اختلال در جی‌پی‌اس؛ نبرد نامرئی در خاورمیانه

صدها و صدها کشتی. اما همه آن‌ها در جای اشتباه قرار دارند. میشل ویزه بوکمن، تحلیلگر ارشد اطلاعات دریایی در ویندوارد، یک شرکت هوش مصنوعی دریایی، هنگام بررسی موقعیت‌های زنده‌ای که کشتی‌های تجاری در آب‌های اطراف ایران، امارات متحده عربی و قطر مخابره می‌کنند، می‌گوید: «وای خدایا.»

او در حالی که به نقشه تنگه هرمز و مناطق اطراف نگاه می‌کند، می‌گوید: «تا به حال ۳۵ خوشه مختلف از کشتی‌ها را دیده‌ام.»

خوشه‌هایی که او از آنها حرف می‌زند، دایره‌های عجیب و غریبی از آیکون‌ها هستند که روی نقشه روی هم افتاده‌اند و هر آیکون نماینده یک کشتی واقعی است.

اما کشتی‌ها به‌طور طبیعی در دایره‌های فشرده و کاملا منظم کنار هم جمع نمی‌شوند. همچنین روی خشکی شناور نمی‌مانند. این در حالی است که برخی از این خوشه‌ها دقیقا در چنین مکان‌هایی، یعنی در خشکی دیده می‌شوند. اما در واقع آن‌ها در خشکی نیستند، و مختصات جی‌پی‌اس آن‌ها دچار اختلال شده و موقعیت واقعی‌شان پنهان شده است.

جنگ‌ها فقط با گلوله و بمب انجام نمی‌شوند. امواج الکترومغناطیسی نیز در حال نبرد هستند. اختلال در جی‌پی‌اس که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود، می‌تواند باعث اختلال جدی، مختل شدن ارتباطات و حتی حوادث مرگبار شود.

در سال‌های اخیر، اختلال در جی‌پی‌اس هواپیماها را در اروپا تحت تاثیر قرار داده است، از جمله هواپیمایی که رئیس کمیسیون اروپا از آن استفاده می‌کرد. همچنین این مساله یکی از ویژگی‌های روزانه جنگ در اوکراین نیز هست. اکنون که درگیری در خاورمیانه شعله‌ور شده، جنگ الکترونیکی به مناطق بیشتری گسترش یافته است.

هم اکنون کشتی‌ها در تنگه هرمز و اطراف آن تحت تاثیر اختلالاتی از این دست قرار گرفته‌اند. اما برای خانم بوکمن، این نخستین بار نیست که او مشاهده می‌کند اختلال در جی‌پی‌اس بر سامانه‌های شناسایی خودکار کشتی‌ها تاثیر گذاشته است.

سال گذشته نیز در جریان جنگ ۱۲ روزه میان اسرائیل و ایران همین اتفاق در این منطقه رخ داد و همچنین اختلال الکترونیکی برای ناوبران کشتی‌ها در دریای بالتیک مشکل ایجاد کرد. اما او می‌گوید: «این یک سطح کاملا جدید است.»

خانم بوکمن می‌افزاید: «نمی‌توان خطر عظیمی را که این وضعیت برای ناوبری دریایی و ایمنی ایجاد می‌کند، دست‌کم گرفت.»

پاکستان نیز درباره اختلالاتی که کشتیرانی در منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد هشدار داده است.

کشتی‌ها تا حدی از سامانه شناسایی خودکار کشتی‌ها برای جلوگیری از برخورد با یکدیگر استفاده می‌کنند. تغییر مسیر یا توقف یک نفتکش ۳۰۰ متری که صدها هزار تن نفت حمل می‌کند، زمان زیادی می‌برد. و کشتی‌ها ممکن است پیش از آن‌ که کاملا مسیر خود را تغییر دهند چندین کیلومتر حرکت کنند.

