سینمای ایران در سال ۹۲، بودن و نبودن

در حالی که تغییر دست‌اندرکاران حوزه سینما در دولت جدید٬ بازگشایی مجدد خانه سینما و برخی تغییرات مثبت در جشنواره‌های فیلم فجر و حقیقت می‌توانند نویده دهنده آغاز فصلی جدید در سینمای ایران باشد٬ برگزار نشدن انتخابات خانه سینما در روزهای پایانی آخر سال گذشته٬ این بیم را در سینماگران به وجود آورد که قطار سینمای ایران همچنان بر ریل‌هایی که معاونت سینمایی قبلی چیده بود به راه خود ادامه دهد.

در این میان هزینه های بالای تولیدات سینمایی با توجه به رشد سر سام آور قیمتها در ایران و فروش پایین اکثر فیلم ها، بیشتر دست اندرکاران سینمایی از کارگردانان و تهیه کنندگان تا پخش کنندگان و سینماداران را نگران کرده است.

نفس عمیق: خانه سینما

خانه سینما با وجود وعده‌های احمدی‌نژاد در روزهای آخر ریاست جمهوری‌اش، تا روی کار آمدن دولت جدید و تعیین وزیر و رییس سازمان سینمایی جدید همچنان بسته ماند.

خانه سینما بالاخره در روز بیست و یکم شهریور ۱۳۹۲ توسط حجت ایوبی٬ رئیس جدید سازمان سینمایی پس از بیست ماه تعطیلی مجددا بازگشایی شد. مجمع عمومی خانه سینما نیز در مهرماه با استقبال گسترده اعضا برگزار شد و اساسنامه جدید آن تصویب شد.

در اساسنامه جدید دو اصل "التزام عملی به قانون اساسی و اصل ولایت فقیه" و "تابعیت جمهوری اسلامی ایران" سینما جایگزین "تابعیت ایرانی" شد.

این تغییر در اساسنامه پس از مدت‌ها مقاومت خانه سینما٬ به "توصیه" محمد حیدری٬ نماینده جدید وزارت ارشاد و "در راستای رفع دغدغه دولت و نمایندگان محترم عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی" انجام شد.

با تمام این تغییرات٬ پس از چند ماه انتظار و بر اساس، "توصیه" رئیس سازمان سینمایی انتخابات خانه سینما به تعویق افتاد و اعضای فعلی هیئت رئیسه به مدت یک سال دیگر در پست خود ابقا شدند.

پرده آخر: جشنواره فجر

سی و دومین جشنواره فیلم با استقبال سینما‌گران و تماشاگران پس از چند سال رکود نسبی مانند همیشه با مسائل حاشیه‌ای برگزار شد.

حاشیه‌هایی همچون جایزه‌هایی که هیئت داوری برای فیلم رستاخیز در نظر گرفت٬ عدم نمایش فیلم آشغال‌های دوست‌داشتنی و نمایش پر سرو صدای فیلم" عصبانی نیستم."

"عصبانی نیستم" دومین ساخته رضا درمیشیان٬ فیلمی با بازیگری باران کوثری بود که به وقایع پس از انتخابات سال ۸۸ پرداخته است. پس از نمایش این فیلم و موضع گیری نمایندگانی همچون مرتضی آقا تهرانی و احمد سالک رئیس کمیسیون فرهنگی گفته شد که فیلم به درخواست تهیه کننده آن از بخش مسابقه کناره گیری کرده است.

پیش از آن و در اوایل بهمن احمد سالک طی نامه‌ای به حجت‌الله ایوبی، گفته بود که مجلس "اجازه نخواهد داد که برخی جریانات و یا برخی افراد ناآگاه با نادیده گرفتن حرکت مردم قرائت خارجی‌ها را از فتنه ۸۸ در جامعه نشر دهند."

"عصبانی نیستم" که به گفته داوران جشنواره احتمال بردن چند سیمرغ را داشت با استقبال گسترده تماشاگران روبرو شد و در جشنواره برلین هم به نمایش درآمد.

حیاط پشتی مدرسه عدل آفاق: فیلم لاله

پروژه میلیاردی و جنجالی لاله پس از چند سال کشمکش بالاخره با اظهار نظر محمدمهدی طباطبایی‌نژاد٬ رییس جدید مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی بسته شد.

بر اساس گفته آقای طباطبایی‌نژاد، بیش از شش میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان از بودجه مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی صرف تولید این فیلم شده است.

