راستی‌آزمایی مناظره‌های اقتصادی انتخابات ریاست جمهوری ایران

دور اول و دوم مناظره تلویزیونی نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری ایران شاهد بسیاری از ادعاهای نادرست از سوی بعضی کاندیداها بود.

در مناظره اول که به مسائل اقتصادی اختصاص داشت، سخنانی درباره عملکرد دولت‌های پیشین، حجم نقدینگی ، فساد اداری و نقش دولت‌های حسن روحانی و ابراهیم رئیسی در مبارزه با همه‌گیری کرونا مطرح شد که منطبق با واقعیت نبودند.

دومین مناظره نیز با سوال‌هایی اقتصادی اما با تمرکز بر رفاه، عدالت و برابری در دسترسی به بهداشت، سلامت و آموزش برگزار شد. در این مناظره نیز ادعاهای نادرستی درباره ارزش یارانه‌های نقدی در دولت‌های مختلف، و نسبت آن‌ها با مالیات بر درآمد، و همچنین نقش اتباع خارجی در آسیب‌های اجتماعی در ایران مطرح شد.

آیا نقدینگی در دهه نود، ۲۶ برابر شد؟

از جمله این ادعاهای نادرست، سخنان محمدباقر قالیباف درباره نقدینگی بود که به گفته او در دهه ۹۰، بیست و شش برابر شد. این در حالی است که بر اساس آمار بانک مرکزی ایران، میزان نقدینگی موجود در اقتصاد از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹، ده برابر افزایش پیدا کرد.

بانک مرکزی، در پایان سال ۱۳۹۰، حجم نقدینگی را ۳۵۲ هزار میلیارد تومان اعلام کرد. این رقم، در پایان سال ۱۳۹۹، به ۳ هزار و ۴۷۶ هزار میلیارد تومان رسید که هر چند رقمی قابل توجه است اما بسیار کمتر از میزان مورد ادعای آقای قالیباف محسوب می‌شود.

رشد اقتصادی منفی یا نوسان زیر فشار تحریم‌ها؟

در ادامه سخنان کاندیداها درباره اقتصاد، امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی گفت «یک دهه رشد اقتصادی منفی داشتیم.»

آقای قاضی‌زاده به بازه زمانی مشخصی اشاره نکرد اما بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی سه بازه زمانی مختلف را بررسی کرد که در هیچ کدام از آن‌ها رشد اقتصادی منفی نبود.

اگر منظور از یک دهه اخیر، سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۲ بوده باشد، بر اساس گزارش مرکز آمار ایران متوسط رشد اقتصادی ۱/۳ درصد بوده است.

اما اگر منظور آقای قاضی‌زاده هاشمی دهه ۹۰ بوده باشد، میزان رشد اقتصادی بسیار بستگی به بازه زمانی مورد بررسی دارد. اگر دهه ۹۰ را سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۹ در نظر بگیریم، متوسط رشد اقتصادی، بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، ۸/۰ درصد بوده است. اما اگر این بازه را از یک سال بعد یعنی ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰ در نظر بگیریم شرایط کاملا فرق می‌کند و رشد اقتصادی به ۵/۲ درصد می‌رسد.

نمودار پایین، تولید ناخالص داخلی از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ را نشان می‌دهد که روند ثابتی نداشته است.

تاثیر تحریم‌های بین‌المللی بر رشد اقتصادی را می‌توان تا قبل از امضای توافق هسته‌ای در سال ۱۳۹۴ مشاهده کرد. بعد از امضای برجام، تولید ناخالص داخلی در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ افزایش یافت اما با خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ اقتصاد ایران دوباره کوچک شد.‌ در سال ۱۳۹۹، هم تحریم‌ها و هم همه‌گیری کرونا بر رشد اقتصادی تاثیرگذار بودند تا این که در سال‌های بعد، با به پایان‌رسیدن همه‌گیری، بالارفتن قیمت نفت و روی کار آمدن جو بایدن در آمریکا، رشد اقتصادی بار دیگر روندی صعودی به خود گرفت. بنابراین در بررسی عملکرد اقتصادی دولت‌ها در سال‌ها گذشته، انتخاب بازه زمانی بسیار مهم است و می‌تواند نتایج بسیار متفاوتی ارائه دهد.

