بمب و شعله‌ور در میانه راه جشنواره فیلم فجر

یکسال پس از جشنواره‌ای هیاهوزده و جنجالی فیلم فجر که گود اکران را به کمدی‌های بزن و بکوب "خالتور"، "دخترعمو، پسرعمو" و "آینه بغل" سپرده؛ جشنواره فیلم فجر سی‌و‌ششم نرم‌نرمک کار خود را شروع کرده است.

شورای سیاستگذاری جشنواره فیلم فجر، بخش فیلم‌های اول و دوم و فیلم‌های کوتاه را در این دوره سی‌وششم درز گرفت که با جدا شدن بخش‌بین‌الملل از سینمای ملی، مرکز توجه این جشنواره سینمایی، ۲۵ فیلم بخش مسابقه سینمای ایران شامل دو فیلم مستند و یک انیمیشن باشد.

خانه‌تکانی بخش مسابقه جشنواره فیلم فجر که سال گذشته به هسته اصلی تنش‌زایی با حضور بیش از ۳۰ فیلم بدل شده بود، منجر شد که در فهرست ۲۵ تایی آثار پذیرفته اسامی کارگردان‌های شناخته شده به ابراهیم حاتمی‌کیا، سعید نعمت‌الله، بهرام توکلی، منیژه حکمت، احمدرضا معتمدی و جوان‌ترها پیمان معادی، بهروز شعیبی و روح‌الله حجازی محدود شود.

آنهایی که نیستند و آنها که نخواستند باشند

اولین قدم‌های جشنواره فیلم فجر با شائبه‌هایی از دلزدگی بزرگان سینمای ایران از حضور در بخش مسابقه و تمایل برگزارکنندگان به جشنواره‌ای بی‌حاشیه و کم‌خطر برداشته شد. بهمن فرمان‌آرا، ابوالحسن داوودی، محمدرضا هنرمند، کمال تبریزی، رسول صدرعاملی و مانی حقیقی نسخه‌ای فیلم‌هایشان را در اختیار دبیرخانه فجر قرار ندادند و فجر میزبان آثاری شد که حواشی سال گذشته را در پی نداشته باشد.

با این حال، ابراهیم داروغه‌زاده دبیر جشنواره سی‌وششم فیلم فجر، هرگونه دلسردی سینماگران را رد کرد و گفت : "۶۷ فیلم دیده شدند و این آثار انتخاب شدند. جشنواره متعلق به همه است".

ابوالحسن داوودی که از آخرین باری که در جشنواره فجر حضور داشته، سه سال می‌گذرد؛ کمدی تازه‌اش "هزارپا" را برای اکران عمومی در نظر گرفته و حتی با اصرار دبیر جشنواره نیز فیلمش را برای بازبینی در اختیار جشنواره قرار نداد. این فیلمساز گفته که به دلیل تجربه حضور "زادبوم" در جشنواره فیلم فجر که منجر به توقیف ۸ ساله این فیلم شده، مایل نیست تا دیگر تجربه تلخی داشته باشد.

عبدالرضا کاهانی نیز که همواره با توقیف و سانسور آثارش در جشنواره و اکران روبرو شده؛ نسخه‌ای از فیلمش "ما شما را دوست داریم خانم یایا" را در اختیار دفتر جشنواره فیلم فجر قرار نداد و در اینستاگرام خود در واکنش به تعیین کارگروه فنی معاونت اجتماعی قوه قضاییه در جشنواره نوشت که "خوشحالم که چند سال است که تکلیفم با این جشنواره سراسر مضمون زده دولتی روشن شده است."

محمدرضا هنرمند، یکی دیگر از سینماگران شناخته شده غایب این دوره از جشنواره فجر است که حتی پس از پانزده سال دوری از رقابت فجر حاضر به شرکت دادن "سمفونی نهم" در جشنواره نشد. با اینکه دلیل عدم این حضور نیمه کاره بودن مراحل فنی فیلم عنوان شده ولی به نظر می‌رسد هنرمند که یکی از داوران بخش مسابقه فجر پارسال بود، بواسطه جنجالی شدن نتایج داوری‌ها چندان تمایلی به مشارکت دوباره با فجر ندارد.

شرکت نکردن رسول صدرعاملی و کمال تبریزی نیز پیش از اعلام حضورشان در ترکیب هیات داوران امسال جشنواره، آنها را به غایبان بزرگ جشنواره بدل کرده بود؛ هیات انتخاب جشنواره گفته بودند که این دو فیلمساز سرشناس نسخه‌ای از فیلمشان را بدون هیچ توضیحی در اختیار جشنواره نگذاشته‌اند. اما در نهایت "سال دوم دانشگاه من" صدرعاملی و "خودسر" تبریزی در رقابت فجر به دلیل حضورشان در ترکیب داوران به نمایش در نمی‌آید.

