«کاش همان روز مرا می‌کشتند»؛ جنگی فراموش‌شده که زندگی زنان را ویران می‌کند

هشدار: این گزارش شامل توصیف‌هایی از تجاوز و خشونت جنسی است. نام قربانیان تغییر یافته و جزئیات هویتی آن‌ها برای حفظ امنیت و حریم خصوصی حذف شده است.

اِنات می‌گوید صبح یک روز یکشنبه با برادرزاده هشت‌ساله‌اش در خانه بود که سربازها آمدند.

ارتش اتیوپی روز ۵ ژانویه امسال در حال بازرسی خانه‌ها در منطقه امهارا بود. این عملیات جست‌وجو بخشی از سرکوب شورشی بود که شبه‌نظامیان محلی موسوم به فانو آغاز کرده بودند.

انات ۲۱ ساله می‌گوید سه مرد با لباس نظامی وارد خانه‌اش در گوندار جنوبی شدند و شروع کردند به پرسیدن درباره پیشینه خانوادگی‌اش و این که آیا جنگجویان فانو به قهوه‌خانه‌ای که او در آن کار می‌کرد سر زده‌اند یا نه.

انات گفت که آن‌ها به قهوه‌خانه آمده بودند.

او می‌گوید: «چطور می‌توانستیم دروغ بگوییم؟ چطور می‌توانستیم حقیقت را پنهان کنیم؟» او اشاره می‌کند که فانو، کلمه‌ای به زبان امهاری که تقریبا به معنای جنگجویان داوطلب است از مردم محلی تشکیل شده است.

اوضاع به سرعت رو به وخامت رفت.

انات می‌گوید بعد از پرسیدن سوالاتی درباره پیشینه خانوادگی او، سربازان شروع به توهین کردند و وقتی دختر کوچک به گریه افتاد، او را با اسلحه تهدید کردند.

انات می‌گوید یکی از سربازان سپس در برابر چشمان برادرزاده‌اش به او تجاوز کرد در حالی که دو سرباز دیگر نگهبانی می‌دادند.

«التماس کردم که به من کاری نداشته باشند. به مقدسات متوسل شدم و گریه می‌کردم. اما دلشان به حالم نسوخت. به من تجاوز کردند.»

هزاران گزارش از تجاوز و تعرض

انات که از قوم امهارا است، دومین گروه قومی بزرگ اتیوپی یکی از هزاران زنی است که گمان می‌رود از زمان آغاز درگیری میان ارتش اتیوپی و فانو در اوت ۲۰۲۳، مورد تعرض و تجاوز جنسی قرار گرفته‌اند.

موارد خشونت جنسی در این منطقه عمدتا ثبت نمی‌شود، اما داده‌هایی که بی‌بی‌سی گردآوری کرده نشان می‌دهد بین ژوئیه ۲۰۲۳ تا ماه مه ۲۰۲۵ هزاران گزارش تجاوز ثبت شده که قربانیان آن از هشت تا ۶۵ سال سن داشته‌اند.

محدودیت‌ها مانع از ورود رسانه‌های مستقل به منطقه امهارا برای پوشش درگیری‌ها شده، اما تیم بی‌بی‌سی در نایروبی موفق شد با زنان و پزشکان منطقه گفت‌وگو کند و تصویری کم‌سابقه از تاثیر انسانی این بحران به دست دهد.

این درگیری‌ها زمانی آغاز شد که دولت تلاش کرد گروه‌های نظامی منطقه‌ای، از جمله گروه‌های مستقر در امهارا را که در جنگ داخلی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ در منطقه تیگرای، در کنار ارتش جنگیده بودند، منحل کند.

شبه‌نظامیان فانو احساس خیانت کردند و معتقد بودند این اقدام آن‌ها را در برابر حمله از سوی تیگرای و دیگر مناطق بی‌دفاع می‌گذارد، به ویژه با توجه به آن که به گفته نهادهای حقوق بشری خشونت علیه جامعه امهارا شدت گرفته است.

