سردی و سکوت جشنواره فیلم فجر ۱۴۰۳، آینه تمام‌نمای وضعیت امروز سینمای ایران

سینمای ایران در یک دهه اخیر با چالش‌های متفاوتی مواجه بوده است. بعضی از این چالش‌ها به روند فیلمسازی در ایران و مشکلات آن مربوط هستند، بعضی دیگر تحت‌تاثیر شرایط کلی جامعه. با اینکه بیش از دو دهه است بخش غیردولتی نقش پررنگی در نظام تولید، توزیع و نمایش فیلم در ایران دارد، اما هنوز ساختار سینمای ایران یک ساختار دولتی تحت کنترل شدید نهادهای نظارتی است.

شرکت‌های خصوصی فیلمسازی که اکثرا بازوهای تبلیغاتی و فرهنگی نهادهای نظامی و امنیتی هستند، با سرمایه‌گذاری‌ کلان در این صنعت آن را منحصر به محصولات سیاسی و ایدئولوژیک موردنظر خود کرده‌اند.

آسیب‌های مختلفی متوجه صنعت سینمای ایران در این سال‌هاست. روی کار آمدن مدیران سینمایی و فرهنگی بدون داشتن تخصص که تنها براساس معیارهای سیاسی و زدوبندهای جناحی انتخاب شده‌اند و سرمایه‌های هنگفت که صرف آثار گیشه‌پسند می‌شود، دو آسیب اساسی این حوزه هستند.

التهاب جامعه ایران و سخت‌تر شدن شرایط عمومی زندگی نیز تاثیر خود را بر سینمای ایران گذاشته است. اعتراضات سال‌های قبل، به‌ویژه اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ نگاه بسیاری از مردم نسبت به نهادهای حکومتی و نقش آن‌ها در شکل‌دهی فضای فرهنگ و هنر در ایران را تغییر داد.

در این میان، ۴۳امین دوره جشنواره فیلم فجر نیز برگزار شد. جشنواره‌ای بی‌روح‌تر از همیشه، بدون حضور تماشاچیان علاقمند به سینما.

عدم استقبال مردمی از این دوره جشنواره حتی بر شیوه برگزاری اختتامیه هم سایه انداخته است. مسعود نجفی، مدیر روابط عمومی جشنواره فیلم فجر به خبرگزاری تسنیم گفت که اختتامیه امسال «برای اولین‌بار تغییراتی را تجربه می‌کند.»

او گفت: «چیدمان سالن متفاوت از سال‌های قبل است و مدعوین با شماره صندلی خود وارد سالن خواهند شد تا شاهد نظم بهتری باشیم. هیچ سخنرانی هم در مراسم نخواهیم داشت.» نشانی از این که حتی مسئولان هم می‌خواهند زودتر این دوره از جشنواره تمام شود.

جشنواره‌ای مملو از فیلم‌های نازل و خوش‌آمدگویی با «موشک خیبر»

جشنواره چهل‌وسوم فیلم فجر، امسال تقریبا بدون حضور هیچ چهره مشهور سینمایی برگزار شد. بسیاری از بازیگران مشهور در نشست‌های خبری حضور نیافتند. بهرام رادان که عضو هیئت داوران بود، از داوری این دوره انصراف داد. او گفت که «دلیل این انصراف طولانی شدن سفرش به خارج از ایران است».

گفته‌های عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی مبنی بر «کم کردن فاصله‌ها» هم کارگر نیفتاد. بسیاری از سالن‌های نمایش نیمه‌خالی بودند و هیچ صفی هم بیرون از سینماها دیده نمی‌شد. مسئولان تلاش زیادی کردند تا جشنواره امسال را پررونق و گرم نشان بدهند. اما تصاویر و نظرات مردم در شبکه‌های اجتماعی خلاف این تلاش را نشان می‌دهد.

منوچهر شاهسواری، دبیر جشنواره فجر، هدف برگزارکنندگان این جشنواره را «تجسم‌بخشی به آینده» خواند و گفت: «ما نیازمند اعتمادسازی عمومی هستیم. هیچ چیز جز فعالیت‌های فرهنگی نمی تواند این التهاب را پایین بیاورد. ما باید تب جامعه را پایین بیاوریم تا آن را درمان کنیم.»

آقای شاهسواری سینمای ایران را «مهم‌ترین رکن نظام دموکراسی سیاسی، اجتماعی و خانوادگی» خواند. او گفت: « ما امروزه در تمدن بنیان‌تصویر به سر می‌بریم و در این تمدن دایره‌المعارف قدرتمندی به نام سینما وجود دارد. هر کشوری که سینما دارد در تغییرات جهان نقش دارد.» نوعی بلندپروازی برای وضعیت کنونی سینمای ایران و شاهدی دیگر بر فاصله زیاد میان مسئولان جشنواره و واقعیات جامعه ایران.

