مولف نخستين فرهنگ لغت ازبکی به فارسی، نگران سرنوشت زبان مادری‌اش در افغانستان است

کلاس‌های آموزش زبان ازبکی (اوزبیکی) در مکاتب و برخی دانشگاه‌ها در شمال افغانستان برگزار نشده است. فارغ‌التحصیلان زبان و ادبیات ازبکی هم می‌گویند که برای یافتن کار با مشکل مواجه هستند.

۲۱ فوریه روز بین‌المللی زبان مادری است.

شفیقه یارقین دیباج، شاعر، نویسنده و مترجم و مولف نخستین لغت‌نامه ازبکی به فارسی می‌گوید سیاست حکومت طالبان «مایوس ساختن جوانان اوزبیک (ازبک) از زبان اوزبیکی است.»

بی‌بی‌سی دریافته است که در سال تحصیلی ۱۴۰۳ صنف زبان و ادبیات ازبکی دانشگا‌های ولایت‌های جوزجان، بلخ، سرپل را برگزار نکرده‌اند.

زبان ازبکی سومین زبان پس از زبان فارسی و پشتو در افغانستان است که بیشترین گویندگان را دارد.

وزارت تحصیلات عالی طالبان به استادان این زبان گفته است که برگزارنشدن کلاس‌های زبان ازبکی به خاطر «نبود علاقمندی» دانشجویان این رشته بوده است. در حالیکه آموزش زبان‌های دیگر طبق روال گذشته ادامه دارد.

این وزارتخانه به پرسش‌های بی‌بی‌سی در مورد شکایت‌‌های استادان و دانشجویان زبان و ادبیات ازبکی پاسخی نداده است.

آموزش به زبان ازبکی در شمال افغانستان تعطیل است

محمد اسلم (نام تغییر داده شده) که به تازگی در رشته زبان و ادبیات ازبکی دانشگاه فاریاب فارغ‌التحصیل شده است می‌گوید برای کار به هرجایی مراجعه کرده است اما فرصت‌ کاری برای او «وجود ندارد».

او می‌گوید «پنج‌ سال پیش با افتخار» زبان ازبکی را در امتحان کنکور انتخاب کرده و امیدوار بود روزی بتواند به گویندگان این زبان خدمت کند.

او ناامیدانه می‌گوید: «بیشتر جمعیت افغانستان زیر خط فقر زندگی می‌کنند، دغدغه اصلی و اولویت همه تامین نفقه خانواده است نه حفظ و افتخار به زبان.»

در سال‌های گذشته، آموزش زبان ازبکی در مکاتب و دیپارتمنت زبان ازبکی در دانشگاه کابل و چند ولایت شمال کشور فعال بوده است.

کلاس اول زبان و ادبیات ازبکی دانشگاه کابل در سال ۱۴۰۳ تنها ۱۲ دانشجو، دانشگاه تخار هفت دانشجو و دانشگاه فاریاب هشت دانشجو داشتند.

تبلیغات منفی علیه زبان‌ها «وجود دارد»

تا هنوز رشته زبان و ادبیات ازبکی در دانشگاه سمنگان ایجاد نشده است. در این ولایت جمعیت قابل توجهی به ازبکی صحبت می‌کنند.

یک استاد این دانشگاه به بی‌بی‌سی گفت که آنها در دوره جمهوریت درخواست برای ایجاد دو دیپارتمنت زبان داده بودند اما تنها یکی از آنها تشکیل شده است.

بی‌بی‌سی با تعدادی از محصلان و استادان ترک‌تبار این رشته صحبت کرده است، به باور آنها «تبلیغات منفی علیه زبان‌ها» وجود دارد و گاهی با «تبعیض آشکار» روبرو می‌شوند.

محمد اسلم می‌گوید به خاطر اینکه رشته زبان ازبکی خوانده است، «نمی‌توانم در یک اداره دولتی کار پیدا کنم، پس فرزندم یا اعضای خانواده‌ام را چطور به خواندن زبان و ادبیات اوزبیکی تشویق کنم.»

یک منبع به بی‌بی‌سی گفت که اخیرا از فارغ‌التحصیلان زبان ازبکی در ولایت فاریاب که درخواست کار در ادارات دولتی داده بودند «امتحان اخذ نشد.»