در واکنش به این اقدام دولت، فانو شورشی را آغاز کرد و چند شهر مهم را تصرف کرد. آن‌ها می‌گویند برای خودمختاری و حفاظت از جوامع‌شان در مقابل به حاشیه رانده شدن از سوی دولت اتیوپی می‌جنگند.

این شورش با سرکوب شدید ارتش مواجه شد که شبه‌نظامیان فانو را «ملی‌گرایان افراطی رادیکال» می‌خواند.

از آغاز جنگ، هر دو طرف به نقض گسترده حقوق بشر متهم شده‌اند، از جمله کشتارهای فراقانونی، بازداشت‌های خودسرانه، جابه‌جایی اجباری، تخریب اموال، غارت و موارد گسترده تجاوز و خشونت جنسی.

نهادهای حقوق بشری از جمله عفو بین‌الملل می‌گویند شواهد نشان می‌دهد ارتش اتیوپی به شکل نامتناسبی مسئول این موارد نقض است. به گفته این سازمان مردم امهارا در دیگر نقاط کشور هم عمدا هدف نیروهای امنیتی و گروه‌های مسلح قرار گرفته‌اند.

قبل از حمله، انات هرگز رابطه جنسی نداشت و برنامه‌ریزی کرده بود روزی در کلیسای محلی‌شان، مطابق آیین‌های کلیسای ارتدوکس ازدواج کند، همان‌ کاری که زنان خانواده‌اش پیش از او کرده بودند.

چنین ازدواج‌هایی از محترم‌ترین سنت‌های مردم امهارا به شمار می‌رود که عمدتا مسیحی ارتدوکس هستند. اما این ازدواج مستلزم آن است که زوج‌ها «پاک» بمانند و تا پیش از ازدواج هیچ‌گونه تماس جنسی نداشته باشند.

انات می‌گوید: «پیش از آن روز هرگز مردی را تجربه نکرده بودم.»

«کاش همان روز مرا می‌کشتند.»

«خانواده‌ام مرا بیهوش پیدا کردند»

تیگیست، ۱۸ ساله از منطقه گوجام غربی در امهارا، قبل از آن که هدف حمله قرار بگیرد، در چایخانه کوچک و سنتی خانواده‌اش کار می‌کرد.

او تعریف می‌کند که در ژانویه ۲۰۲۴ یک سرباز که مشتری دائمی آن‌ها بود او را به شکل نامناسبی لمس کرد. او می‌گوید در برابر سرباز مقاومت کرد و معتقد است همین کار دلیل حمله به او شد.

تیگیست می‌گوید آن شب هنگام بازگشت از کار به خانه، سه سرباز، از جمله همان مردی که او را لمس کرده بود، او را در خیابان غافلگیر کردند و در پیاده‌رو به او تجاوز گروهی کردند.

او به یاد می‌آورد: «خانواده‌ام مرا بیهوش کنار جاده پیدا کردند. مرا به درمانگاه بردند و پنج روز آن‌جا بستری بودم.»

تیگست می‌گوید از زمان حمله نتوانسته از خانه خارج شود، چون ترس از مردان و از دنیای بیرون او را کاملا از پا انداخته است.

«ترس مرا از رفتن به کار بازمی‌دارد… وقتی سرباز یا هر مرد دیگری را می‌بینم وحشت می‌کنم و پنهان می‌شوم.»

او در نهایت از جریان عادی زندگی دور شد و نامزدی‌اش را به هم زد. می‌گوید هرگز به نامزدش نگفت چرا یا چه اتفاقی افتاده است.

تیگیست در اوج ناامیدی تلاش کرد به زندگی‌اش پایان دهد اما خانواده‌اش توانستند به موقع او را نجات دهند. او می‌گوید هنوز گاهی به خودکشی فکر می‌کند، اما به خانواده‌اش قول داده است که دیگر چنین کاری را تکرار نکند.

«نفرت‌انگیز است که زن به دنیا آمده‌ام»

بی‌بی‌سی داده‌هایی از ۴۳ مرکز درمانی در امهارا - حدود ۴ درصد کل مراکز درمانی منطقه - و منابع پزشکی دیگر گردآوری کرده تا بتواند تصویری از این وضعیت ارائه دهد.

