختن سنگ به اينجا ختم نمی شود و دو روز بعد نيز ادامه دارد. عمده ازدحام هايی که در موسم حج رخ می دهد و معمولا قربانيانی هم دارد، در همين مراسم رمی، انداختن سنگ، و در پل جمرات اتفاق می افتد. در عرفات از دريای سفيد صحبت کرده بودم اما نگفته بودم دريا با همه زيبايی هايش ممکن است قربانی هم بگيرد.

در منا، قبلا سه ستون بلند به فاصله حدود ۲۰۰ متری از هم در دو طبقه پايين و بالای پل جمرات بود که به دور هر يک از ستون ها يک ديواره کوتاه دايره ای ساخته بودند. مثل پارکينگی بزرگ که طبقه بالای آن را خيابانی بزرگ کشيده باشند. ستون ها و دايره دور آنها تا طبقه بالا هم ادامه داشت و از بالا نيز می شد به آنها سنگ زد اما باريک بودند و طبيعی بود که مردم به دور آنها ازدحام می کنند و زير دست و پا می مانند. اما اخيرا اين ستون ها را به سه ديوار بلند و بزرگ تبديل کرده اند و در نتيجه فضای پرتاب سنگ افزايش يافته است.

روز سه شنبه (3 ژانويه) اولين روز از رمی جمره، پرتاب سنگ به شيطان، بود که تقريبا بدون بروز حادثه ای برگزار شد. من حتی موفق شدم چند عکس از سنگ انداختن مردم بگيرم. در روز اول فقط بايد يکی از جمرات سه گانه سنگ باران شوند. اما روزهای دوم و سوم هر سه آنها. بنابراين روز اول ساده تر است. روزنامه های چهارشنبه عربستان نوشتند مراسم سنگ زنی با نظم انجام شد و برنامه ريزی بهتر، حرکت آرام و منظم زائران را امکانپذير کرد.

چهارشنبه، دومين روز از رمی بود و اگرچه در اين روز هر سه جمره بايد رمی می شدند، اما باز هم اتفاق چشمگيری نيافتاد و روزنامه ها نوشتند دومين روز از سنگ زنی نيز به آرامی و بدون بروز مشکل برگزار شد و زائران احساس آرامش می کنند.

اما تقريبا هميشه روز آخر، مهمترين است. بنابر اعتقاد برخی از اهالی تسنن، حجاج فقط از ساعت ۱۲ ظهر تا ۶ بعد از ظهر وقت دارند کار را انجام دهند و طبيعی است با چنين فضايی وقت بسيار بيشتری برای بيش از دو ميليون نفر لازم است. بعد از پايان جمره هم بايد برای تکميل مناسک حج در مسجد الحرام، عازم مکه شوند. بيشتر از ساعت ۶ بعد از ظهر ماندن، جريمه دارد و اگر شب را در منا بمانی، بايد صبح مجددا رمی جمرات را به جا آوری. به همين دليل است که همه می خواهند قبل از غروب آفتاب کار را تمام کنند و به مکه برسند.

گفته می شود يکی از علمای با نفوذ سعودی رعايت نکردن اين ضرب الاجل را بلامانع خوانده است اما متقاعد کردن حجاج به اين موضوع به زمان و آموزش نياز دارد و تلاش گسترده تمامی رهبران مذهبی عربستان سعودی و سراسر جهان را می طلبد.

اينها حجاج کم درآمدی هستند که کل زندگی سه يا چهار روزه خود را در چند ساک همراه دارند و در چادرهای کوچک و رنگی اقامت می کنند نه در چادرهای سفيد رنگ و رسمی که برای اقامت در منا در نظر گرفته شده و معمولا در اختيار گروه ها و کاروان ها است

سنگ زنی به نيابت

حدود ساعت دوازده روز آخر با چهار تا از بچه ها راه افتاديم به سوی ديوارهای فعلی و ستون های قديم.

زير پل جمرات، چيزی که فراوان به چشم می خورد سنگ های کوچک و سنگريزه بود و تقريبا اثری از تيغ ها و طره های مو که روز اول بر زمين ريخته بود، ديده نمی شد.