اگر نتوانید مطمئن باشید که کشتی‌های اطراف دقیقا کجا هستند، خطر برخورد افزایش می‌یابد، به‌ویژه در شب یا در شرایط دید ضعیف.

آلن وودوارد از دانشگاه ساری در بریتانیا می‌گوید: «مشکل همین است. مساله این نیست که شما بدانید به کجا می‌روید. مساله این است که ندانید بقیه به کجا می‌روند.»

هیچ تائید رسمی درباره این‌ که چه کسی پشت این اختلال‌هاست وجود ندارد، اما تحلیلگران نظامی بسیاری گمان می‌کنند که ایران عامل ایجاد اختلال برای کشتی‌ها است. ایران همچنین تهدید کرده است که به هر کشتی که تلاش کند از تنگه هرمز عبور کند حمله خواهد کرد.

به گفته توماس ویتینگتون، پژوهشگر اندیکشده موسسه خدمات متحد سلطنتی، ابزارهای اختلال در سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای جهانی یا جی‌پی‌اس که ایران استفاده می‌کند احتمالا در داخل ایران تولید شده‌اند یا با تجهیزاتی ساخته شده‌اند که از روسیه یا چین تامین شده است.

او همچنین می‌گوید نیروهای آمریکایی در منطقه احتمالا از سامانه‌های اختلال برای محافظت از پایگاه‌ها، نیروها و کشتی‌های خود در برابر پهپادها و سلاح‌های هدایت‌شونده با سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای جهانی استفاده می‌کنند.

وزارت دفاع آمریکا در پاسخ به پرسش بی‌بی‌سی گفت: «به دلیل ملاحظات امنیت عملیاتی درباره وضعیت قابلیت‌های مشخص در منطقه اظهار نظر نمی‌کنیم.»

شان گورمن یکی از ‌بنیان‌گذاران شرکت فناوری «زفر دات ایکس وای زد» است که گستره اختلال در کشورهایی از جمله اوکراین را تحلیل کرده است. داده‌های هواپیماها می‌تواند نشان دهد چه زمانی اختلال در جی‌پی‌اس رخ می‌دهد، اما با بسته شدن حریم هوایی ایران، آقای گورمن مجبور شده منابع دیگری پیدا کند.

او در روزهای اخیر از داده‌های راداری یک ماهواره برای شناسایی اختلال در ایران استفاده کرده است. اگرچه بی‌بی‌سی این داده‌ها را به‌ طور مستقل تائید نکرده است، اما آقای گورمن می‌گوید دستگاه‌های ایجاد اختلال، ردپایی از تداخل ایجادشده در سیگنال‌های رادار بر جای می‌گذارند که به او اجازه می‌دهد موارد اختلال در جی‌پی‌اس در سراسر کشور را آشکار کند.

او و همکارانش در سال ۲۰۲۴ از تلفن‌های هوشمندی که به پهپادها متصل شده بودند، برای مطالعه اختلال در جی‌پی‌اس در اوکراین استفاده کردند. پهپادها پرواز می‌کردند در حالی که تلفن‌ها اطلاعات جی‌پی‌اس را ثبت می‌کردند و اختلال‌هایی را که دریافت می‌شد، ثبت می‌کردند.

او توضیح می‌دهد: «ما اندازه‌گیری‌های سامانه ناوبری ماهواره‌ای جهانی تمام آن گوشی‌ها را بررسی می‌کردیم. با مقایسه داده‌هایی که از نقاط مختلف به‌دست آمده بود، می‌شد محل دستگاه ایجادکننده اختلال را مشخص کرد.»

آقای گورمن می‌گوید: «از میزان اختلال و اینکه چقدر قدرتمند است، واقعاً شگفت‌زده شده بودم.»

فناوری‌های مختلفی برای محافظت در برابر اختلال در جی‌پی‌اس ارائه شده است. کاهش اثر این مشکل می‌تواند شامل شناسایی خودکار اختلال یا تداخل و تغییر به فرکانس‌هایی باشد که تحت تاثیر قرار نگرفته‌اند.

