سیزده لحظه سرنوشت‌ساز در ۱۳ سال جنگ داخلی سوریه

تصرف ناگهانی دمشق به‌دست شبه‌نظامیان اسلام‌گرای هیئت تحریر شام و سقوط حکومت چند ده ساله اسد ظرف تنها چند روز، جهانیان را غافلگیر کرد. اما چه عواملی باعث شد سوریه به این نقطه برسد؟

در مارس ۲۰۱۱، همزمان با گسترش موج اعتراضات موسوم به بهار عربی در خاورمیانه و شمال آفریقا، چند دانشجوی سوری در شهر درعا واقع در جنوب غربی کشور، شعاری روی دیوار نوشتند که می‌گفت: «نوبت توست، دکتر.»

این پیام خطاب به بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه بود که به دلیل تخصصش در چشم‌پزشکی با لقب «دکتر» شناخته می‌شد.

بازداشت این دانشجویان و آزار خانواده‌هایشان، موجب شکل‌گیری اعتراضات گسترده در درعا و دمشق شد. نیروهای دولتی این اعتراضات را به شدت سرکوب کردند و ده‌ها غیرنظامی کشته شدند. در پی این وقایع، موج اعتراضات به سراسر کشور گسترش یافت.

این گونه بود که جنگ داخلی در سوریه آغاز شد.

در طول ۱۳ سال بعد، بیش از ۶۰۰ هزار نفر جان خود را از دست دادند، ۶ میلیون نفر در داخل کشور آواره شدند و ۶ میلیون نفر دیگر مجبور به گریز از کشور و پناهندگی در کشورهای دیگر شدند.

در نوامبر ۲۰۲۴، شبه‌نظامیان اسلامی به رهبری گروه هیئت تحریر شام، که پیشتر با القاعده مرتبط بود، کنترل حلب، دومین شهر بزرگ سوریه را به دست گرفتند و سپس به سمت حما و حمص پیشروی کردند.

روز ۸ دسامبر، این گروه دمشق را تصرف کرد و بشار اسد به مسکو گریخت و به روسیه پناهنده شد.

چه شد که به اینجا رسیدیم؟ در ادامه، مهم‌ترین لحظات سرنوشت‌ساز جنگ داخلی سوریه را مرور می‌کنیم.

۱. ژوئیه ۲۰۱۱: شکل‌گیری نیروهای مخالف

با گسترش اعتراضات در شهرهای بزرگ سوریه، ده‌ها افسر ارتش سوریه از نیروهای دولتی جدا شده و به نیروهای تازه تشکیل شده مخالفان پیوستند.

در اواخر ژوئیه ۲۰۱۱، ائتلافی از گروه‌های شورشی، «ارتش آزاد سوریه» را با هدف حمایت از معترضان مسالمت‌آمیز و انجام عملیات نظامی علیه رژیم اسد تأسیس کردند. از این زمان به بعد، ناآرامی‌های سوریه به عنوان «جنگ داخلی» شناخته شد.

نیروهای مخالف از کشورهایی چون آمریکا، ترکیه، قطر و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس کمک دریافت کردند. ترکیه و قطر نیز میزبان نمایندگان مخالفان سوری شدند.

در ماه اوت، باراک اوباما، رئیس‌جمهور ایالات متحده، از اسد خواست تا از قدرت کناره‌گیری کند و شدیدترین تحریم‌های مالی تا آن زمان را علیه رژیم سوریه اعمال کرد.

او گفت: «آینده سوریه باید توسط مردم این کشور تعیین شود، اما بشار اسد مانع آن است.»

بسیاری از کشورهای غربی نیز تحریم‌هایی را علیه دولت اسد وضع کردند.

اسد برای قطع حمایت غرب از مخالفان و تقویت ادعای خود مبنی بر اینکه نیروهای مخالف «تروریست» و شبه‌نظامیان فرقه‌ای هستند، اسلام‌گرایان افراطی را از زندان‌ها آزاد کرد. این افراد، به همراه جهادی‌های عراقی، به نیروهای پراکنده شورشی پیوستند.