نرسيده به مقصد دو نفرشان را گم کرديم و سه تايی ادامه داديم. چند دقيقه بعد هم نفر سوم گم شد (شايد هم ما گم شديم). من ماندم و يکی از دخترها. سعی کرديم وارد جمعيت شويم. با فشار جمعيت سه بار پس زده شديم و البته می دانستيم که نبايد مقاومت کنيم و بايد با موج برگرديم تا به جايی برسيم که بتوانيم نفس بکشيم.

بار چهارم توانستيم نزديک تر شويم و سنگ ها را بياندازيم. برای دوستی که سفارش کرده بود هم انداختم اما مطمئنم که سنگ را برايش انتخاب نکردم تا آنطور که او می خواست بزرگ باشد.

ستون دوم را يک بار سعی کرديم که نشد. به زور از جمعيت بيرون آمديم و تصميم گرفتيم که ديگر داخل نرويم. زير دست و پا ماندن حتمی بود. دو مرد جوان درشت اندام که آنجا بودند وقتی استيصال و حال زار ما را ديدند، داوطلب شدند که به نيابت از ما سنگ بزنند. اسممان را پرسيدند و نايب ما شدند.

در مقابل پل و اطراف آن تا چشم کار می کرد آمبولانس بود و نيروی امنيتی. از بلندگوها نيز به طور مرتب به چند زبان از جمله عربی، انگليسی، فارسی (با گويش افغانی) و اردو از حجاج می خواستند که آهسته و آرام راه روند، يا بعد از پايان سنگ زدن، در محل نايستند و ...

در تمام طول روز، حالت کسی را داشتم که ساعت ها شنا کرده بدون اينکه به شنا وارد باشد و يا برای اولين بار ساعت ها کوهنوردی کرده باشد.

بعد از ناهار و زمانی که عازم برگشت به مکه بوديم فکر کردم بروم پشت بام و از بالا جمعيت را ببينم. در اين سه روز فرصت نشده بود.

يکی از فيلمبردارانی که از روی بام مشغول کار بود، گفت آنجا را ببين تعداد زيادی جنازه خوابانده اند. از دوربين نگاه کردم. دست کم پنج رديف ملحفه سفيد ديده می شد و شمردم در هر رديف حدود ده ملحفه. در حال انتقال جنازه ها به داخل يک کاميون سرپوشيده بودند.

يکی از بچه ها از پايين زنگ زد و گفت چرا نمی آيی؟ ماشين در حال حرکت است. گفتم هيچ جا نمی رويم سريع بيا بالا و ببين. نرفتيم.

علت نامعلوم

راه افتاديم طرف محل حادثه. آنجا با يک پزشک پاکستانی که مسئول يکی از آمبولانس ها بود صحبت کردم، گفت احتمال می دهد دست کم ۱۵۰ نفر کشته شده باشند چون در مقاطع مختلف شاهد انتقال گروه های ۱۵، ۲۰ و ۳۰ نفره از اجساد به اينجا بوده که به طور مرتب منتقل شده اند و اضافه کرد محل جمع آوری و انتقال آنها تنها اينجا نيست بلکه جاهای مختلف است.

شاهدان عينی صحبت از حدود چهارصد کشته می کردند و حتی شخصی گفت خيلی خيلی بيشتر. يکی گفت همين الان لباس هاش را عوض کرده چون پر از خون بوده. يک آقای مسن هم به تفصيل برايمان توضيح داد که چگونه زير دست و پا مانده و بيرونش کشيده اند و اينکه با چند نفر از افراد فاميل و دوستانش آمده و نمی داند چه بر سر آنها آمده.

	بعد از حادثه به چند بيمارستان محل رفتيم تا مجروحان را پيدا کنيم

پزشک پاکستانی گفت که مجروحان را به بيمارستان منا برده اند. راه چندان دور نبود. پياده رفتيم. آنجا سخنگوی وزارت بهداشت را ديديم که هم ما او را به خوبی می شناختيم و هم او ما را. فکر کردم چه مدت از اين سفر را من در بيمارستان ها طی کرده ام؟

بعد از فروريختن ساختمانی در نزديکی مسجد الحرام به چند بيمارستان محل رفتيم تا مجروحان را پيدا کنيم. يک روز کامل ما را به بيمارستان ها و مراکز طبی صحرايی و غيرصحرايی بردند تا امکاناتی را که برای حج تدارک ديده اند، نشان دهند و آخر سر هم به بيمارستانی رفتيم تا با چند تن از مجروحان حادثه فروريختن ساختمان صحبت کنيم. امروز هم باز به دنبال مجروحان هستيم.

