درگذشت پنکج ادهاس و پیوند دیرینه مردم افغانستان با موسیقی هند

افغانستان با هند پیشینه‌ و پیوند تمدنی بسیار درازی دارد. پیشینه‌ تمدنی مردم افغانستان با هند به گذشته‌های بسیار دور بر می‌گردد؛ زمانی که افغانستان جزو قلمرو تمدن «دره‌ سند» به شمار می‌رفت و منطقه «گندهارا» یکی از شانزده ماهاجاناپادا (پادشاهی یا جمهوری الیگارشی) تمدن هندی آن زمان بود.

پس از تمدن دره سند، تمدن «ودایی» نیز بر بخش‌های بزرگ افغانستان امروزی فرمانروایی داشته است و همین گونه تا زمان لشکرکشی عرب‌ها بر پاره‎‌های این کشور، ادیان هندو و بودایی بر بخش‌های بزرگ سرزمین ما مسلط بوده است.

پس از زوال آیین هندوئیسم در افغانستان، نوبت به لشکرکشی‌های مسلمانان رسید و در این نوبت عرب‌ها، غزنویان، غوریان، مغولان و در آخرین تلاش‌ها، احمد شاه درانی کوشش‌های متعددی را برای فرمانروایی بر تمدن بزرگ هندی داشت.

از این‌رو ما با تمدن هندی از گذشته‎‌های دور، پیوند بسیار عمیق فرهنگی و تمدنی داریم. تندیس‌های بودا در استان بامیان، گنبد توپ دره (استوپه) در استان پروان، تخت رستم در استان سمنگان، مجسمه‌های تازه دریافت‌شده از منطقه مس عینک استان لوگر و اقلیت هندو سیک‌های افغانستان؛ مهر تایید بر این پیوند تمدنی می‌گذارد.

شاید پرسشی در ذهن مان شکل بگیرد که چرا ما علاقه به شنیدن موسیقی و تماشای هنر سینمای هند داریم.

اگر دوباره از عینک تاریخی به این جستار بپردازیم، درمی‌یابیم که موسیقی هندی در افغانستان از همان گذشته‌های دور و با ورود دسته‌های کولی (جوگی) به سرزمین آریانای باستان بر می‌گردد. تاریخ‌نگاران آن‌ها را به دسته‌های مطربان، لعبت‌بازان، لولی و سرودگوها تقسیم می‌کنند که بیشتر به اجرای نمایش‌های سرودگری و تئاتر می‌پرداختند. عکس آن، پس از دوره غزنویان، هنرمندان خراسان زمین به هند سرازیر می‌شوند و موسیقی سبک خراسانی را در آن‌جا رایج می‌سازند.

پیوند عمیق تمدنی و فرهنگی، محصور بودن افغانستان به خشکه و دست نیافتن آن به سمت تمدن‌های دیگر، رایج شدن سبک موسیقی خراسانی، آشنایی با زبان فارسی، اردو و هندی از هردو سو را می‌توان از علت‌های نزدیکی به موسیقی و در کُل هنر و فرهنگ هندی دانست.

و اما در مورد غروب پنکج ادهاس

پنکج ادهاس روز دوشنبه (۲۶ فبروری/فوریه) در ۷۲ سالگی در در مومبای درگذشت.

خبر خاموش شدن خورشید عمر پنکج ادهاس را دخترش نایاب ادهاس در شبکه‌های مجازی در گردش انداخت. او علت بیماری پدرش را مشخص نکرد و تنها گفت که او پس از یک بیماری درازمدت درگذشت.

غروب خورشید عمر پنکج ادهاس، یکی از غزل خوان‌های مشهور هند مرا به یاد گذشته‌های خودم برد.

‌نوجوان بودیم و بی‌خبر از جور روزگار. نخستین بار با نام و صدای پنکج ادهاس از طریق آهنگ «چیتی آیی هی» (نامه‌ رسیده) در فیلم «نام» آشنا شدم. وقتی این آهنگ را با پدربزرگ می شنیدم، او می‌گریست و من می‌خندیدم. اما وقتی آواره که شدم بر آن خنده‌هایم گریستم.

