اخراج گسترده افغانها و موج ناامیدی در مرز پاکستان
- نویسنده, یما بارز
- شغل, سرویس جهانی بیبیسی، گذرگاه مرزی تورخم
آمنه با صدایی آکنده از ناامیدی میگوید: «تا پسرهایم را پیدا نکنم، جایی نمیروم». او پایش را محکم بر خاک خشک و غبارآلود سوی افغانستانی مرز میکوبد و تمایلی ندارد حتی یک گام دیگر بهسوی کشوری بردارد که بیش از چهل سال پیش، در جریان تهاجم شوروی، از آن گریخته بود.
آمنه، که از ما خواسته نام واقعیاش را منتشر نکنیم، سه روز پیش همراه با عروسها و نوههایش به اینجا رسیده است.
اما، پسران بزرگسال آمنه نتوانستهاند خود را به مرز برسانند. دو نفر از آنها زمانی که خانواده مشغول بستن وسایل برای ترک خانه در راولپندی، واقع در شمال شرق پاکستان بودند، بازداشت شدند. پسر سوم را نیز مأموران مرزی پاکستان درست پیش از ورود به خاک افغانستان از صف جدا کردند و به بازداشتگاه بردند.
از آن موقع، آمنه و باقی اعضای خانوادهاش در یک سرپناه موقت در افغانستان، نزدیک گذرگاه اصلی مرزی تورخم، شب را به صبح میرسانند.
آمنه هر روز صبح زود از خواب بیدار میشود و دوباره به سمت دروازههای مرزی میرود؛ چشم به راه آنکه پسرانش را در میان پناهجویان خستهای که بازمیگردند، پیدا کند. اما کار آسانی نیست. آمنه که شصت و چند ساله است، به آسیب نخاعی دچار است و راه رفتن یا نشستن طولانی برایش بسیار دشوار است.
آمنه تنها یکی از دهها هزار نفری است که در جریان بالا گرفتن موج اخراج افغانهای بدون مدرک قانونی در پاکستان، حتی برای آنهایی که اجازه اقامت موقت داشتند، گرفتار شدهاند.
مقامهای طالبان میگویند هر روز بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ خانواده از پاکستان اخراج میشوند و انتظار میرود شمار این افراد در ماههای آینده به حدود دو میلیون نفر برسد.
آمنه میگوید: «حالم خوب نیست، اما چه کاری از من برمیآید؟ صاحبخانه آمد و گفت اگر خانه را ترک نکنیم، خودش هم دچار دردسر میشود. بعد پلیس آمد و پسرهایم را برد. ما پنهان شدیم و بعد با هرچه که توانستیم ببریم، فرار کردیم.»
او میگوید در مرز هم نگهبانهای پاکستانی «پسر دیگرم را هم از ما گرفتند»؛ تمام وسایل خانواده همراه او بود.
در این گذرگاه، صحنههایی سرشار از ناامیدی دیده میشود. مردان و زنان از خروجیهای جداگانه عبور میکنند، و نگهبانان مسلح افغان و پاکستانی آنها را زیر نظر دارند. آنها با اکراه به کشوری برمیگردند که بسیاریشان حتی آن را نمیشناسند. بعضی از آنها سالخورده اند – یکی را با برانکارد حمل میکنند، دیگری را با تخت.
بچهها محکم به والدین و خواهر و برادرهایشان چسبیدهاند. ماموری از بلندگو نام دو پسری را که خانوادهشان را گم کردهاند دائم تکرار میکند: «اگر کسی آنها را میشناسد، لطفاً به اینجا بیاید.»
بسیاری از کسانی که این روزها وارد افغانستان میشوند، مثل آمنه، سالها در پاکستان زندگی کردهاند. اما از زمانی که دولت پاکستان ضربالاجل ماه مارس را برای اخراج افغانهای فاقد مدرک قانونی اجرایی کرده، زندگیشان یکشبه به هم ریخته است.
بیشتر کسانی که با آنها حرف زدم، غمگین، خشمگین و خسته بودند. مردی که زیر آفتاب سوزان کنار جاده نشسته بود گفت بچههایش التماس میکردهاند که در پاکستان، همان کشوری که در آن به دنیا آمدهاند، بمانند.
