آیا بانک جدید سازمان همکاری شانگهای می‌تواند سلطه مالی آمریکا را به چالش بکشد؟

در بزرگ‌ترین اجلاس رهبران سازمان همکاری شانگهای که در شهر بندری تیانجین چین برگزار شد، طرح ایجاد بانک توسعه این سازمان نهایی شد؛ طرحی که چین سال‌ها برای تحقق آن تلاش کرده بود.

رسانه‌های چینی معتقدند بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای می‌تواند به کشورهای عضو در تأمین مالی پروژه‌های زیربنایی کمک کند، همکاری اقتصادی میان چین و آسیای مرکزی را تسریع بخشد و دامنه طرح «کمربند و جاده» چین را در منطقه گسترش دهد.

رسانه‌ها گزارش دادند که با وجود مخالفت‌های پیشین روسیه، تحریم‌های غرب علیه مسکو بر سر جنگ اوکراین باعث شد کرملین موضع خود را تغییر دهد.

ایران که با تهدید تحریم‌های تازه روبه‌روست، از تأسیس این بانک پشتیبانی کرده و آن را فرصتی برای دور زدن محدودیت‌های مالی غرب می‌داند.

رسانه‌ها این بانک جدید را ابزاری برای مقابله با سلطه مالی غرب، تقویت نفوذ بین‌المللی پول ملی چین و حرکت به‌سوی چندقطبی‌شدن نظام مالی جهانی توصیف کردند، هرچند به موانعی مانند تردید هند و تهدیدهای آمریکا نیز اشاره شده است.

بانک سازمان همکاری شانگهای چیست و چه خواهد کرد؟

وانگ یی، وزیر خارجه چین، «تأسیس سیاسی» این بانک را یکی از هشت دستاورد اجلاس سازمان همکاری شانگهای توصیف کرد و گفت که پیشنهاد چین «سرانجام به نتیجه رسیده است». او افزود این بانک بستری تازه برای همکاری چندجانبه در اوراسیا فراهم می‌کند و توسعه زیرساختی، اقتصادی و اجتماعی کشورهای عضو را پیش خواهد برد؛ دستاوردی که به گفته او «موفقیتی برای همه اعضا و منطقه به شمار می‌آید».

ایده تأسیس بانک سازمان همکاری شانگهای نخستین بار در سال ۲۰۱۰ از سوی چین مطرح شد، اما تلاش‌ها برای ایجاد آن تنها در سال ۲۰۲۵ شتاب گرفت. امسال در نشست وزرای دارایی و روسای بانک‌های مرکزی در ژوئن «پیشرفت قابل توجهی» حاصل شد و در نشست وزرای خارجه در ژوئیه نیز «توافقی اصولی» به دست آمد.

رسانه‌های چینی بر این باورند که دشواری‌های تأمین مالی پروژه‌های زیربنایی در کشورهای عضو دارای منابع فراوان، نشان‌دهنده ضرورت ایجاد بانک سازمان همکاری شانگهای است؛ بانکی که می‌تواند روند همگرایی اقتصادی منطقه‌ای میان اعضا را سرعت بخشد.

رسانه دولتی «دِ پِیپِر» با اشاره به منابع سرشار روسیه و قزاقستان از جمله نفت، گاز طبیعی، زغال‌سنگ و سنگ‌آهن، این کشورها را دارای «چشم‌اندازهای امیدبخش توسعه» دانست، اما کمبود سرمایه برای پروژه‌های زیربنایی را مانعی جدی عنوان کرد. چالش مشابهی نیز در تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان دیده می‌شود که برای تحقق اهداف توسعه ملی خود در حوزه‌های برق‌آبی، منابع معدنی و انرژی به سرمایه‌گذاری گسترده نیاز دارند.

روزنامه حزبیِ مستقر در پکن «بِیجینگ نیوز» در سرمقاله‌ای نوشت که حمایت مالی بانک جدید از پروژه‌های زیربنایی فرامرزی در حوزه‌هایی چون انرژی، حمل‌ونقل و ارتباطات، مستقیماً موجب تقویت تجارت منطقه‌ای، تسهیل سرمایه‌گذاری و شتاب‌بخشی به همگرایی اقتصادی میان اعضای سازمان همکاری شانگهای خواهد شد.