آیا دولت رئیسی باعث کاهش مرگ و میر کرونا شد؟

درباره همه گیری کرونا که در دوران ریاست جمهوری حسن روحانی آغاز شد، علیرضا زاکانی و امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی ادعاهای نادرستی را مطرح کردند.

آقای زاکانی گفت «ما تا وقتی که اینجا تحریم را خنثی نکردیم در کرونا، واکسن به ما ندادند. واکسن را رفتیم درست کردیم، دیگر فهمیدند تحریم بی‌اثر است.»

آقای قاضی‌زاده هاشمی هم گفت «ما ادعا می‌کردیم کار با دنیا را بلدیم. ۴ عدد واکسن نمی‌توانستیم بیاوریم و مردم را واکسینه بکنیم و تعداد مرگ را کاهش دهیم. شهید رئیسی این کار را کرد.»

این در حالی است که تلاش برای واردات واکسن کرونا به ایران پیش از روی کار آمدن دولت رئیسی آغاز شد و در بهمن ۱۳۹۹، ایران واکسیناسیون کرونا را با استفاده از واکسن اسپوتنیک (Sputnik V) ساخت روسیه آغاز کرد.

در زمان همه‌گیری، نهادی به نام کواکس، برای دسترسی کشورهای متقاضی به واکسن کرونا تشکیل شد. این نهاد در گفتگو با بی‌بی‌‎سی فارسی در آذر ۱۳۹۹ گفت ایران برای خرید واکسن با هیچ منع قانونی و حقوقی از طرف دولت آمریکا روبرو نیست.

با این حال، یک ماه بعد، آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در یک سخنرانی زنده تلویزیونی واردات واکسن کرونا از آمریکا و بریتانیا را ممنوع کرد. به دنبال صحبت‌های او سخنگوی هلال احمر ایران گفت واردات ۱۵۰ هزار دوز واکسن فایزر، که چند انجمن خیریه به دنبال آن بودند، «منتفی است».

علیرضا زاکانی در حالی مدعی خودداری کشورهای خارجی از فروش واکسن به ایران است که خود در دی ماه ۱۳۹۹، خواستار ممنوع شدن واردات واکسن از آمریکا، بریتانیا و فرانسه شده بود.

آقای زاکانی از امضاکنندگان نامه‌ای به حسن روحانی، رئیس‌جمهوری وقت بود که درباره خطر «بیوتروریسم» از راه تزریق این واکسن‌ها هشدار می‌داد و از دولت می‌خواست چنین واکسن هایی را حتی از طریق سازوکار کواکس یا کشورهای ثالث خریداری نکند.

با این حال، اما آمار گمرک ایران نشان می‌دهد واردات واکسن سینوفارم، ساخت چین، از فروردین ۱۴۰۰، یعنی پیش از روی کار آمدن دولت رئیسی شروع شد. واکسن استرازنیکا ساخت بریتانیا هم از طریق کشورهای ثالث خریداری شد.

این واردات، برخلاف ادعای آقای زاکانی، با تولید واکسن در داخل ایران بی‌ارتباط بود، چرا که واکسن کووایران برکت، به عنوان اولین واکسن تولید داخل، پنج ماه بعد از تزریق اسپوتنیک به بهره‌برداری رسید.

در تیرماه ۱۴۰۰ وبسایت رهبر جمهوری اسلامی با انتشار عکسی نوشت که آیت‌الله علی خامنه‌ای اولین دوز این واکسن را تزریق کرده است.

با این حال همچنان واکسن سینوفارم بیشترین استفاده را در ایران داشته است.

بر اساس آمار وزارت بهداشت تا اواخر مهر ۱۴۰۰ بعد از سینوفارم بیشترین واکسن های تزریق شده استرازنیکا بوده و برکت در جایگاه سوم قرار داشته است.

رتبه ایران در فساد اقتصادی

ادعای مسعود پزشکیان که ایران «از نظر فساد در دنیا نفر پانزدهم از آخر است» نیز نادرست بود.

براساس آخرین گزارش سازمان شفافیت بین‌الملل، ایران از لحاظ شاخص فساد در سال ۲۰۲۳، با دو پله سقوط در رتبه ۱۴۹ از میان ۱۸۰ کشور قرار گرفت.