در سال ۲۰۱۲، نیروهای دولتی از مناطق عمدتاً کردنشین در شمال سوریه عقب‌نشینی کردند تا بر مبارزه با گروه‌های شورشی در سایر نقاط تمرکز کنند. در پی این اقدام، شبه‌نظامیان کرد کنترل این مناطق را به دست گرفتند که موجب نگرانی ترکیه شد.

۲. فوریه ۲۰۱۳: ورود ایران به ماجرا

دولت ایران برای حمایت از یکی از مهم‌ترین متحدان خود در منطقه، از طریق نیروی قدس، شاخه‌ای از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به دولت اسد سلاح، نیروی شبه‌نظامی و آموزش ارائه کرد.

دخالت ایران در جنگ سوریه در فوریه ۲۰۱۳ آشکار شد، که سپاه پاسداران اعلام کرد یکی از فرماندهانش به‌دست شورشیان کشته شده است.

در ماه ژوئن، نیروهای دولتی سوریه با پشتیبانی نیروی قدس، حزب‌الله و دیگر گروه‌های شبه‌نظامی وابسته به ایران، موفق به تصرف شهر قصیر در مرز لبنان شدند.

۳. اوت ۲۰۱۳: استفاده از گاز سارین

روز ۲۱ اوت ۲۰۱۳، از گاز اعصاب سارین در حمله‌ای به منطقه کشاورزی غوطه در حومه دمشق استفاده شد. در این حمله، صدها نفر از جمله غیرنظامیان جان خود را از دست دادند.

بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل، به شورای امنیت گفت که این حمله را مصداق جنایت جنگی می‌داند.

در سال ۲۰۱۲، باراک اوباما، رئیس‌جمهور ایالات متحده، استفاده از سلاح‌های شیمیایی یا بیولوژیکی را «خط قرمز» اعلام کرده بود. از این رو، پس از حمله غوطه، بسیاری انتظار مداخله نظامی آمریکا در سوریه را داشتند.

اما دولت اوباما به جای مداخله نظامی، با روسیه - متحد قدرتمند رژیم اسد - توافقی برای خارج کردن سلاح‌های شیمیایی از سوریه منعقد کرد.

این اقدام منجر به طرح اتهاماتی علیه آمریکا شد. برخی معتقد بودند آمریکا که در آستانه توافق هسته‌ای با ایران قرار داشت، برای جلوگیری از افزایش تنش با تهران، از دخالت در سوریه خودداری کرد.

۴. ژانویه ۲۰۱۴: تصرف رقه توسط گروه دولت اسلامی

در سال ۲۰۱۳، گروه جهادی دولت اسلامی در عراق و شام (داعش) حمله‌ای را علیه نیروهای مخالف در شهر رقه سوریه آغاز کرد.

در ژانویه ۲۰۱۴، داعش گروه‌های اسلامی مانند احرار شام و جبهه نصرت را از شهر بیرون راند و رقه را «پایتخت خلافت» خود اعلام کرد.

این گروه که بعدها نام «دولت اسلامی» را برای خود برگزید، در اوج قدرت خود حدود یک سوم خاک سوریه را در اختیار داشت. طبق گزارش دیده‌بان حقوق بشر سوریه، داعش حدود ۳۰ هزار جنگجو در اختیار داشت.

داعش حملات گسترده‌ای را در کشورهای همسایه و اروپا انجام داد که منجر به کشته شدن تعداد زیادی شد.

۵. سپتامبر ۲۰۱۴: محاصره کوبانی

در سپتامبر ۲۰۱۴، گروه دولت اسلامی (داعش) محاصره شهر کوبانی (همچنین معروف به عین العرب) در شمال سوریه و هم‌مرز با ترکیه را آغاز کرد.

در واکنش به این محاصره، آمریکا حملات هوایی علیه داعش آغاز کرد و دولت اوباما کمک‌های نظامی مستقیم به شبه‌نظامیان کرد «یگان‌های مدافع خلق» (ی‌پ‌گ) در مبارزه با داعش ارائه داد.