در این گزارش آمده است که این بانک می‌تواند تجارت و سرمایه‌گذاری میان چین و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را آسان‌تر کند؛ اقدامی که دامنه طرح «کمربند و جاده» چین را در سراسر اوراسیا گسترش می‌دهد و ثبات و امنیت انرژی چین و دیگر اعضا را تضمین می‌کند.

به نوشته این روزنامه، برای آنکه این بانک با «بانک توسعه نوین» بریکس اشتباه گرفته نشود، بهتر است مقر آن در آسیای مرکزی باشد و تمرکز اصلی‌اش بر تأمین مالی پروژه‌های بزرگ زیرساختی انرژی و حمل‌ونقل قرار گیرد.

چرا این طرح در دستور کار قرار گرفت؟

روزنامه مالی دولتی «سکیوریتیز تایمز» گزارش داد که هرچند ایده بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای نخستین بار در سال ۲۰۱۰ از سوی پکن مطرح شد، اما برخی کشورها به دلیل اولویت دادن به تقویت امنیت منطقه‌ای در آن زمان با این طرح مخالفت کردند.

روسیه پیش‌تر با ایجاد بانک سازمان همکاری شانگهای مخالفت کرده و ترجیح داده بود بانک توسعه اوراسیا متعلق به خود را گسترش دهد. همچنین «د پیپر» به اختلاف منافع چین و روسیه اشاره کرد و نوشت که پکن در پی گسترش همکاری‌های اقتصادی با آسیای مرکزی است تا واردات انرژی خود را متنوع کند، در حالی که مسکو سازمان همکاری شانگهای را ابزاری برای تقویت مزیت‌های سنتی اقتصادی‌اش در منطقه می‌بیند.

جنگ روسیه و اوکراین باعث شد اروپا و آمریکا تحریم‌های گسترده‌ای علیه مسکو اعمال کنند و همین امر روسیه را به تسریع سیاست «چرخش به شرق» واداشت. روزنامه «ساوت چاینا مورنینگ پست» به نقل از یک پژوهشگر چینی نوشت که در نتیجه، موضع کرملین نسبت به بانک سازمان همکاری شانگهای نرم‌تر شده است

سرمقاله «بِیجینگ نیوز» خاطرنشان کرد تحریم‌های غرب علیه روسیه نشان داد «سلاح مالی» چه قدرتی دارد و وابستگی شدید به نظم مالی غربی چه خطرهایی به همراه می‌آورد. این روزنامه بر لزوم ایجاد سازوکارهای نوین مالی برای مقابله با «سلطه مالی غرب» و در صورت نیاز دور زدن تحریم‌های غرب علیه اعضای سازمان همکاری شانگهای تأکید کرد.

در این گزارش بر این نکته تأکید شد که بانک سازمان همکاری شانگهای می‌تواند به ابزاری برای چندقطبی‌سازی نظام مالی جهان تبدیل شود. «بِیجینگ نیوز» نوشت که این بانک می‌تواند مأموریت سازمان را از تمرکز صرف بر مسائل امنیتی به همکاری اقتصادی گسترش دهد و نفوذ بین‌المللی آن را تقویت کند. همچنین انتظار می‌رود که این بانک با کاهش وابستگی به ارزهای غربی مانند دلار و یورو و تقویت نقش پول ملی چین در منطقه، به حرکت نظام مالی جهان به سمت چندقطبی شدن شتاب بخشد.

لی رویسی از آکادمی علوم اجتماعی چین تأکید کرد که امروز شرایط برای تأسیس یک بانک چندجانبه جدید «بیش از هر زمان دیگری مهیا» است.

