درگذشت عنایت‌الله آتشی؛ «من، بسکتبال ایران و باشگاه تاج هم سن هستیم»

نام عنایت‌الله آتشی، با بسکتبال ایران گره خورده بود و این نام از زمین بازی تا نیمکت مربیگری و از پشت میکروفن گزارشگری تا صفحه کتاب به چشم می‌خورد. او نه فقط یک چهره ورزشی، بلکه بخشی از حافظه تاریخی بسکتبال ایران بود.

آقای آتشی متولد ۱۶ مرداد ۱۳۲۴ در جهرم فارس بود؛ خودش درباره سنش همیشه می‌گفت: «من، بسکتبال ایران و باشگاه تاج هم سن هستیم. سال تاسیس هر دوی آنها با تولد من یکی است.»

او نخستین قدم‌هایش را در بسکتبال زیر نظر ایرج ایزدی برداشت. هنوز نوجوان بود که در تیم‌های آموزشگاهی استان فارس به میدان رفت و خیلی زود با قهرمانی‌های استانی و سپس حضور در رقابت‌های کشوری در ارومیه، بابل و کرمانشاه، خودش را در سطح ملی مطرح کرد.

دهه ۴۰، نقطه عطف مسیر او بود؛ زمانی که به تهران آمد و به باشگاه تاج، یکی از مهم‌ترین تیم‌های آن دوران، پیوست.

در همان سال‌ها بود که به تیم «بلندقامتان ایران» رسید؛ تیمی که زیر نظر دان لینهان، مربی آمریکایی، در برابر تیم‌هایی چون شوروی سابق و گلف‌اویل آمریکا به میدان رفت. او بعدها از آن دوران به عنوان دوره‌ای یاد می‌کرد که بسکتبال ایران تازه در حال شکل‌گیری جدی بود.

مربیگری و مدیریت در باشگاه تاج

آقای آتشی تا اوایل دهه ۵۰ بازیکن بود، اما خیلی زود مسیرش را به سوی نیمکت تغییر داد و هدایت تیم‌های پایه تاج را برعهده گرفت. او دو بار با دعوت مستقیم فیبا در اجلاس سالیانه فدراسیون جهانی مربیان در شوروی و ایتالیا شرکت کرد؛ افتخاری که تنها نصیب چهره‌هایی برجسته می‌شود.

عنایت‌الله آتشی درباره روزهای پس از انقلاب و تغییرات باشگاه تاج گفته بود که با وقوع انقلاب در سال ۱۳۵۷«تمام ساختارهای اداری کشور دستخوش تغییر شد و باشگاه تاج هم از این شرایط مستثنا نبود.»

او گفته بود که حتی برخی صراحتا خواستار انحلال این باشگاه بودند: «کمتر کسی پیدا می‌شد که علاقه‌مند به ادامه فعالیت باشگاه باشد، چون آن را بدنام کرده بودند و می‌گفتند وابسته به دربار است. در آن زمان من به همراه منصور پورحیدری در واقع جلوی انحلال باشگاه استقلال را گرفتیم.»

آقای آتشی سپس به مقطع ورودش به مدیریت باشگاه اشاره می‌کند و از جلسه‌ای با حضور مسعود شاه‌حسینی، رئیس وقت سازمان تربیت بدنی یاد می‌کند؛ جایی که به گفته او، بدون مقدمه به او گفته شد: «باید بروید باشگاه تاج را اداره کنید.»

او فضای آن روزها را «پر از شور انقلابی» توصیف کرده و گفته بود: «گروه‌هایی باشگاه را در اختیار گرفته بودند و اجازه ورود به مسئولان سابق نمی‌دادند. سه ماه حقوق پرداخت نشده بود، درها بسته شده بود و حتی برخی سالن‌ها تبدیل به اسلحه‌خانه شده بودند؛ در بعضی سالن‌ها تمرین تیراندازی با کلت انجام می‌شد.»