امتیاز ایران در این شاخص ۲۴ بود که نسبت به سال قبل یک امتیاز کاهش یافت. این ضعیف‌ترین امتیاز ایران از سال ۲۰۰۹ بوده است.

۳۱ کشور، از جمله سوریه، افغانستان، کره شمالی و یمن، در این فهرست بعد از ایران قرار دارند.

یا ارزش دلاری یارانه در دوران رئیسی بالا رفت؟

در جریان دومین مناظره نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی گفت: «در دولت احمدی نژاد ارزش یارانه ۴۵ دلار بود، بعد شد ۳ دلار و در دولت سید محرومان ۱۱ دلار شد.»

اعلام ارزش دلاری یارانه‌های نقدی بدون در نظر گرفتن حداقل حقوق، میزان تورم و توان خرید شهروندان می‌تواند گمراه کننده باشد.

قانون هدفمندی یارانه‌ها در تاریخ ۲۷ آذر ۱۳۸۹ از سوی محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهوری وقت اعلام شد.

در آن دوره، مبلغ یارانه ۴۵ هزار و پانصد تومان و قیمت دلار در بازار آزاد حدود هزار تومان بود. اما ارزش پول ملی ایران در مقابل دلار در سال‌های بعدی کاسته شد تا جایی که در پایان دولت آقای احمدی‌نژاد در مرداد ۱۳۹۲ قیمت دلار در بازار آزاد به حدود ۳۲۰۰ تومان رسید و در نتیجه ارزش یارانه نقدی حدود ۱۴ دلار بود.

در سال ۱۴۰۳، به دهک‌های اول تا سوم، مبلغ ۴۰۰ هزار تومان و برای دهک‌های بعدی مبلغ ۳۰۰ هزار تومان یارانه نقدی پرداخت شد. این در حالی است که در دوران رئیسی قیمت دلار در مقاطعی به شدت بالا رفت و در ۲۹ فروردین ۱۴۰۳ به بالای۶۶ هزار تومان رسید. قیمت دلار در روز مرگ ابراهیم رئیسی نزدیک به ۵۹ هزا ر تومان بود. با این حساب ارزش یارانه نقدی در پایان دولت آقای رئیسی برای دهک‌های بالا ۵ دلار و دهک‌های پایین حدود ۶ دلار ارزیابی می‌شود.

آیا خانواده ۴ نفره با حقوق ۱۶ میلیون تومان، تمام یارانه خود را مالیات می‌دهد؟

در جریان دومین دور مناظره انتخاباتی نامزدهای ریاست‌جمهوری، سعید جلیلی گفت: «یک خانواده چهار نفره‌ که یک حقوق بین ۱۲ تا ۱۶ میلیون تومان دارد، نزدیک ۱۰ درصد حقوق خود یعنی یک میلیون و ششصد (هزار تومان) را باید مالیات بدهد. در صورتی که به یک خانواده ۴ نفره ما الان داریم نفری ۴۰۰ (هزار) تومان یارانه می‌دهیم. یعنی عملا همان یارانه‌ای را که به این خانواده می‌دهیم داریم از این خانواده مالیات می‌گیریم.»

بررسی های بخش ‌راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که این ادعا نادرست است.

بر اساس جدول محاسبه مالیات حقوق سال ۱۴۰۳ کارکنان دولتی و غیردولتی، افرادی که ماهیانه تا سقف ۱۲ میلیون تومان حقوق می‌گیرند از پرداخت مالیات معاف هستند. اما اگر این حقوق بین ۱۲ تا ۱۶میلیون و پانصد هزار تومان باشد، به ده درصد از مازاد ۱۲ میلیون تومان، مالیات تعلق خواهد گرفت.

بر این اساس، اگر یک سرپرست خانواده ۴ نفره، ۱۶ میلیون تومان حقوق ماهیانه داشته باشد، فارغ از تعداد اعضای خانواده‌اش، تنها برای ۴ میلیون تومان از درآمد خود، ده درصد مالیات پرداخت می‌کند. این رقم معادل ۴۰۰ هزار تومان می‌شود نه یک میلیون و ششصد هزار تومان.