مواضع دیگر بازیگران چیست؟

رسانه‌های چینی گزارش دادند که ایران، که خود تحت تحریم‌های غرب قرار دارد، از تأسیس بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای حمایت می‌کند. به نوشته گوانچا، محمدرضا فرزین، رئیس بانک مرکزی ایران، در سفر ژوئن خود به چین و حضور در نشست وزرای دارایی و روسای بانک‌های مرکزی این سازمان گفت که بانک سازمان همکاری شانگهای و زیرساخت‌های مربوط به تسویه ارزی و تأمین مالی می‌تواند کشورها را از «یک‌جانبه‌گرایی دیرینه در نظام مالی بین‌المللی» رها کرده و فرصت‌های تازه‌ای برای توسعه کشورهای منطقه فراهم کنند.

پیمان صالحی، تحلیلگر سیاسی ایرانی، در روزنامه «ساوت چاینا مورنینگ پست» نوشت که پیوستن ایران به سازوکارهای مالی سازمان همکاری شانگهای برای «بقا زیر فشار تحریم‌های جدید» حیاتی است. او افزود که بانک سازمان همکاری شانگهای می‌تواند به «سپر سیاسی» برای تهران تبدیل شود؛ سپری که هم استقامت ایران را به افکار عمومی داخلی نشان می‌دهد و هم به قدرت‌های خارجی پیام می‌دهد که تحریم‌ها دیگر نمی‌توانند ایران را وادار به تبعیت کنند.

کشورهای آسیای مرکزی عضو سازمان همکاری شانگهای، از جمله قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان، از ایجاد بانک جدید حمایت کرده‌اند و در حال بررسی پروژه‌های مشترکی در زمینه‌هایی مانند انرژی پاک و مقابله با تغییرات اقلیمی هستند که به پشتیبانی مالی گسترده نیاز دارد.

تحلیلگران روسی نیز در رسانه‌های چینی از تشکیل این بانک استقبال کردند. الکساندر لوکین از آکادمی علوم روسیه در روزنامه «چاینا دیلی» تأکید کرد که برخی اعضای سازمان همکاری شانگهای با «تحریم‌های سنگین و ناعادلانه غرب» روبه‌رو هستند و دیگر اعضا هم از تحریم‌های ثانویه نگران‌اند. او ایجاد این بانک را اقدامی «به‌موقع و مهم» دانست.

در گفت‌وگو با نسخه چینی اسپوتنیک، خبرگزاری دولتی روسیه، ماسلوف آلکسی آلکساندرویچ از دانشگاه دولتی مسکو گفت بانک سازمان همکاری شانگهای برای اجرای پروژه‌های سرمایه‌گذاری و ایجاد سازوکار مطمئن تسویه ارزی ضروری است. او افزود این بانک تازه سازمان را «برای بسیاری از کشورها بسیار جذاب» می‌کند و پیش‌بینی کرد که در سال‌های آینده کشورهای جنوب شرق آسیا نیز به آن خواهند پیوست.

استفن اندگوا، مدیر اجرایی اندیشکده «گفت‌وگوهای جنوب-جنوب» در نایروبی، در روزنامه «چاینا دیلی» نوشت که آفریقا با «کمبود زیرساخت و هزینه بالای سرمایه» روبه‌رو است و بانک سازمان همکاری شانگهای نوید یک الگوی مالی را می‌دهد که «از قید و بندهای سخت‌گیرانه وام‌دهندگان سنتی آزادتر است».

با وجود حمایت‌ها، گوانچا با استناد به گزارشی در «ساوت چاینا مورنینگ پست» هشدار داد که سیاست خارجی چندجانبه هند می‌تواند مانعی جدی باشد. این گزارش به نقل از یک اندیشکده در دهلی نوشت که هند می‌کوشد با این رویکرد «جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای چین را مهار کند و در عین حال روابط مهم تجاری خود با پکن را حفظ کند».

گوانچا همچنین به واکنش احتمالی آمریکا اشاره کرد و یادآور شد که دونالد ترامپ پیش‌تر تهدید کرده بود اگر کشورهای بریکس از طرح ایجاد ارزی جایگزین دلار آمریکا دست نکشند، تعرفه‌هایی تا ۱۰۰ درصد علیه آن‌ها اعمال خواهد کرد.