سکوت در تبت؛ «مراقب باشید، آن‌ها شما را زیر نظر دارند»

راهبی که ردایی سرخ به تن دارد و دانه‌های تسبیح را به‌آرامی در انگشتانش حرکت می‌دهد، به سوی ما می‌آید.

او تصمیم خطرناکی گرفته است.

هشت مرد ناشناس ما را تعقیب می‌کنند. حتی حرف زدن با ما و گفتن چند کلمه در انظار عمومی می‌تواند برای او دردسرساز شود.

اما به نظر می‌رسد او حاضر به پذیرفتن این خطر است. او به‌آرامی می‌گوید: «وضعیت ما اینجا خوب نیست.»

این صومعه در استان سیچوان در جنوب غرب چین، دهه‌هاست که در قلب مقاومت تبتی‌ها قرار دارد. جهان اواخر دهه نخست قرن ۲۱ این مکان را شناخت؛ زمانی که تبتی‌ها در اعتراض به حکومت چین خود را به آتش می‌کشیدند. نزدیک به دو دهه بعد، هنوز نشانه‌هایی وجود دارد که صومعه کرتی برای پکن یک نگرانی است.

یک پاسگاه پلیس درست داخل در ورودی اصلی ساخته شده است. در کنار آن اتاقی تاریک و کوچک پر از چرخ‌های دعاست که هنگام چرخیدن صدای جیرجیر می‌دهند. پایه‌های فولادی ضخیمی که روی آن‌ها دوربین‌های مداربسته نصب شده، سراسر محوطه را زیر نظر دارند.

راهب اضافه می‌کند: «آن‌ها دل پاکی ندارند. همه این را می‌بینند». سپس هشداری می‌دهد: «مراقب باشید، آن‌ها شما را زیر نظر دارند.»

هنگامی که مردانی که ما را تعقیب می‌کردند به سوی ما می‌دوند، راهب از ما دور می‌شود.

«آن‌ها» حزب کمونیست چین هستند که نزدیک به ۷۵ سال است بر بیش از شش میلیون تبتی حکومت می‌کنند؛ از زمانی که چینی‌ها این منطقه را در سال ۱۹۵۰ میلادی به خاک خود ضمیمه کردند.

چین سرمایه‌گذاری زیادی در این منطقه کرده است، جاده‌ها و راه‌آهن‌های جدیدی ساخته تا گردشگری را رونق دهد و این منطقه را با سایر نقاط چین ادغام کند. تبتی‌هایی که گریخته‌اند می‌گویند توسعه اقتصادی، سربازان و مأموران بیشتری را نیز به همراه آورده که به دین و آزادی آن‌ها آسیب زده است.

پکن، تبت را بخشی جدایی‌ناپذیر از چین می‌داند. این کشور دالایی لاما، رهبر معنوی تبتی‌ها در تبعید را تجزیه‌طلب خوانده و ممکن است کسانی که تصویر او را نمایش دهند یا به شکل علنی از او حمایت کنند زندانی شوند.

با این حال برخی در شهرستان آبا که به زبان تبتی نگابا نام دارد و صومعه کرتی در آنجا قرار دارد، برای به چالش کشیدن این محدودیت‌ها دست به اقدامات شدیدی زده‌اند.

این شهر خارج از آنچه چین آن را «منطقه خودمختار تبت» می‌نامد قرار دارد؛ منطقه‌ای که در سال ۱۹۶۵ ایجاد شد و حدود نیمی از فلات تبت را در برمی‌گیرد. اما میلیون‌ها تبتی در خارج از این منطقه زندگی می‌کنند و سایر نقاط را نیز بخشی از وطن خود می‌دانند.

شهر آبا مدت‌هاست که در این مناقشه نقشی محوری داشته است. اعتراض‌ها در سال ۲۰۰۸ پس از آن آغاز شد که بنا بر برخی روایت‌ها، یک راهب تصویری از دالایی لاما را در صومعه کرتی به دست گرفت. در نهایت این اعتراض‌ها به شورش تبدیل شد و سربازان چینی تیراندازی کردند. حداقل ۱۸ تبتی در این شهر کوچک کشته شدند.