یگان‌های مدافع خلق موفق شدند نیروهای داعش را از کوبانی عقب برانند و به سرعت در امتداد مرز ترکیه پیشروی کنند. سپس با حرکت به سمت جنوب، شهر رقه را تصرف کردند.

ترکیه یگان‌های مدافع خلق را یک گروه تروریستی می‌داند و معتقد است این گروه شاخه‌ای از حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) است که سال‌هاست برای کسب خودمختاری کُردها در ترکیه مبارزه می‌کند.

افزایش قدرت یگان‌های مدافع خلق در مرز ترکیه و حمایت‌های ائتلاف بین‌المللی از این گروه در مبارزه با داعش، موجب نگرانی آنکارا شد.

ترکیه عملیاتی را علیه داعش در سوریه و مواضع پ‌ک‌ک در شمال عراق آغاز کرد. همزمان، به ایالات متحده اجازه داد از پایگاه هوایی اینجرلیک در جنوب ترکیه برای حمله به مواضع داعش استفاده کند.

ترکیه در سال‌های ۲۰۱۶، ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ عملیات‌های مهم فرامرزی دیگری را عمدتاً با هدف قرار دادن نیروهای یگان‌های مدافع خلق انجام داد.

۶. سپتامبر ۲۰۱۵: مداخله مستقیم روسیه در جنگ

در چهارمین سال جنگ، روسیه با انجام حملات هوایی در حمایت از نیروهای دولتی، مستقیماً وارد جنگ سوریه شد.

در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه گفت: «جهادی‌ها در سوریه تهدیدی برای روسیه محسوب می‌شدند و ما برای متوقف کردن این گروه‌ها وارد جنگ شدیم.»

روز ۲۴ نوامبر ۲۰۱۵، جنگنده‌های ترکیه یک هواپیمای جنگی روسیه را که گفته می‌شد حریم هوایی ترکیه را نقض کرده بود، سرنگون کردند.

پس از چند ماه تنش شدید بین مسکو و آنکارا، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، با ارسال نامه عذرخواهی به پوتین، زمینه را برای بهبود روابط بین دو کشور فراهم کرد.

در پایان سال، آتش‌بس در حلب، شهری که تقریباً به طور کامل در اثر بمباران‌ها ویران شده بود، اعلام شد و نیروهای مخالف به ادلب در نزدیکی مرز ترکیه عقب‌نشینی کردند. اسد بازپس‌گیری حلب را نقطه عطفی در جنگ می‌دانست.

روسیه همچنان به حمایت از دولت اسد ادامه داد، اما به تدریج و به دلیل درگیری در جنگ اوکراین، پشتیبانی نظامی‌اش کاهش یافت.

۷. بحران پناهجویان

تداوم جنگ داخلی و جنگ نیابتی با دخالت کشورهایی چون آمریکا، روسیه، ایران، ترکیه و کشورهای خلیج فارس، موجب خروج گسترده پناهجویان از سوریه شد.

ترکیه با اتخاذ «سیاست درهای باز»، پذیرای مخالفان و غیرنظامیان فراری از سوریه شد. در حال حاضر بیش از ۳ میلیون پناهجو و مهاجر سوری در ترکیه زندگی می‌کنند که بزرگترین تعداد پناهنده در یک کشور در جهان محسوب می‌شود.

لبنان و اردن، کشورهای همسایه، نیز صدها هزار پناهجوی سوری را پذیرفتند.

در سال ۲۰۱۵، با تلاش سوری‌ها برای رسیدن به اروپا و درخواست پناهندگی، موج عظیمی از مهاجران از طریق دریای اژه از ترکیه به یونان سرازیر شدند.

بر اساس آمار سازمان بین‌المللی مهاجرت، در سال ۲۰۱۵ بیش از ۸۲۱ هزار نفر غیرقانونی از ترکیه وارد یونان شدند و ۷۰۶ نفر در طول این سفر خطرناک دریایی جان خود را از دست دادند.

در میان این قربانیان، آیلان کردی، کودک ۳ ساله‌ای بود که جسد بی‌جانش در سواحل شهر توریستی بدروم ترکیه پیدا شد. انتشار گسترده تصاویر این کودک در رسانه‌های جهانی، یادآور دردناکی از وضعیت اسفبار سوری‌ها بود.