بهمن فرمان‌آرا از آخرین‌بار با "یک بوس کوچولو" در فجر ۱۳۸۴ شرکت کرده بود و جوایز پیشین خود را از این جشنواره پس داده بود؛ امسال هم در بخش مسابقه ملی شرکت نخواهد کرد. با اینکه این فیلمساز پیشکسوت "حکایت دریا" را آماده نمایش دارد اما ترجیح داد تا نه در بخش ملی که در جشنواره بین‌المللی فجر شرکت دهد. با عدم شرکت فرمان‌آرا تقریبا انبان جشنواره از بزرگان سینما تهی است.

به جز بزرگان سینما، اما فیلم‌ اولی‌ها هم از جشنواره کنار گذاشته شدند و شانس نمایش آثارشان با حذف بخش "نوعی نگاه" کاملا از دست رفت. در بین این آثار، "رضا" اولین تجربه کارگردانی علیرضا معتمدی؛ منتقد و فیلمنامه‌نویس با وجود نظر مثبت منتقدان و تعلقش به سینمای هنری، به دلیل داشتن پروانه ساخت ویدئویی حتی از سوی هیات داوران بازبینی هم نشد.

بیشتر بخوانید:

"گرگ‌بازی" اولین فیلم بلند عباس نظام‌دوست نیز شانس حضور در جشنواره را پیدا نکرد. چینش و انتخاب تازه بازیگرانی چون هانیه توسلی، علی مصفا، نگار جواهریان و چند چهره ناشناخته؛ در میزانسن بسته هم حاکی از اثری تجربه‌گرا و نترس داشت ولی آنچنان که نظام‌دوست در انتقادش به برگزارکنندگان جشنواره عنوان کرده؛ بخش عمده جشنواره به حرفه‌ای ها و پیشکسوت‌ها اختصاص داده شده و جایی برای نیروهای تازه نفس و جوان باقی نگذاشته است.

با این حال، "سراسر شب" ساخته فرزاد موتمن نیز جایی در جشنواره پیدا نکرد و با اینکه موتمن فیلم را دارای شانس بالایی در بخش‌های مختلف می‌دانست ولی به ادعای احمد امینی عضو هیات انتخاب، رأی لازم داوران را بدست نیاورد.

"خوک"(مانی حقیقی)، "درساژ" (پویا بادکوبه)و "هندی و هرمز"(عباس امینی) فیلم‌هایی هستند که نه در جشنواره فجر بلکه اولین نمایش فیلم را در فستیوال فیلم برلین خواهند داشت. با اینکه همواره این شبهه وجود دارد که قوانین بین‌المللی فستیوال‌های جهانی مانع نمایش همزمان فیلم‌های ایرانی در فجر می‌شود ولی محمد اطبایی گفته که شرکت کردن فیلم‌ها در جشنواره فیلم برلین هیچ تداخلی با حضور آنها در فجر ندارد.

اگر چه قوانین برلیناله معطوف به اهمیت اولین اکران عمومی فیلم‌هاست تا حضور جشنواره‌ای، ولی اطبایی با طرح این پرسش که "چرا فیلم‌های ایرانی که در جشنواره‌های جهانی حضور دارند و انتخاب می‌شوند امکان حضور در جشنواره‌های خودمان را نمی یابند."؛ نوک پیکان مسئولیت عدم نمایش این آثار را نه به روی تهیه‌کنندگانشان بلکه رو به مسئولان سینمایی گرفته است.

پاسیو(مریم بحرالعلومی)، تهران-لس‌آنجلس(تینا پاکروان)، خاله قورباغه(افشین هاشمی)، درخونگاه(سیاوش اسعدی)، شاه‌کش(وحید امیرخانی)، آستیگمات(مجیدرضا مصطفوی)، طلاقم بده به خاطر گربه‌ها(محمدعلی سجادی)، واسطه (آرش لاهوتی)، هت تریک(رامتین لوافی‌پور)، جن زیبا(بایرام فضلی)، اردک لی(بهروز غریب‌پور)،شکستن همزمان ۲۰ استخوان(برادران محمودی) و مقیمان ناکجا(شهاب حسینی) نیز در فهرست فیلم‌های جشنواره جایی نداشتند.

افتتاحیه‌: شوخی ممنوع

احسان کرمی مجری مراسم افتتاحیه که به سبک مراسم‌هایی چون اسکار و گرمی؛ با عنوان فیلم تازه ابراهیم حاتمی‌کیا؛ "به وقت شام" شوخی کرد از حواشی دنباله‌دار این مراسم بود.

کرمی که گفته بود: "امسال به وقت شام و برای ناهار داریم، اما متأسفانه به صبحانه که وعده مهمی است، توجه نشده." پس از بازگشت دوباره به صحنه؛ اعلام کرد که "امشب ممکن است در صحبت‌ها شوخی هم داشته باشیم و بخشی از این شوخی با اسم فیلم‌ها باشد، لطفا از این شوخی‌ها برداشت دیگری نکنید."

با این حال، تا پایان این مراسم خبری از شوخی با اسامی فیلم‌ها و آدمها از جانب او صورت نگرفت. انتقاد به شوخی این مجری، به فضای مجازی هم رسید و طرفداران حاتمی‌کیا چنان تند و تیز برخورد کردند که در نهایت این معنا را منتقل کرد که گویا حاتمی‌کیا هم به خطوط قرمز ورود پیدا کرده است.