با وجود این شرایط، به گفته آتشی، شاه‌حسینی بر واگذاری مسئولیت به او تاکید کرده و «قول حمایت» داده بود.

انتخاب اسم استقلال به‌جای تاج

او در بخش دیگری از روایتش به موضوع تغییر نام باشگاه اشاره می‌کند؛ در جلسه‌ای با حضور افراد سرشناس نام‌های مختلفی مطرح می‌شود؛ از جمله «استقلال، آزادی و تختی».

آقای آتشی درباره انتخاب نام می‌گوید: «خود من علاقه زیادی به نام استقلال داشتم، چون استقلال یعنی عدم وابستگی. باشگاهی که باید روی پای خودش می‌ایستاد، متکی به خودش بود و کسی نمی‌توانست به آن توهین کند.»

در پایان این روایت، عنایت الله آتشی از تماس نهایی مسعود شاه‌حسینی یاد می‌کند: «حدود ساعت پنج یا شش بعدازظهر تماس گرفت و گفت: انگار از قبل می‌دانستی، چون دولت همین نام استقلال را تصویب کرد. از امروز باشگاه را استقلال بنامید.»

یک دهه مربیگری در تیم ملی

عنایت‌الله آتشی پس از نقش مدیریتی در دهه ۱۳۶۰ به سراغ مربی‌گری در تیم ملی رفت. در مسابقات قهرمانی آسیا ۱۹۸۳، تیم ایران با هدایت او به مقام پنجم رسید. در سال‌های ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸ سرمربی تیم ملی بسکتبال شد که هدایت این تیم را در رقابت‌های غرب آسیا در بیروت و بازی‌های آسیایی ۱۹۹۸ بانکوک برعهده داشت.

او همچنین دو مقطع دبیر فدراسیون بسکتبال بود. دهه ۷۰ و دومی در دهه ۸۰ هر دو بار با ریاست محمود مشحون در فدراسیون بسکتبال. در سال ۱۳۷۶ نیز به عنوان مدیر بسکتبال باشگاه پیکان در لیگ کشور به قهرمانی رسید و همراه پیکان در جام باشگاه‌های آسیا در مانیل فیلیپین حضور داشت. آقای آتشی در سال‌های اخیر هم عضو هیئت رئیسه فدراسیون بسکتبال بود.

«ویترینی بسیار مناسب برای بسکتبال»

پویا تاجیک، کاپیتان سابق تیم ملی بسکتبال ایران، از عنایت‌الله آتشی به عنوان یکی از چهره‌های محبوب و تاثیرگذار این رشته یاد می‌کند؛ شخصیتی که به گفته او، تقریبا در همه فضای بسکتبال ایران دوست‌داشتنی بود.

او به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «همیشه یکی از چهره‌هایی بود که تقریبا همه در بسکتبال دوستش داشتند. شخصیتی بسیار محبوب و دوست‌داشتنی داشت. هم بسیار خوش‌تیپ و خوش‌بیان بود و هم توانایی فوق‌العاده‌ای در برقراری ارتباط با آدم‌ها داشت. هیچ‌وقت ندیدم درباره کسی بدگویی کند.»

به گفته آقای تاجیک، عنایت الله آتشی در فدراسیون‌ها و ساختارهای مختلف ورزشی نیز چهره‌ای قابل اعتماد بوده است: «او در هر فدراسیونی که حضور پیدا می‌کرد، همکار بسیار خوبی بود. در واقع بیشتر از آنکه خودش دنبال حضور باشد، از او دعوت می‌کردند تا بیاید و نظر بدهد. او چهره‌ای محبوب و ویترینی بسیار مناسب برای بسکتبال داشت؛ چه از نظر شخصیت، چه از نظر ظاهر و استایل و چه از نظر فن بیان.»