اتحادیه اروپا و ترکیه در مارس ۲۰۱۶ توافقی برای کنترل جریان مهاجران امضا کردند. اما، آنکارا مدعی است که اتحادیه اروپا به تعهدات خود عمل نکرده و تهدید کرده که مرزهایش را به روی مهاجران باز خواهد کرد که باعث بروز تنش‌هایی در منطقه شد.

۸. مه ۲۰۱۷: اعلام مناطق کاهش تنش در ادلب

در نشستی که در مه ۲۰۱۷ در آستانه، پایتخت قزاقستان برگزار شد، روسیه، ایران و ترکیه تصمیم گرفتند چهار «منطقه کاهش تنش» در مناطق تحت کنترل مخالفان ایجاد کنند.

این مناطق عبارت بودند از: استان ادلب، رستن و تلبیسه، غوطه شرقی، و درعا و قنیطره.

تا ژوئیه ۲۰۱۸، هزاران جنگجو از این مناطق به همراه خانواده‌هایشان با اتوبوس به ادلب منتقل شدند. این امر باعث شد شمال غرب کشور به تنها پایگاه باقی‌مانده نیروهای شورشی تبدیل شود.

در سپتامبر ۲۰۱۸، روسیه، ایران و ترکیه یادداشت تفاهمی را امضا کردند که بر اساس آن نقاط نظارتی در ادلب ایجاد می‌شد تا منطقه حائلی بین نیروهای مخالف و ارتش سوریه به وجود آید.

از سال ۲۰۱۵ که نیروهای دولتی کنترل استان ادلب را از دست دادند، این منطقه تحت کنترل گروه‌های مختلف مخالف قرار داشت. در این اواخر، عمده کنترل این منطقه در دست هیئت تحریر شام بود.

۹. دسامبر ۲۰۱۸: آمریکا اعلام کرد داعش تمام قلمرو خود را از دست داده است

در دسامبر ۲۰۱۸، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا اعلام کرد که دیگر هیچ قلمروی در اختیار گروه دولت اسلامی (داعش) نیست.

او همچنین دستور خروج ۲ هزار سرباز آمریکایی را از سوریه صادر کرد، اما تنها موفق به بازگرداندن نیمی از نیروها شد. در حال حاضر حدود ۹۰۰ سرباز آمریکایی همچنان در سوریه حضور دارند.

آخرین پایگاه داعش در سوریه، شهر باغوز بود که نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها در فوریه ۲۰۱۹ آن را به تصرف درآوردند.

۱۰. چراغ سبز به اسد

پس از شکست گسترده داعش، ابتدا کشورهای عربی و سپس کشورهای غربی رویکرد خود را نسبت به اسد و حزب بعث او تغییر دادند.

عمان، اردن، امارات متحده عربی و بحرین نمایندگی‌های دیپلماتیک خود را در دمشق بازگشایی کردند و برخی از آنها سفرای خود را به سوریه فرستادند. همچنین رؤسای سازمان‌های اطلاعاتی ترکیه و سوریه در نشستی در مسکو برای بررسی همکاری احتمالی علیه «سازمان‌های تروریستی» دیدار کردند.

با نزدیک شدن به دهمین سالگرد جنگ داخلی، اسد اعلام کرد که با حمایت روسیه، ارتش سوریه را تقویت خواهد کرد.

اگرچه در آن زمان اسد تا حد زیادی به حمایت روسیه و ایران وابسته بود، اما به نظر می‌رسید علی‌رغم تقسیم کشور به چهار بخش مختلف، همچنان با چنگ و دندان به قدرت چسبیده است.

۱۱. مه ۲۰۲۳: حضور اسد در نشست اتحادیه عرب

سوریه یکی از اعضای بنیانگذار اتحادیه عرب بود، اما عضویت این کشور به دلیل سرکوب اعتراضات ضد دولتی در سال ۲۰۱۱ تعلیق شده بود.

پس از ۱۲ سال انزوا، بشار اسد در نشستی که در جده عربستان سعودی برگزار شد، مجدداً به جمع کشورهای عربی بازگشت.