افتتاحیه که با تقدیر سه چهره پیشکوست سینمای ایران محمدعلی نجفی(اولین مدیر سینمایی)، منوچهر اسماعیلی(دوبلور پیشکسوت و بی‌بدیل سینمای ایران) و اکبر عبدی (بازیگر) همراه بود؛ با حضور عبدی روی صحنه حاشیه‌ساز شد. حضور مسعود ده‌نمکی هنگام تقدیر از عبدی، رد و بدل شدن شوخی بین آنها و ابراز علاقه عبدی به همکاری و رفاقت با ده‌نمکی؛ موجب شد تا فضای انتقادآمیز نسبت به وی در فضای مجازی شکل بگیرد.

اما پخش تلویزیونی مراسم افتتاحیه جشنواره فیلم فجر، به سیاق هر سال؛ با ممیزی و حذفیات روبرو شد و با نمایش تصویری کلی از سالن همایش برج میلاد و حضارین در ردیف نخست؛ سینماگران چهره و شناخته‌شده اعم از زن و مرد را فاکتور گرفت. همچنین اجرای موسیقی زنده مراسم که با حضور نوازنده زن انجام شد؛ قطع و به جای آن سکانس‌هایی از فیلم دوئل به نمایش در آمد.

در این ارتباط، حسین فردرو تهیه‌کننده تلویزیون بیشترین چالش صدا و سیما در پخش مستقیم مراسم "حجاب مهمانان" دانسته و گفته که "البته سیستم ما به گونه‌ای است که مراسم می‌تواند چندثانیه با تاخیر پخش شود، مانند مسابقات جهانی فوتبال. فردی که در پخش می‌نشیند اگر حجاب نامناسبی ببیند می‌تواند چند ثانیه قبل به جایش یک تصویر دیگر جایگزین کند؛ البته این روش لطمه‌های زیادی به فوتبال زده است."

بمبی که شعله‌ور شد

اولین نشست جنجالی پرسش و پاسخ جشنواره سی‌وششم در پردیس ملت، متعلق به فیلم "جاده قدیم" ساخته منیژه حکمت بود. این فیلمساز انتقاد تندی به مدیران سینمایی کرد و گفت که سناریوی جشنواره فیلم فجر از قبل نوشته شده و همه بلیت‌های سینماهای مردمی به نهادها و ارگان‌ها اختصاص داده شده تا سیمرغ‌های مردمی به یکسری فیلم خاص برسد.

این تهیه‌کننده و کارگردان سینما با ذکر اینکه شرکت‌کردنش در فجر اشتباه بوده، گفت: "جایزه مردمی نوش جان شما، ولی بگذارید مردم فیلم‌ها را ببینند...این فیلمنامه سیستماتیکی که جشنواره فجر آن را نوشته در حال اجراست."

"شعله‌ور" تازه‌ترین ساخته سعید نعمت‌الله با بازی امین حیایی که در سیستان و بلوچستان فیلمبرداری شده؛ با اینکه تاحدودی نظر مثبت منتقدان و اهالی رسانه به دست آورده ولی اعتراض مدیرکل اداره ارشاد سیستان و بلوچستان را در پی داشت. حسین مسکرانی از ارائه تصویر خلاف واقع و سیاه از مردم سیستان و بلوچستان در "شعله‌ور" گلایه کرد و اعلام داشت که این فیلم دیگر در زاهدان به نمایش در نخواهد آمد. با این حال، نعمت‌الله چنین ادعایی را رد کرده و گفته که عاشق فرهنگ و دلسوز بلوچ‌هاست و در این فیلم عشق و احترام به مردم این منطقه نشان داده شده است.

تصویربرداری از فیلم "به وقت شام" در حین اکران در یکی از سالن‌های شهر مشهد در جشنواره، اعتراض "ابراهیم حاتمی‌کیا" را به دنبال داشت. این کارگردان به تماشاگرانی که با موبایل از فیلمش تصویر می‌گرفتند اعتراض کرد و از ادامه اکران فیلم جلوگیری کرد. سعید نعمت‌الله نیز در برنامه "هفت" از عملکرد مأموران سالن‌های سینما انتقاد کرد که تماشاگران را در زمان نمایش فیلم رصد نمی‌کنند.

"بمب" ساخته پیمان معادی با بازی لیلا حاتمی و خود معادی، داستان عاشقانه‌ای در دوران جنگ ایران و عراق در دهه شصت را روایت می‌کند.

معادی در جلسه پرسش و پاسخ فیلمش درباره تکرار شعار "مرگ بر آمریکا" در فیلم گفت: "یادم است از کودکی ما را سر صف می‌‌ایستاندند، صبح که چشمان را باز می‌کردیم، می‌گفتیم مرگ بر آمریکا، مرگ بر شوروی. بالاخره این میزان خشونت و نفرت را که تمرین می‌کردیم و با آن بزرگ شدیم، برایم جالب بود که در فیلم بیاورم."