سخنگو گفت صبر کنيد من تا نيم ساعت ديگر آمار کشته شدگان و مجروحان را در اختيارتان خواهم گذاشت و بعد هم اجازه خواهيد داشت با مجروحان صحبت کنيد. صبر کرديم. وقت نماز شد گفتند بعد از نماز يک کنفرانس مطبوعاتی برگزار می کنيم.

بعد از نماز، حمد بن عبدالله المانع، وزير بهداشت عربستان سعودی آمد و اعلام کرد که ۳۴۵ نفر کشته و ۲۸۹ نفر مجروح شده اند. (که رقم رسمی کشته شده ها تا روز بعد به ۳۶۳ نفر رسيد.) علت اصلی بروز حادثه را هم بار و بنه همراه حجاج خواند که لوازمشان از دستشان می افتد، خم می شوند که بردارند و جمعيت پشت سر بر روی آنها می افتد و به همين ترتيب همه روی هم می افتند و زير دست و پا می مانند. علت مرگ عمده قربانيان را هم خفگی خواند. اما هيچ توضيحی درباره مليت قربانيان نداد و گفت هنوز مشخص نيست.

يکی از مجروحانی که در بيمارستان منا بستری شده بود، گفت در محلی که او بوده، حرکت نامنظم مردم و حرکت آنها از دو طرف باعث ازدحام شده است.

صحبت هايی هم مطرح است در اين مورد که بيتوته زائران در ورودی پل باعث ازدحام است چون مسير را باريک می کند. اينها حجاج کم درآمدی هستند که کل زندگی سه يا چهار روزه خود را در چند ساک همراه دارند و در چادرهای کوچک و رنگی اقامت می کنند نه در چادرهای سفيد رنگ و رسمی که برای اقامت در منا در نظر گرفته شده و معمولا در اختيار گروه ها و کاروان ها است.

جمعه صبح که به محل سرزدم، تعداد کمی از حجاج در حال رمی بودند و حواشی محلی که تا شب قبل ميزبان حجاج بيتوته کننده و همچنين محل رفت و آمد پر زحمت آنان بود، به جمعه بازار منا تبديل شده بود و شترهايی که انواع و اقسام تزئين ها بر آنها آويخته شده، علاقمندان را بر جهاز خود حمل می کردند و يا با آنها عکس می گرفتند.

بعد به مسجد الحرام رفتم. در آن فشردگی طواف روز جمعه، چند حاجی ايرانی سعی داشتند در پشت مقام ابراهيم و در ميان انبوه جمعيت طواف کننده نماز بخوانند. خانمی به ديگری گفت: "حاج خانم پشت مقام ابراهيم، پشت مقام ابراهيم." بعد صحبت ازدحام در پل جمرات شد که يکی گفت: "آنها از بالای پل به پايين پرت شده بودند، روی هم که نيفتاده بودند. اينجا ازدحام نمی شود."

جمعه بعد از ظهر در يک کنفرانس مطبوعاتی که با حضور سخنگويان وزارت کشور، بهداشت و حج عربستان سعودی برگزار شد، اعلام کردند که ۳۶۳ نفر کشته شده اند که ازاين تعداد، هويت ۲۰۳ نفر مشخص شده: ۱۱۸ نفر مرد و ۸۵ نفر زن.

آنها تقريبا از همه کشورها هستند و هند و پاکستان با ۴۴ و ۳۷ کشته به ترتيب بيشترين ميزان قربانيان را داشته اند. گفته شد که از افغانستان ۵ نفر و از ايران نيز دو نفر کشته شدند.

بار ديگر بار و بنه همراه حجاج و اينکه حجاج به محل می روند و مدتی را در آنجا صبر می کنند تا ظهر شود و وقت رمی برسد، عامل اصلی ازدحام خوانده شد.

همچنين اعلام شد که تعيين سهميه حجاج هر کشور توسط سازمان کنفرانس اسلامی صورت می گيرد و عربستان سعودی سعی دارد که تعداد حجاج داخلی را کاهش دهد. از برنامه های ديگری نيز برای جلوگيری از بروز اينگونه حوادث صحبت شد اما در عين حال گفتند که در کل تعداد حجاج روندی صعودی و نه نزولی دارد.