هنگامی که تبت علیه حکومت چین به پا خاست، در اغلب موارد اعتراض‌ها به درگیری‌های خشونت‌آمیز با نیروهای شبه‌نظامی چینی تبدیل شد. پکن می‌گوید ۲۲ نفر کشته شدند، در حالی که گروه‌های تبتی در تبعید شمار قربانیان را حدود ۲۰۰ نفر می‌دانند.

در سال‌های بعد، بیش از ۱۵۰ مورد خودسوزی برای بازگشت دالایی لاما انجام شد. اکثر خودسوزی‌ها در داخل یا اطراف شهر آبا رخ داد. این امر باعث شد خیابان اصلی شهر عنوان هولناکی پیدا کند: «ردیف شهدا».

چین از آن زمان شدت سرکوب را افزایش داده و تقریباً غیرممکن است بدانیم در تبت یا مناطق تبتی‌نشین چه می‌گذرد. اطلاعات موجود یا از کسانی می‌آید که به خارج گریخته‌اند، یا از دولت تبعیدی در هند.

برای فهمیدن اندکی بیشتر، روز بعد، پیش از طلوع خورشید دوباره به صومعه بازگشتیم. ما بدون جلب توجه مأموران مخفی، برای نماز صبح به سوی آبا رفتیم.

راهب‌ها با کلاه‌های زرد خود که نماد مکتب گلوگ بودیسم است، جمع شدند. صدای نیایش سنگین و آرام در سالن طنین می‌اندازد و دود عود در هوای نمناک و راکد باقی می‌ماند. حدود ۳۰ زن و مرد محلی، بیشترشان با لباس سنتی تبتی، چهارزانو نشسته‌اند تا اینکه صدای زنگ کوچکی پایان نماز را اعلام می‌کند.

یک راهب به ما می‌گوید: «حکومت چین هوا را در تبت مسموم کرده است. این حکومت خوبی نیست.»

او می‌افزاید: «ما تبتی‌ها از حقوق اولیه بشر محروم هستیم. دولت چین به سرکوب و آزار ما ادامه می‌دهد. این حکومتی نیست که به مردم خدمت کند.»

این گفت‌وگوها کوتاه بود تا شناسایی نشویم. اما به هر حال شنیدن این صداها نادر است.

پرسش درباره آینده تبت اکنون که دالایی لاما ۹۰ ساله شده، اهمیتی فوری پیدا کرده است. صدها پیرو او در شهر دارامشالای هند گرد آمده‌اند تا از او تقدیر کنند. دالایی لاما برنامه جانشینی خود را اعلام کرد و گفت دالایی لامای بعدی، پس از مرگ او انتخاب خواهد شد.

تبتی‌ها در سراسر جهان با احساس آرامش، تردید یا نگرانی واکنش نشان داده‌اند. اما در سرزمین دالایی لاما حتی زمزمه کردن نام او ممنوع است.

پکن با صدایی رسا اعلام کرده که دالایی لامای بعدی در چین و با تأیید حزب کمونیست تعیین خواهد شد. اما تبت در سکوت فرو رفته است.

راهب به ما می‌گوید: «واقعیت همین است. اوضاع همین‌طور است.»

دو جهان زیر یک آسمان

جاده‌ای که به آبا می‌رسد، نزدیک به ۵۰۰ کیلومتر از شهر چنگدو، مرکز استان سیچوان فاصله دارد و به‌آرامی از میان کوهستان‌های پوشیده از برف «سیگونیانگ» می‌گذرد و به علفزارهای وسیع در حاشیه فلات هیمالیا ختم می‌شود.

هر چند کیلومتر، بام‌های طلایی معابد بودایی که نور تند خورشید را بازتاب می‌دهند به چشم می‌خورند. اینجا بام جهان است؛ جایی که ماشین‌ها راه را به چوپانان غژگاو می‌دهند که خودشان سوار اسب هستند و گاوهای خود را با سوت زدن به جلو می‌رانند و عقاب‌ها در آسمان بالای سرشان می‌چرخند.

در این آسمان هیمالیایی، دو جهان وجود دارد؛ جایی که میراث و دین با خواسته‌های حزب برای وحدت و کنترل اختلاف پیدا کرده است.