شرکت دفاعی رِیتیان بریتانیا دستگاهی به نام «لندشیلد» تولید می‌کند که در کوچک‌ترین حالت تقریبا به اندازه یک توپ هاکی روی یخ است. این شرکت می‌گوید این «سامانه آنتن ضد اختلال» می‌تواند روی انواع مختلف وسایل نقلیه، از خودرو گرفته تا هواپیما، نصب شود و از چندین کانال برای غلبه بر اختلال استفاده می‌کند.

الکس رز پارفت، مدیر مهندسی رِیتیان بریتانیا، می‌گوید: «در حال حاضر شاهد افزایش قابل توجه تقاضا و ظرفیت برای محصولات ضد اختلال خود هستیم.»

شرکت‌های دیگر نیز ابزارهای ناوبری توسعه داده‌اند که ضعف‌های جی‌پی‌اس را دور می‌زنند. شرکت استرالیایی «ادونسد نویگیشن» سامانه‌ای طراحی کرده که می‌تواند با استفاده از داده‌های ژیروسکوپ‌ها و شتاب‌سنج‌ها، همان حسگرهایی که گوشی تلفن برای تشخیص افقی یا عمودی شدنش به کار می‌برد موقعیت یک وسیله نقلیه را تعیین کند.»

اما وقتی نوبت به تعیین موقعیت جغرافیایی می‌رسد، کریس شا، هم‌بنیان‌گذار و مدیرعامل ادونسد نویگیشن می‌گوید فناوری شرکت او میتواند وقتی جی پی اس در دسترس نیست یا قابل اعتماد نیست، از گزینه‌های جایگزین استفاده کند.

این گزینه‌ها شامل تطبیق تصاویر نوری از موقعیت فرد با تصاویر ماهواره‌ای، یا حتی تحلیل رایانه‌ای موقعیت ستارگان در آسمان است.

آقای شاو می‌گوید: «پردازش تصویر بسیار پیشرفته است. انجام کاری مانند نقشه‌برداری ستارگان بسیار ارزان است.» با این حال او اضافه می‌کند: «فقط چندان دقیق نیست.» به همین دلیل ممکن است استفاده از چندین روش مختلف تحلیل موقعیت، ضروری باشد.

اگر حفاظت بهتری فراهم نشود، جی‌پی‌اس در شکل کنونی خود همچنان آسیب‌پذیر خواهد ماند. نکته مهم این است که سیگنال‌هایی که سامانه‌های مبتنی بر جی‌پی‌اس استفاده می‌کنند بسیار ضعیف هستند و بنابراین به ‌راحتی دچار اختلال می‌شوند.

البته باید توجه داشت که ارتش‌ها به نوعی از جی‌پی‌اس به نام «ام کد» دسترسی دارند؛ شکلی از این فناوری که به‌ دقت، احراز هویت و رمزگذاری شده و در برابر اختلال بسیار مقاوم‌تر است.

رمزی فارگر، مدیر موسسه سلطنتی ناوبری در بریتانیا می‌گوید اختلال در جی‌پی‌اس در آب‌های اطراف ایران، خطر وقوع یک حادثه دریایی را افزایش می‌دهد. او پیش‌بینی می‌کند که گسترش روزافزون اختلال می‌تواند به معرفی گزینه‌های امن‌تر منجر شود.

مشابه گذار تدریجی از شبکه‌های وای‌فای که زمانی کاملا باز و عمومی بودند، به شبکه‌های امروزی که با رمز عبور محافظت می‌شوند.

او می‌گوید: «به‌زودی به این دوره نگاه خواهیم کرد که از سیگنال‌های باز سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای جهانی استفاده می‌کنیم و خواهیم گفت: خدایا، ما دیوانه بودیم، این واقعا تصمیم هوشمندانه‌ای نبود.»