در حالی که مرگز گسترش سینمای تجربی وظیفه حمایت از ساخت فیلم‌های کوتاه و مستند و تجربی را برعهده دارد٬ رئیس جدید مرکر گسترش اعلام کرد که بیش از ۹۰ درصد بودجه این مرکز در سه سال گذشته تنها صرف سه پروژه سینمایی شده است.

نیکی کریمی در این فیلم نقش لاله برخوردار٬ قهرمان رالی ایرانی را بازی می کرد. فیلمی که از آغاز ساختش با مخالفت شدید اصولگرایان روبرو شده بود.

برزخی‌ها: بازگشت ناصر ملک مطیعی

ناصر ملک مطیعی، بازیگر قدیمی ایرانی پس از سال ها دوری از سینما در فیلم "نقش و نگار" بازی کرد.

نکته جالب‌تر اما این بود که تهیه کنندگی این فیلم را بابک زنجانی بر عهده داشت. آقای زنجانی در جشن پایان فیلمبرداری اعلام کرده بود که یک میلیارد تومان هزینه این فیلم شده است.

ناصر ملک مطیعی که با فیلم "واریته بهاری" در سال ۱۳۲۸ وارد سینمای ایران شد آخرین فیلمش "برزخی ها" به کارگردانی ایرج قادری در سال ۱۳۶۱ بود.

او در سه دهه گذشته بارها تلاش کرده بود که به سینمای ایران بازگردد اما موفق نشده بود.

در روز نهم دی ماه خبرگزاری های ایران از قول آقای اژه ای نوشتند که "بابک زنجانی با توجه به مسائل و اتهامات وارده در هفته‌های اخیر" بازداشت شده است.

نام آقای زنجانی در سال گذشته بارها در ارتباط با پرونده های گوناگون تخلف اقتصادی مطرح شده ولی او با رد تمام اتهامات، تاکید کرده که اقداماتش با اطلاع نهادهای مسئول کشور بوده است.

بعد از دستگیری آقای زنجانی٬ کارگردان فیلم به نوع برخورد با او اعتراض کرد و گفت که با فرار سرمایه داران، ایران به‌زودی به اتیوپی تبدیل می شود.

شبح کژدم: جشنواره عمار و نهم دی

چهارمین دوره جشنواره عماریون همچون سال‌های قبل همزمان با نهم دی ماه برگزار شد. نادر طالب‌زاده٬ دبیر این جشنواره برگزاری آن را همچون انقلاب اسلامی برای سینمای ایران ضروری دانست.

به گفته مسئولان این جشنواره بیش از ۷۰۰ فیلم نمایش داده شده در این جشنواره در بیشتر شهرستان‌ها و روستاها و حتی در نوار غزه اکران شده‌اند. آن ها همچنین از پرداخت هزینه جشنواره توسط "مردم مشتاق" خبر دادند.

جشنواره عمار در سال ۸۸ پایه گذاری شد و در سال ۹۱ نیز عوامل آن دیداری با رهبر ایران داشتند.

خبرگزاری فارس اندکی بعد از این دیدار به نقل از یکی از شرکت‌کنندگان نوشت که رهبر انقلاب در این دیدار گفته است هر چند سینما و خصوصا سینمای داستانی "فضای نامناسبی" دارد و لازمه ورود به آن "از بین رفتن بعضی از اعتقادات" است، لازم است چهره‌های متدین با بر تن کردن "جلیقه ضد گلوله و سپر تقوا" به آن وارد شوند.

از دیگر نکات جالب این دوره از جشنواره حضور "عماریون غربی" در آن بود.

آقای طالب زاده عماریون غربی را افرادی معرفی کرد که "بدون اینکه مسلمان باشند از حقیقت دفاع می کنند و مجاهدت آنها در کار و زندگی روزمره آنها اثر کرده اما پا پس نکشیده اند."

گفت و گو در مه: مجادله در برنامه هفت

در برنامه سینمایی هفت در تاریخ بیست و هشتم تیرماه که موضوع آن بررسی اختلافات خانه سینما بود حسین فرحبخش، تهیه‌کننده و کارگردان سینما، و همایون اسعدیان، کارگردان سینما، شرکت کردند. برنامه‌ای دو ساعته و پرتنش که در طول آن محمد گبرلو، مجری سینمایی برنامه هفت بارها به شرکت‌کنندگان تذکر داد.

در این برنامه حسین فرحبخش هیئت مدیره خانه سینما را به رانت‌خواری و هعمراهی با "عوامل فتنه" متهم کرد و گفت طبق حکم دادگاه خانه سینما منحل شده است. همایون اسعدیان در پاسخ گفت از نظر هیئت رئیسه خانه سینما حکم دادگاه توسط دیوان عدالت اداری تعلیق شده و تشکیل خانه سینمای دو غیر قانونی است.