چهار دهه گزارشگری برای بسکتبال

اما شاید مهم‌ترین تصویری که از عنایت‌الله آتشی در ذهن بسکتبال ایران باقی مانده، تصویر او پشت میکروفن باشد. او از سال ۱۳۵۴ وارد گزارشگری شد و تا دهه‌ها صدایش همراه مسابقات بسکتبال بود.

او البته نگاه متفاوتی به گزارشگری داشت و بارها گفته بود: «گزارشگر باید به بیننده آموزش بدهد. بسکتبال فقط دیدن توپ و حلقه نیست، باید فهم بازی منتقل شود. گزارشگر باید توصیف کند نه اینکه قضاوت کند.»

آقای آتشی بیشتر از اینکه مثل گزارشگران فوتبال «تکیه‌کلام» عامه‌پسند و فراگیر داشته باشد، به خاطر لحن خاص، صدای گرم، تحلیل فنی و ادبیات کلاسیکش در گزارش بسکتبال شناخته می‌شد. در واقع، بیشتر به عنوان مفسر-مربی از او یاد می‌شد.

خود او نیز این نگاه آموزشی را در روایتش از بسکتبال تکرار می‌کرد و می‌گفت: «بسکتبال فقط قد نیست، شعور بازی است.»

او نخستین کسی بود که پس از انقلاب، مسابقات ان‌بی‌ای را به‌صورت زنده به خانه‌های مردم آورد. تحلیل‌های فنی و صدای خاصش، موجب شد دو بار برنده جایزه «گزارشگر برتر صداوسیما» شود.

«بیشتر از مربی، حامی بازیکنان بود»

سامان ویسی بازیکن سابق تیم‌ملی بسکتبال معتقد است نقش رسانه‌ای آقای آتشی یکی از اثرگذارترین بخش‌های کارنامه‌ اوست. او به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «به نظرم یکی از بزرگ‌ترین تاثیرگذاری‌هایش در بسکتبال، فعالیتش در تلویزیون بود. خیلی فعال بود و تلاش می‌کرد بسکتبال دیده شود؛ پیگیر پخش مستقیم مسابقات و گزارش‌ها بود. این کار کمک بزرگی به بسکتبال ایران کرد. خیلی از مردم، مخصوصا نسل جوان‌تر، او را بیشتر با همین چهره رسانه‌ای می‌شناسند، اما آنها باید بدانند که او سال‌ها به عنوان مربی هم زحمت کشید و خدمت کرد.»

نویسندگی برای بسکتبال

در کنار همه این نقش‌ها، آتشی نویسنده هم بود. کتاب‌هایی مثل «بسکتبال و من»، «پیشینه بسکتبال استان‌ها» و «بسکتبال در گذر زمان» را نوشت؛ تلاشی برای ثبت تجربه زیسته‌اش از ورزشی که خودش بخشی از تاریخ آن بود.

او علاوه بر اینکه شاگران بسیاری در بسکتبال تربیت کرد، فرزندانش را نیز وارد این رشته کرد، مهران و مهراد آتشی از چهره‌های شناخته‌شده‌ای هستند که سوابق مربیگری و آنالیزوری و بازی در تیم ملی، در کارنامه آنهاست.

پویا تاجیک معتقد است با درگذشت عنایت‌الله آتشی، تنها یک چهره ورزشی از میان نرفته است؛ بلکه بخشی از روایت زنده بسکتبال ایران به پایان رسیده است؛ روایتی که او هم در آن بازی کرد، هم آن را ساخت و هم آن را برای دیگران روایت کرد.

او می‌گوید: «آقای آتشی از نسلی بود که بسکتبال ایران را از زمین‌های ابتدایی به سطح حرفه‌ای‌تر رساند؛ نسلی که خودش هم شاهد تغییرات بود و هم بخشی از آن شد. با رفتن او، یکی از صداها و چهره‌هایی خاموش شده که برای چند نسل، هم آموزش بود، هم خاطره و هم تاریخ شفاهی این ورزش.»