چین مدت‌هاست ادعا می‌کند تبتی‌ها آزادند که دین خود را حفظ کنند. اما همین دین و ایمان، سرچشمه هویت چندصدساله آن‌هاست؛ هویتی که به گفته سازمان‌های حقوق بشری، پکن به‌آرامی در حال نابود کردن آن است.

این سازمان‌ها می‌گویند تعداد بی‌شماری از تبتی‌ها به‌دلیل اعتراض‌های مسالمت‌آمیز، ترویج زبان تبتی، یا حتی داشتن تصویر دالایی لاما زندانی شده‌اند.

بسیاری از تبتی‌ها، از جمله کسانی که در صومعه کرتی با آن‌ها صحبت کردیم، نگران قوانین جدیدی هستند که بر آموزش کودکان تبتی حاکم شده است.

حالا همه افراد زیر ۱۸ سال باید در مدارس دولتی چین درس بخوانند و زبان ماندارین (چینی) بیاموزند. آن‌ها نمی‌توانند تا سن ۱۸ سالگی در صومعه‌ها متون بودایی بخوانند و باید «کشور و مذهب را دوست داشته باشند و از قوانین و مقررات ملی پیروی کنند».

این تغییری بزرگ در جامعه‌ای است که پیش‌تر راهبان از کودکی جذب می‌شدند و صومعه‌ها به مدارس پسران تبدیل شده بود.

یک راهب حدوداً ۶۰ ساله در حالی که زیر باران و زیر یک چتر برای نماز صبح آماده می‌شد، به ما گفت: «چند ماه پیش حکومت یکی از مدارس مذهبی در همین نزدیکی را تخریب کرد». او در حالی که احساساتی شده بود افزود: «این مدرسه برای آموزش بودایی بود.»

قوانین جدید به دنبال دستور سال ۲۰۲۱ وضع شده است که طبق آن در تمام مدارس مناطق تبتی‌نشین، از جمله مهدکودک‌ها، آموزش باید به زبان چینی انجام شود. پکن می‌گوید این موضوع فرصت شغلی بهتری برای کودکان تبتی در کشوری که زبان اصلی آن ماندارین است به وجود خواهد آورد.

اما به گفته رابرت بارنت، پژوهشگر برجسته، این قوانین می‌تواند «اثری عمیق» بر آینده بودیسم تبتی بگذارد.

بارنت می‌گوید: «ما به سمت سناریویی پیش می‌رویم که شی جین ‌پینگ رهبر چین کنترل کاملی داشته باشد. به سوی عصری می‌رویم که اطلاعات کمی وارد تبت شود و زبان تبتی کم‌رنگ شود. آموزش تقریباً به طور کامل درباره جشن‌های چینی، فضیلت‌های چینی و مطالعات پیشرفته درباره فرهنگ سنتی چینی خواهد بود. ما شاهد کنترل کامل محتوای فکری هستیم.»

جاده منتهی به آبا سرمایه‌گذاری عظیم پکن را در این منطقه دورافتاده به نمایش می‌گذارد. یک خط راه‌آهن پرسرعت تازه ساخته شده از دامنه کوه‌ها می‌گذرد و سیچوان را به سایر استان‌های روی فلات تبت متصل می‌کند.

در آبا در کنار فروشگاه‌های قدیمی لباس راهبان و دسته‌های عود، هتل‌ها، کافه‌ها و رستوران‌های جدیدی نیز به چشم می‌خورند که گردشگران را جذب می‌کنند.

یکی از گردشگران با صدای بلند می‌پرسد: «این‌ها چطور در طول روز کاری انجام می‌دهند؟». عده‌ای دیگر هیجان‌زده چرخ‌های دعا را می‌چرخانند و درباره نقاشی‌های رنگارنگ زندگی بودا سؤال می‌پرسند.

کنار جاده شعاری از حزب نوشته شده است: «مردم از همه اقوام مانند دانه‌های انار به هم نزدیک‌اند.»

اما نمی‌توان حضور سنگین نظارتی را نادیده گرفت.