این برنامه و بحث های پیش آمده در آن با واکنش هایی مختلفی روبرو شد که حاکی از اختلاف بین گروه های سینمایی مختلف و سهم خواهی هر کدام از آن ها از سینمای ایران بود.

گزارش یک قتل: یادداشت‌هایی که نمی‌سوزند

محمد رسول‌اف، کارگردان ایرانی پس از ورود به فرودگاه امام خمینی تهران، احضار و پاسپورت و لپ تاپ او توقیف شد.

او از جشنواره تلوئید آمریکا باز می گشت که در آن آخرین از فیلم سینمایی اش "دست نوشته‌ها نمی‌سوزند" تقدیر شده بود.

مضمون این فیلم قتل‌های زنجیره‌ای روشنفکران و دگراندیشان ایرانی است.

رسول اف که پس از انتخابات و هنگام ساختن فیلمی همراه جعفر پناهی دستگیر و مدتی هم زندانی شده بود٬ پس از آن دو فیلم به "امید دیدار" و "دست نوشته‌ها را نمی‌سازند" را ساخت که هیچ کدام در ایران به نمایش درنیامدند.

او در پاسخ به چگونگی ساخت این فیلم در ایران با اشاره به در دسترس بودن دوربین های دیجیتال ارزان و ساخت فیلم در حد استانداردهای جهانی با یک گروه کوچک گفت: "آرزو می کنم تجربه های سال های اخیر نشان داده باشد ممانعت از رشد سینمای واقعا مستقل و منتقد که تصمیم گیران آن را انکار کرده یا نادیده می گیرند نه با ضرب و زور تحقیر و افتراهای سنگین و تکراری که این فیلمسازان را وطن فروش، بازوی اجرایی و جیره خوار دشمن می خواند، نه با زندان و خشونت و نه با حذف و محرومیت از رسانه های داخلی و خارجی امکان پذیر نیست."

ساخت ایران: اصغر فرهادی و کن

اصغر فرهادی که سال ۱۳۹۱ با دریافت جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی برای فیلم جدایی نادر از سیمین شور و شعف زیادی در ایرانیان بوجود آورده بود امسال هم با فیلم گذشته یکی از کاندیداهای دریافت بهترین فیلم سال در جشنواره کن بود.

اما این فیلم در نهایت موفق شد جایزه بهترین بازیگر زن را برای بازی بریس بژو بگیرد و فیلم "آبی گرم ترین رنگ ها است" جایزه بهترین فیلم کن را از آن خود کرد.

گذشته داستان مردی ایرانی با بازی علی مصفا را روایت می کند که پس از اختلاف طولانی با همسرش (برنیس بژو) او را رها کرده و به ایران بازگشته است. اما با درخواست طلاق زن، دوباره به فرانسه بازمی گردد و این بار مردی (طاهر رحیم) وارد زندگی همسر و دو بچه او شده است.

بعضی از منتقدان فیلم گذشته را فیلم ضعیف‌تری نسبت به فیلم قبلی فرهادی دانستند.

اما برخی نیز یکی از دلایل دریافت جایزه فیلم "آبی گرم‌ترین رنگ است" را مسائل بیرون از جشنواره از جمله رای مثبت مجلس فرانسه به قانون ازدواج همجنسگرایان و تظاهرات مخالفان این طرح در خیابان های فرانسه همزمان با برگزاری جشنواره کن دانستند.

طلای سرخ: جعفر پناهی

جعفر پناهی٬ فیلمساز ایرانی که برای بیست سال از فیلم‌سازی محروم شده است٬ در پاسخ به پیام حسن روحانی٬ رییس جمهوری ایران به جشنواره فیلم فجر گفت که "آقای روحانی بجای پیام‌های تکراری بهتر است به مردم قول بدهد که یک درصد به قول‌هاى زمان انتخابات وفادار بوده و با تدبیر دور از امید، نمى‌خواهد سانسورى تازه بنا کند."

آقای روحانی در بخشی از پیام خود از سینماگران خواسته بود: "می‌گوید بگذار در فیلمم از خطرِ بیماریِ واگیردارِ فساد و ریا و دروغ و از مسابقه هولناک و بی‌رحمانه "پول درآوردن به هرقیمت" بگویم. به او می‌گویم بگو، از تمامِ این بدی‌ها بگو، اما اگر می‌شناسی و می‌توانی "ستاره‌ای" را به من و مردمم نشان بده که با وجود تمام سختی‌ها، به همه کجی‌ها و پلشتی‌ها، قهرمانانه "نه" می‌گوید و واقعیت تیره را به حقیقت روشن تبدیل می‌کند."