او و خانوادهاش اجازه اقامت موقت در پاکستان داشتند، اما آن اقامت در ماه مارس منقضی شد. او میگوید: «بعد از این رفتاری که با ما شد دیگر هیچوقت برنمیگردیم.» او به دلیل بازرسیهای مکرر پلیس و درخواستهای پی در پی برای نشان دادن مدارک، احساس میکرده که مورد آزار و اذیت قرار گرفتهاند.
تقریباً همه خانوادههایی که با من صحبت کردند، میگفتند نگهبانان مرزی پاکستانی جلوی آنها را گرفتهاند و اجازه ندادهاند وسایل زیادی با خود بیاورند – شکایتی که برخی گروههای حقوق بشری هم آن را تأیید میکنند.
وقتی این موضوع را با وزارت کشور پاکستان در میان گذاشتیم، طلال چودری، وزیر کشور، گفت: «ما هیچ سیاستی نداریم که مانع بردن وسایل خانگی توسط پناهجویان افغان شود.» او افزود که از وزارت بازرگانی خواستهاند اجازه دهد مردم وسایلی را با خود ببرند که «در حالت عادی صادرات آنها ممنوع است».
آمنه میترسد وسایل کمی که پسرش همراه داشته، در باران سنگین شب قبل خیس و خراب شده باشند.
نزدیک یک کیلومتر دورتر از گذرگاه مرزی، اردوگاهی بزرگ با چادرهای نارنجی و سفید، محل توقف اول افرادی است که بازمیگردند.
کامیونهای نظامی، خانوادهها را از مرز به پناهگاههای موقت منتقل میکنند. حکومت طالبان و سازمانهای امدادی در این پناهگاهها خدمات اولیه و کمکهای ابتدایی ارائه میدهند. آنهایی که اهل ولایتهای دورترند، چند روزی در اردوگاه میمانند تا وسیلهای برای رفتن به مناطقشان فراهم شود – مرحلهای دیگر از سفری ناخواسته که هیچگاه خودشان انتخابش نکرده بودند.
خانوادهها به زیر سایه چادرها پناه بردهاند تا از گرمای ۳۰ درجهای در امان بمانند؛ گرمایی که در تابستان به ۴۰ درجه هم میرسد. گرد و خاک بیوقفه در هوا میچرخد و وارد چشم و دهان میشود.
امکانات خیلی محدود است و دعواهای شدیدی بر سر دسترسی به سرپناهها پیش میآید.
سعید رحمان که با شش فرزندش زیر یک چادر نشسته میگوید: «هفتههاست نخوابیدهایم. در پاکستان هم شبها خواب نداشتیم، اینجا هم سه چهار شب است که حتی یک ساعت هم چشم روی هم نگذاشتهام.»
سعید، که پناهجوی نسل دوم است و خودش در پاکستان به دنیا آمده و بزرگ شده، میگوید هرگز پا به افغانستان نگذاشته است: «تمام عمرم را در پاکستان زندگی کردهام. همانجا ازدواج کردم. حالا باید چه کار کنم؟»
هدایتالله یاد شینواری، عضو کمیته مالی منصوبشده از سوی طالبان در اردوگاه، میگوید به افرادی که بازمیگردند بین ۴ تا ۱۰ هزار افغانی (۴۵ تا ۱۴۰ دلار) کمک نقدی داده میشود. اما برای خانوادههایی که هیچچیز با خود نیاوردهاند، این مبلغ فقط کفاف چند روز را میدهد.
در یک درمانگاه موقت هر روز به حدود ۱۵۰۰ نفر رسیدگی میشود. پزشکان گزارش میدهند که موارد سوءتغذیه، خستگی عضلانی و آسیبهای روانی به وفور مشاهده میشود.
اخراج گسترده افغانها فشار زیادی به زیرساختهای شکننده افغانستان وارد کرده است. با اقتصادی بحرانزده و جمعیتی نزدیک به ۴۵ میلیون نفر، افغانستان باید پذیرای دهها هزار نفر دیگر باشد؛ بسیاری از آنها بدون پول، خانه و هیچگونه تضمینی برای آینده.
طالبان از زمان بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، تلاش کردهاند چهرهای باثبات و مسلط از خود نشان دهند. اما حتی مسئولان حاضر در این محل هم فشارها را تأیید میکنند.