مقام‌های محلی وزارت تحصیلات عالی طالبان دلیل آن را «عدم وجود سوالات به زبان اوزبیکی برای امتحانات» عنوان کردند. اما همزمان در جوزجان، ولایت همجوار امتحان برای پست‌های دولتی از فارغ‌التحصیلان این زبان گرفته شد.

«به دوره‌ای برمی‌گردیم که مردم از خواندن و نوشتن محروم بودند»

فرهنگیان قوم ازبک در افغانستان از بی‌توجهی حکومت طالبان به زبان ازبکی شکایت دارند.

یکی از از آنها که نخواست نامش برده شود، به بی‌بی‌سی گفت: «در دوره جمهوریت برای رشد زبان اوزبیکی شاهد کارهای زیادی بودیم. از جمله در اکثر وزارتخانه‌ها بخش اوزبیکی فعال بود. برنامه‌های زیادی از طرف حکومت و نهادهای مربوط برگزار می‌شد.»

«اما متاسفانه در جریان سه سال [حکومت طالبان] شاهد کاری نیستیم که نشان بدهد زبان و ادبیات اوزبیکی در حال رشد باشد. تنها رادیوی ملی افغانستان است، وبسایت ریاست الوزرا و دو سه نهاد دیگر هستند، دیگر بخش اوزبیکی نیست. جوانانی که در آنجا کار می‌کردند به خارج رفته و به جای آنها کس دیگری استخدام نشده، غیرفعال شده و از کار مانده است.»

او هم می‌گوید «در شرایط فعلی وضعیت زبان اوزبیکی را خوب نمی‌بینیم.»

نخستین بار آموزش به زبان ازبکی در مدارس افغانستان پس از به قدرت رسیدن حزب خلق در سال ۱۳۵۷ آغاز شد.

وزارت معارف وقت همه مضامین درسی را به زبان ازبکی تالیف و چاپ کرد و تدریس به‌ این زبان در مکاتب مناطق ازبک‌نشین آغاز شد.

خانم یارقین دیباج می‌گوید فرمان چهارم حکومت وقت برای مردم ازبک «بی‌نهایت ارزشمند بود، در مورد خواندن، نوشتن و گپ زدن به زبان مادری بود که زبان اوزبیکی و ترکمنی نه‌تنها به‌عنوان زبان رسمی مملکت و گویش یک قوم بزرگ درنظر گرفته شدند بلکه دولت مکلفیت‌هایی برای تمام ارگان‌ها ازجمله وزارت معارف داد.»

به گفته او توجه دولت به این «یک‌رنگ و یکسان» نبوده است، «گاهی مورد حمایت و گاهی تبعیض قرار گرفته است.»

در دوره جمهوریت، زبان ازبکی در قانون اساسی افغانستان به رسمیت شناخته شد و وزارت معارف تا کلاس ششم کتاب‌های درسی به این زبان را چاپ و توزیع کرد. اگرچه کتاب‌های ازبکی صنف‌های متوسطه «به بهانه» کمبود بودجه چاپ نشدند.

غلام سرور رحیم اوغلو، استاد زبان و ادبیات ازبکی، می‌گوید کتاب‌های درسی ازبکی که بیش از یک دهه پیش در سال ۱۳۸۳ نشر شدند مشکلات زیادی دارد و بازنگری نشده‌اند.

ازبکی زبان رسمی کشور ازبکستان هم است که با الفبای لاتین نوشته می‌شود، بیش از ۵۰ میلیون گوینده عمدتا در افغانستان و جمهوری‌های آسیای میانه به این زبان صحبت می‌کنند.

ازبکی یکی از زبان‌های ترکی است و گویندگان آن تا حدی ترکی استانبولی را نیز می‌فهمند. این زبان واژه‌های زیادی از فارسی و عربی دارد.

امیر علیشیر نوایی، وزیر مشهور سلطنت تیموریان هرات در قرن نهم بود، از او به عنوان یکی از بزرگان زبان ازبکی یاد می‌شود و در سال‌های اخیر در سال روز تولد او همایشهای بزرگداشت برگزار شده است.