جعفر پناهی در پی انتخابات ریاست جمهوری ایران در ۱۳۸۸ بازداشت شد و علاوه بر محکومیت به ۶ سال حبس، ۲۰ سال از ساختن فیلم، نوشتن فیلم‌نامه، مسافرت به خارج از کشور و مصاحبه با رسانه‌های داخلی و خارجی محروم شد.

پیش از آن اهدای جایزه ساخاروف برای آزادی اندیشه به نسرین ستوده و جعفر پناهی توسط هیئت پارلمانی اروپا با واکنش گسترده چهره‌های محافظه کار و مقام های ارشد ایرانی رو به رو شد.

سفره ایرانی: سینما حقیقت

آشتی مستند سازان با جشنواره سینما حقیقت از دیگر رخدادهای سال گذشته بود.

در حالی‌که پس از انتخابات حاشیه‌دار ۸۸ تعداد زیادی از مستندسازان ایرانی این جشنواره تحریم کردند٬ به نظر می‌رسد با روی کار آمدن دولت جدید و بازگشت چهره‌های مطرح در کنار مستند‌سازان جوان٬ این جشنواره می‌رود که مانند گذشته جایگاه خود را به دست آورد و تلاشی باشد برای توجه بیشتر به سینمای مستند ایران که زیر سایه سینمای بلند و داستانی قرار دارد.

سینمایی که با توجه به پوشش مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی توسط برخی از مستندهای ساخته شده در این سال ها سندی است تصویری از جامعه ایرانی.

جشنوار سینما حقیقت که پایه گذار آن محمد آفریده، رئیس پیشین مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی بود در طول تاریخ کوتاه خود دچار فراز و نشیب های زیادی بوده اما به مروز زمان توانسته محلی برای نمایش بهترین مستندهای ایرانی و گاهی بهترین مستندهای خارجی باشد.

یک اتفاق ساده: گربه و ماهی

نمایش فیلم گربه و ماهی دومین ساخته شهرام مکری با استقبال وسیع منتقدان و علاقمندان سینمایی روبروشد. ساخت چنین فیلمی در سینمای مضمون محور ایران که از فقر تکنیکی هم رنج می برد نکته روشنی در تولیدات سینمایی سال گذشته بود.

این دومین فیلم بلند آقای مکری پس از اشکان،انگشتان متبرک و چند داستان دیگر بود. فیلمی با زمانی بیش از دو ساعت در یک نمای بلند و بدون قطع فیلم برداری شده است.

داستان فیلم درباره چند جوان است که به جنگلی آمده اند تا در یک جشنواره بادبادک شرکت کنند.

مجید اسلامی، منتقد سینمایی در گزارشی از جشنواره که در مجله ۲۴ منتشر شد درباره گربه و ماهی نوشت: "بودجه ای اندک، یک دنیا ایده خلاق و عزم راسخ، به تولید فیلمی منجر شده که مایه شرمساری دیگران است. همان هایی که همیشه زیاده خواهند و طلبکار. همان هایی که همه پول ها را می خواهند و همه جایزه ها را به زور به چنگ می آورند و از پروژه ای به پروژه ای دیگر می روند و با هم به جنگ زرگری مشغول اند."

فیلم گربه و ماهی در جشنواره های جهانی به نمایش درآمد و جوایزی نیز به دست آورد.

سلام سینما: روز مجانی سینما

روز پنج شنبه ده بهمن سال گدشته تماشاگران در قالب طرحی به نام سلام سینما توانستند مجانی به سینما بروند.

در این روز هجوم و استقبال مردم به حدی بود که خسارات زیادی به بسیاری از سینماها وارد شد.

به گزارش خبرگزاری‌های ایران برخی از خانواده‌ها گفته بودند پس از سال ها٬ برای اولین بار است که به سینما می‌آیند.

تعدادی از سینماداران پس از این روز خواستار جبران خساراتی شدند که به سینماها وارد شده است. رئیس موسسه تصویر شهر گفت این روز قرار بود روز سلام مردم به سینما باشد اما عملا به روز حمله مردم به سینما تبدیل شد.

اما شاید نکته جالب تر گفته های یکی از مدیران سینماها بود که دلیل عدم استقبال تماشاگران را نه مشکلات مالی مردم بلکه خود فیلم‌ها دانست. او پیش‌بینی کرده بود که پس از این روز و تماشای فیلم های روی پرده ایرانی‌ها از سینمای ایران بیشتر دلسرد شوند.