بخت جمال گوهر، مسئول امور پناهجویان طالبان در مرز تورخم میگوید: «ما بیشتر مشکلات را حل کردهایم، اما ورود این تعداد زیاد به طور طبیعی مشکلاتی به همراه دارد. خیلیهایشان سالها پیش همه چیزشان را جا گذاشته و رفتهاند. خانههای بعضی از آنها هم در طول بیست سال جنگ کاملاً ویران شدهاند.»
گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امور افغانستان از پاکستان خواسته است که این روند اخراجها را متوقف کند و به نگرانیها درباره حقوق و امنیت زنان اشاره کرده است.
برخی از اخراجشدگان دارای مدارک کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل هستند که به طور رسمی آنها را نیازمند حمایت بینالمللی معرفی کردهاند. اما پاکستان که عضو کنوانسیون ۱۹۵۱ پناهندگان نیست، افغانهای ساکن این کشور را طبق قوانین بینالمللی به عنوان پناهجو به رسمیت نمیشناسد.
پاکستان سابقهای طولانی در پذیرش پناهندگان افغان در چندین دهه جنگهای مختلف دارد، اما دولت این کشور اعلام کرده که به دلیل تهدید برای امنیت ملی و فشار بر خدمات عمومی، دیگر از پس این جمعیت برنمیآید.
دولت پاکستان میگوید این سیاست برای همه خارجیهای فاقد مدرک قانونی اجرا میشود.
طبق آمار کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، بیش از ۳.۵ میلیون افغان در پاکستان زندگی میکنند؛ از جمله حدود ۷۰۰ هزار نفری که پس از قدرتگیری طالبان در سال ۲۰۲۱ وارد این کشور شدند. سازمان ملل تخمین میزند که نیمی از این جمعیت فاقد مدارک رسمی هستند و اعتبار مدارک برخی دیگر نیز منقضی شده است.
تنش در روابط بین دو کشور همسایه بهخاطر افزایش درگیریهای مرزی میان نیروهای امنیتی هر دو طرف بالا گرفته است. پاکستان این درگیریها را به شبهنظامیان مستقر در افغانستان نسبت میدهد، اما طالبان این اتهام را رد میکند.
جدا از بحران غذا و سرپناه، بسیاری از افرادی که بازمیگردند نگران آینده هستند – بهویژه درباره زنان و دختران.
زیر نگاه سنگین مأموران طالبان، زنان جرات نمیکردند آزادانه حرف بزنند.
صالح که سه دختر دارد، نگران آینده فرزندانش زیر سلطه طالبان است. دخترهایش در پنجاب پاکستان مدرسه میرفتند، اما حالا در افغانستان دختران بالای ۱۲ سال اجازه تحصیل ندارند.
او میگوید: «دلم میخواهد بچههایم درسشان را ادامه بدهند. نمیخواهم آنهمه سال مدرسه رفتنشان بیثمر بماند.»
«اینجا حکومت اسلامی است؛ پس باید بگذارند هم دخترها و هم پسرها درس بخوانند. باید برای افغانهایی که تازه برگشتهاند و آنهایی که قبلاً اینجا بودهاند مدرسه بسازند. تحصیل حق همه است.»
اما در دل ناامیدیِ آوارگی، روزنهای از امید گشوده شد؛ سه روز بعد از دیدار ما، آمنه پسرانش را دوباره یافت.
آمنه با چهرهای که به وضوح آرامتر بود گفت: «الان خیلی خوشحالم.» او دارویی هم برای درد ستون فقراتش دریافت کرده است.
عوض خان، یکی از پسرهای آمنه، فکر نمیکرد خانوادهاش را دوباره ببیند: «در پناهگاه بودیم که بچهها ما را دیدند. به سمت هم دویدیم.»
«لحظهای که بچههایم را دیدم، شادترین لحظه زندگیام بود. کنار هم نشستیم و صحبت کردیم. لحظه زیبایی بود.»
حالا دیگر چشمانتظاری تمام شده، اما مسیر پر از ابهام آنها ادامه دارد. قرار است به ولایتی در جنوب کابل بروند که آمنه سالها پیش آنجا را ترک کرده بود. در سرزمینی که زمانی از آن گریخته بودند، هنوز برخی از دلایل فرارشان باقی مانده است.
گزارش تکمیلی از دانیل ویتنبرگ