ورود به هتل‌ها نیازمند تشخیص چهره است. حتی خرید بنزین نیاز به ارائه چندین مدرک شناسایی دارد که در برابر دوربین‌های با وضوح بالا نشان داده می‌شود. چین مدت‌هاست اطلاعات در دسترس شهروندان خود را کنترل می‌کند، اما در مناطق تبتی این کنترل بسیار شدیدتر است.

بارنت می‌گوید تبتی‌ها «از جهان بیرون قطع شده‌اند».

«جانشین درست»

مشخص نیست چند نفر از تبتی‌ها از اعلامیه اخیر دالایی لاما اطلاع دارند، چرا که این خبر در چین سانسور شده بود.

دالایی لامای چهاردهم که از سال ۱۹۵۹ در هند زندگی می‌کند، مدت‌هاست به جای استقلال کامل، خواهان خودمختاری بیشتر برای تبت بوده است. چین معتقد است او «حق نمایندگی مردم تبت را ندارد».

دالایی لاما در سال ۲۰۱۱ اختیار سیاسی را به یک دولت تبعیدی سپرد که به‌ صورت دموکراتیک توسط ۱۳۰ هزار تبتی در جهان انتخاب شده است. این دولت امسال مذاکراتی غیررسمی با چین درباره جانشینی او داشته است، اما مشخص نیست مذاکرات پیشرفتی داشته باشد.

دالایی لاما پیش‌تر اشاره کرده بود که جانشین او از «جهان آزاد»، یعنی خارج از چین، خواهد بود. او تأکید کرد: «هیچ‌کس دیگر حق دخالت ندارد.»

این وضعیت به رویارویی با پکن منجر خواهد شد که اعلام کرده روند انتخاب «باید مطابق با آیین‌های مذهبی، آداب تاریخی و قوانین و مقررات ملی انجام شود».

به گفته بارنت، پکن از هم‌اکنون تبلیغات خود را برای قانع کردن تبتی‌ها آغاز کرده است.

هنگامی که پانچن لاما، دومین مقام بودایی تبت در سال ۱۹۸۹ درگذشت، دالایی لاما جانشین او را در تبت انتخاب کرد؛ اما آن کودک ناپدید شد و پکن متهم به ربودن او شد. پکن می‌گوید آن کودک که اکنون بزرگسال است در امنیت است. اما سپس شخص دیگری را به عنوان پانچن لاما معرفی کرد که تبتی‌های خارج از چین او را به رسمیت نمی‌شناسند.

وجود دو دالایی لاما می‌تواند آزمونی برای قدرت اقناع چین باشد. جهان کدام یک را به رسمیت خواهد شناخت؟ مهم‌تر از همه، آیا بیشتر تبتی‌ها در چین حتی از دالایی لامای دیگر مطلع خواهند شد؟

بارنت می‌گوید پکن جانشینی معتبر می‌خواهد، «اما نه آنقدر معتبر».

او ادامه می‌دهد: «چین می‌خواهد شیر فرهنگ تبتی را به یک سگ کوچک مطیع تبدیل کند. می‌خواهد موارد خطرناک را حذف و آن را با چیزهایی که خود صلاح می‌داند جایگزین کند؛ وطن‌پرستی، وفاداری، اطاعت.»

بارنت نتیجه می‌گیرد: «نمی‌دانیم چه میزان از این فرهنگ باقی خواهد ماند.»

هنگام خروج از صومعه، صفی از زنان با سبدهای سنگین پر از ابزار کشاورزی یا ساختمانی از میان اتاق چرخ‌های دعا عبور می‌کنند و آن‌ها را می‌چرخانند.

آن‌ها به زبان تبتی آواز می‌خوانند و هنگام عبور لبخند می‌زنند. موهای خاکستری و بافته‌شده آن‌ها به زحمت از زیر کلاه‌هایشان دیده می‌شود.

تبتی‌ها ۷۵ سال است به هویت خود چنگ زده‌اند و برای آن جنگیده‌اند و جان داده‌اند. اکنون چالش آن‌ها حفظ این هویت است؛ حتی زمانی که مردی که نماد باور و مقاومت آن‌هاست دیگر وجود نداشته باشد.