این دوره از جشنواره با اکران فیلم «موسی کلیم‌الله» ساخته ابراهیم حاتمی‌کیا آغاز شد. فیلمی پرخرج که تولید آن بیش از ۴ سال زمان برد. با اینکه در این فیلم بسیاری از بازیگران مشهور حضور دارند، اما نتوانست نظر مثبت منتقدان را جلب کند. حتی بسیاری از مخاطبان هم از تماشای فیلم ناراضی بودند. در نقدهای مختلف روزنامه‌نگاران، «موسی کلیم‌الله»‌ فیلمی «بی‌روح و آشفته» توصیف شده که به‌قول منتقد ایرنا «از تکنولوژی‌زدگی رنج می‌برد.»

عجیب‌ترین اتفاق روز پایانی جشنواره هم نمایش یک فروند موشک خیبر در بیرون از سالن همایش‌های برج میلاد بود. این موشک را عوامل فیلم «خدای جنگ» به‌عنوان بخشی از تبلیغات محیطی این فیلم استفاده کردند. «خدای جنگ» به کارگردانی حسین دارابی، داستان زندگی حسن طهرانی‌مقدم از فرماندهان سپاه پاسداران است که به «پدر موشکی ایران» معروف است. اکران «خدای جنگ» با حضور اقشار نزدیک به حکومت و استقبال آن‌ها همراه بود.

نمایش موشک بالستیک بیرون محل جشنواره و طیف مخاطب فیلم در سالن نمایش، شاید روشن‌ترین پیام درباره وضعیت کنونی جشنواره فجر و سینمای دولتی را مخابره کند. جشنواره‌ای که اکنون فقط برای «خودی‌ها» است. جشنواره‌ای که امروز دیگر محل گردهم آمدن عاشقان سینما نیست و تنها مصرف تبلیغاتی دارد. جشنواره فجر که زمانی ویترین بهترین فیلم‌های هنری و مردم‌پسند سینمای ایران بود، حالا کسانی را تهدید می‌کند که مرجعیت آن را زیر سوال برده‌اند؛ با موشکی که به‌سوی آن‌ها نشانه رفته است.

اکران فیلم‌های توقیفی، تنها نقطه قوت جشنواره امسال

از سوی دیگر، نگاه به یادداشت‌های روزانه منتقدان و خبرنگاران بر فیلم‌های این دوره نشان می‌دهد که فیلم‌ها نه در جلب نظر آن‌ها موفق بودند و نه در جذب مخاطب. بحران سالن‌های خالی جشنواره فجر تا حدی جدی بود که یک روزنامه‌نگار سینمایی هم در ایکس «از فراخوان مدارس برای بردن دانش‌آموزان به جشنواره فجر» نوشته بود.

خیلی از منتقدان، نویسندگان سینمایی و روزنامه‌نگاران معروف سال‌هاست که با جشنواره «قهر» کرده‌اند.

حضور بعضی چهره‌های سیاسی تلاشی بود برای پررونق نشان دادن فجر امسال. محمدجواد ظریف با حضور در محل جشنواره به تماشای «خدای جنگ» نشست.

از میان فیلم‌های این دوره تنها دو فیلم توانستند نظر مثبت مخاطبان و بیشتر منتقدان را جلب کنند.

«پیر پسر» ساخته جدید اکتای براهنی که داستان حضور زنی غریبه در خانه‌ای مردانه است، تحسین تماشاچیان و منتقدان را در پی داشت. «پیر پسر» با مدت زمان بیش از ۳ ساعت یکی از طولانی‌ترین فیلم‌های سینمای ایران است. این فیلم البته سال ۱۴۰۰ تولید و بلافاصله توقیف شده بود و حالا پس از سه سال برای اولین‌بار نمایش محدودی در جشنواره امسال داشت.

فیلم دیگری که نظرها را به خود جلب کرد، «قاتل و وحشی» ساخته حمید نعمت‌الله است. فیلمی در ژانر جنایی که پس از سال‌ها توقیف نمایشی محدود در جشنواره داشت.

مسعود فراستی، منتقد سینما در بولتن جشنواره فجر برای روزنامه همشهری با تحسین این اثر گفت که «حق این فیلم اصلا توقیف نبود. همه‌چیز این فیلم از صدا و فیلم‌برداری تا بازی‌ها، به‌خصوص بازی شهرام حقیقت‌دوست فوق‌العاده بوده است».