صدای او نه تنها برای من بلکه برای انسان‌های زیادی در شبه قاره هند و افغانستان، صدای نستالژیک بوده و با آهنگ‌های او خاطرات گرم و سرد زیادی را سپری کرده‌ایم. انسان‌های زیادی با آهنگ «جیی تو جیی» (اگر زندگی بکنم) پنکج ادهاس در فیلم «ساجن» خاطرات رمانتیک ساختند و صدای او، مجالس زیادی را در کافه و رستوران‎‌ها و در جشن‌های خصوصی رونق هنری بخشیده است.

پنکج ادهاس در جتپور گجرات هند در یک خانواده هنردوست به دنیا آمد. پدرش کشوبهای ادهاس، کارمند دولت بود و دست‌رسی به نواختن آله موسیقی «دلربا» داشت. منهار ادهاس و نیرمال ادهاس دو برادرش نیز آواز می‌خواندند.

پدرش با دیدن علاقه سه فرزندش به هنر موسیقی، آن‌ها را جهت فراگیری به آکادمی موسیقی راجکوت گجرات ثبت نام کرد. پنکج ادهاس ابتدا آموختن آله موسیقی تبله را فرا گرفت و بعدها موسیقی کلاسیک هند را نزد «غلام قادر خان سحاب» آموخت. سپس به بمبئی (مومبای) رفت تا موسیقی را به صورت جدی زیر نظر «ناورنگ ناگپورکار» ادامه دهد.

پنکج ادهاس در کنارخانواده، موسیقی را با شنیدن صدای «بیگم اختر»، خواننده و بازیگری که به سبک غزل می‌خواند الهام گرفت و این موضوع را در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۱۸ بیان کرد.

پنکج ادهاس با انتشار نخستین آلبوم غزل‌هایش با ‌نام «آهت» در سال ۱۹۸۰ ترسایی کار جدی هنری‌اش را آغاز کرد و تا سال ۲۰۱۸ ترسایی بیش از ۵۰ آلبوم ازغزل‌هایش را منتشر کرد.

سبک غزل خوانی یکی از سبک‌های مورد پسند سینمای هند در دهه هشتاد ترسایی بود. پنکج ادهاس درهمان دهه، بهترین آلبوم‌ غزل‌ خوانی‌هایش را منتشر کرد. او به درخشش خودش در عرصه غزل خوانی ادامه داد و بهترین آلبوم‌هایش را که می‌توان از «مقرر»، «ترنم»، «محفل»، «نایاب» و«آفرین» نام برد، تقدیم دوست داران صدایش و جامعه هنری کرد. ادهاس با انتشار این آلبوم‌ها بر شهرت خود افزود و نامش در میان بهترین غزل خوان‌های عصر خودش برده می‌شد.

او صدای آرامی داشت، هنگامی که غزلی را اجرا می‌کرد در بیشتر اوقات شعر ‌آن‌را شرح می‌داد و از شاعر آن به نیکویی یاد می‌کرد و هم‌چنان از دسته‌ نوازنده‌ها نیز قدردانی می‌کرد.

درگذشت او جامعه هنری هند را متأثر ساخت. هنرمندان بزرگ هند به خانه او جهت اشتراک در مراسم سوگواری او حضور یافتند و هم‌چنان در صفحات مجازی شان از یاد و خاطرات او نوشتند و برای جامعه هنری هند ابراز تسلیت کردند.

نارندرا مودی، نخست وزیر هند، در پیامی درباره درگذشت پنکج ادهاس، او را «چراغ راه موسیقی هند» خواند که ملودی‌هایش از نسل‌ها فراتر رفته است.

نه تنها در هندوستان، در افغانستان نیز شاعران، نویسندگان وهنرمندان زیادی در صفحات مجازی شان پیرامون درگذشت او نوشتند و ابراز تسلیت کردند و در مورد خاطراتی که با آهنگ‌های او داشتند، نوشتند.

در خاطره‌ جمعی مردم افغانستان، او صدای نوستالژیک و خاطره‌ساز است و از او به خوبی یاد می‌کنند.