این تغییر رویکرد ناشی از تغییر موضع عربستان سعودی نسبت به دمشق بود.

عربستان در سال ۲۰۱۲ روابط خود را با دولت اسد قطع کرده و آشکارا خواستار سرنگونی او شده بود. این کشور در مراحل اولیه جنگ از شورشیان سوری حمایت می‌کرد.

اما آشتی بین ایران و عربستان سعودی در سال ۲۰۲۳، زمینه را برای نزدیکی روابط ریاض و دمشق فراهم کرد.

اسد در سخنرانی خود، این نشست را «فرصتی تاریخی» برای رسیدگی به بحران‌های منطقه دانست و آن را نشانه‌ای از آغاز مرحله جدیدی از همبستگی و صلح میان کشورهای عربی عنوان کرد.

۱۲. اکتبر ۲۰۲۳: حمله حماس به اسرائیل

حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگی که اسرائیل در پی آن در غزه آغاز کردد، معادلات منطقه را به شدت تغییر داد و تمام فرآیندهای عادی‌سازی روابط بین اسرائیل و کشورهای عربی را متوقف کرد.

جنگ اسرائیل علیه غزه با دخالت گروه‌های مسلح مورد حمایت ایران گسترش یافت و حزب‌الله در لبنان نیز متحمل خسارات سنگینی از سوی اسرائیل شد.

تغییر موازنه قدرت در منطقه، نفوذ ایران را کاهش داد.

ایران یکی از بازیگران اصلی در حفظ قدرت حزب بعث در طول جنگ داخلی سوریه بود.

۱۳. نوامبر ۲۰۲۴: حمله برق‌آسای هیئت تحریر شام

در ۲۷ نوامبر، شبه‌نظامیان اسلام‌گرا به رهبری گروه جهادی هیئت تحریر شام، حمله‌ای برق‌آسا علیه نیروهای دولتی سوریه آغاز کردند.

در کمال ناباوری جامعه بین‌المللی، آنها در عرض چند روز شهرهای حلب و حماه را تصرف کردند و در ۸ دسامبر موفق شدند کنترل حمص و دمشق را به‌دست آورند.

آنها در بیانیه‌ای تلویزیونی، اعلام کردند که دمشق «آزاد شده» و حکومت ۲۴ ساله بشار اسد به پایان رسیده است.

تلویزیون دولتی روسیه گزارش داد که اسد پس از صدور دستور انتقال مسالمت‌آمیز قدرت، سوریه را ترک کرده و به همراه خانواده‌اش در مسکو پناهنده شده است.

نخست‌وزیر محمد غازی جلالی اعلام کرد که آماده است با «هر رهبری که توسط مردم سوریه انتخاب شود» همکاری کند.

روز دوشنبه، گزارش‌های محلی حاکی از آن بود که محمد البشیر، یکی از مقامات کلیدی در دولت تحت نظارت هیئت تحریر شام در ادلب، جایگزین او شده است.

هیئت تحریر شام - که پیشتر با نام جبهة النصرة شناخته می‌شد - در سال ۲۰۱۶ اعلام کرد که روابط خود را با القاعده قطع کرده و مدعی شد که هیچ آرمان جهادی جهانی ندارد. اما، سازمان ملل، آمریکا و ترکیه همچنان این گروه را به عنوان یک سازمان تروریستی می‌شناسند.

رهبر این گروه، ابومحمد جولانی، نام جنگی خود را که یادآور گذشته جهادی‌اش بود کنار گذاشت و شروع به استفاده از نام واقعی خود، احمد الشرع، کرد.

دولت جدیدی که قرار است در سوریه تشکیل شود با چالش‌های عمده‌ای از جمله اقتصاد تقریباً ورشکسته و مشکلات زیرساختی روبرو خواهد بود.

ایجاد توازن بین خواسته‌های گروه‌های شبه‌نظامی رقیب در کشور و منافع در تضاد آمریکا، روسیه و قدرت‌های منطقه‌ای می‌تواند موجب بی‌ثباتی بیشتر در سوریه شود.