او تصمیم مدیران جشنواره بر عدم اکران و سانسور فیلم را «غیر انسانی و خجالت‌آور» خواند. شاهد دیگری از این که کیفیت فیلم‌های تولیدی در همین ۵ سال اخیر تا چه حد افت کرده است.

چرا جشنواره فیلم فجر از رونق افتاد

سرد شدن تنور جشنواره فیلم فجر در سال‌های اخیر را می‌توان از چند زاویه بررسی کرد.

سانسور و نظارت شدید و بی‌سابقه نهادهای نظارتی: در سال‌های اخیر حلقه سانسور چنان بر کمر فرهنگ و هنر ایران تنگ شده که برخی عطای کار هنری را به لقای آن بخشیده‌اند. فیلترهای سفت‌وسخت برای انتخاب و تایید آثار سینمایی و سنگ‌اندازی سر راه پخش و دسترسی عمومی به فیلم‌ها، هنرمندان را با چالش‌های متفاوتی روبه‌رو کرده و مخاطبان حرفه‌ای را هم دلسرد کرده است.

افت کیفی فیلم‌ها و غلبه سینمای عامه‌پسند: یکی از نتایج سانسور شدید، محدودتر شدن گزینه‌های پیش‌روی هنرمندان برای تولید اثر هنری است. در نتیجه سینمای ایران در سال‌های اخیر شاهد انبوهی از فیلم‌های درام با کیفیت نازل و کمدی‌های سخیف بود که تنها هدفشان رکوردزنی در گیشه است.

دوری فیلمسازان نامدار و صاحب‌سبک از سینما: سال‌هاست بسیاری از فیلمسازان که آثارشان جریان‌ساز و شاخص بوده یا دست از کار کشیده‌اند و یا ترحیج می‌دهند با جشنواره فجر کار نکنند. ناصر تقوایی یکی از این هنرمندان است که برای بیش از دو دهه هیچ اثری تولید نکرده است.

شکاف عمیق عقیدتی میان مسئولان برنامه‌ریزی جشنواره و شرایط واقعی در جامعه ایران: هیئت انتخاب فیلم‌ها، که بخشی از زنجیره تولید و نظارت نهادهای سینمایی در ایران هستند، آثاری را تایید می‌کنند که از لایه‌های سخت تصمیم‌گیری عبور می‌کنند. فهرست فیلم‌های حاضر در جشنواره گواه روشنی است بر سلیقه سیاسی و درک متفاوت آن‌ها از بدنه جامعه.

پررنگ شدن دوگانه «سینمای دولتی» و «سینمای مستقل»: بعضی سینماگران نامدار و جوان سال‌ها است ترجیح می‌دهند تا مستقل از بدنه وزارت ارشاد اسلامی کار کنند. فیلم‌های آن‌ها تن به چرخه مرسوم تولید، نظارت و پخش از سوی وزارت ارشاد نمی‌دهد و مستقل از سازوکارهای مرسوم منتشر می‌شود.

رونق گرفتن بازار پلتفرم‌های آنلاین محتوا: از اواخر دهه ۱۳۹۰ با ظهور پلتفرم‌های تولید و پخش محتوای تصویری آنلاین، سینمای ایران با رقیبی جدی روبه‌رو شد. پلتفرم‌های آپارات، فیلیمو و نماوا به‌عنوان پرمخاطب‌ترین شبکه‌های پخش محتوا، با سرمایه‌گذاری سنگین گوی سبقت را از تولیدات سینمایی ربودند و بسیاری از ستاره‌های سینما، تئاتر و تلویزیون را جذب خود کردند.

آینده جشنواره فجر؛ مبهم و نامشخص

جشنواره چهل‌وسوم فیلم فجر به پایان خود رسید. این دوره کم‌رمق‌ترین دوره جشنواره بود که نشان داد رونق و شور جشنواره فجر حالا فقط یک خاطره دور است. باید دید که مدیران سینمایی در دولت مسعود پزشکیان آیا می‌توانند مخاطب را با جشنواره فجر آشتی داده و فضا را برای تولید فیلم‌هایی با کیفیت بالاتر باز کنند یا نه.

سینمای ایران همچنان با بحران محتوا و سازوکارهای پیچیده سانسور مواجه است. این جشنواره هم نتوانست به احیای سینمای ایران کمک کند و مشخص نیست که آیا این سینما می‌تواند دوباره به روزهای خوب خود بازگردد یا خیر.