در این مراکز، از ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۳ تا مه سال جاری میلادی، ۲۶۹۷ گزارش تجاوز ثبت شده است. ۴۵ درصد این موارد مربوط به کودکان کمتر از ۱۸ سال بوده است.

نتیجه آزمایش کمی بیش از نیمی از قربانیان برای بیماری‌های مقاربتی مثبت بود و بسیاری نیز باردار شدند و یا به آسیب‌های شدید روانی دچار شدند.

اما بسیاری از قربانیان خشونت جنسی هرگز وقوع جرم را گزارش نمی‌کنند یا به دنبال درمان نمی‌روند، زیرا از انگ اجتماعی یا از این که بفهمند به بیماری مقاربتی مبتلا شده‌اند یا باردار شده‌اند،‌ وحشت دارند.

یک کارشناس ارشد حوزه سلامت که به دلیل نگرانی‌های امنیتی نخواست نامش فاش شود، به بی‌بی‌سی گفت زنانی که به مراکز درمانی در امهارا مراجعه می‌کنند تنها «بخش اندکی از واقعیت» هستند.

لِملِم یکی از زنانی است که هرگز تجاوز را گزارش نکرده یا به دنبال درمان نرفته است، چون می‌ترسد بفهمد که به عفونت‌های مقاربتی مانند اچ‌آی‌وی مبتلا شده باشد.

این زن ۲۳ ساله از منطقه گوندار جنوبی می‌گوید سربازان دولتی روز ۶ ژانویه برای گرفتن اطلاعات وارد خانه‌اش شدند؛ کاری که به گفته او بخشی از روال معمول ارتش است.

لملم می‌گوید وقتی اطلاعات مورد نظرشان را نداد، یکی از سربازان به او تجاوز کرد.

او می‌گوید: «تهدیدم کرد و گفت 'اگر جیغ بزنی، یک گلوله برایت کافی خواهد بود'.»

«یک ماه تمام بی‌وقفه گریه می‌کردم. نمی‌توانستم غذا بخورم. فقط گریه می‌کردم. توان راه رفتن نداشتم و سخت بیمار شدم.»

می‌گوید این حمله او را از کلیسا دور کرده؛ جایی که می‌ترسد در آن به سوژه شایعات تبدیل شود.

او می‌گوید: «نفرت‌انگیز است که زن به دنیا آمده‌ام. اگر مرد بودم شاید کتکم می‌زدند و می‌رفتند، اما زندگی‌ام را این‌طور نابود نمی‌کردند.» لملم توضیح می‌دهد که ضربه روانی این حمله چگونه احساسش را نسبت به زن بودن تغییر داده است.

پزشکانی که بی‌بی‌سی با آن‌ها گفت‌وگو کرده، می‌گویند از زمان آغاز درگیری، شمار قربانیان خشونت جنسی که برای درمان به آن‌ها مراجعه کرده‌اند به شدت افزایش یافته است.

یکی از پزشکان می‌گوید: «وقتی می‌آیند، می‌لرزند. آن‌قدر ترسیده‌اند که حتی توان حرف زدن ندارند.»

زنانی هم که مراجعه می‌کنند، معمولا از بردن نام مهاجمان خودداری می‌کنند و به ندرت به دنبال شکایت می‌روند. بخشی از آن به این دلیل است که جنگ باعث فروپاشی نظم و قانون شده است. بیشتر کسانی که برای دریافت کمک پزشکی مراجعه می‌کنند، از ترس بارداری این کار را می‌کنند.

برخی دیگر خیلی دیر به دنبال درمان می‌روند؛ زمانی که داروهای مربوط به عفونت‌های مقاربتی که به آن مبتلا شده‌اند، مانند اچ‌آی‌وی، دیگر اثرگذاری خود را از دست داده است.

در بسیاری موارد می‌توان از ابتلا به اچ‌آی‌وی جلوگیری کرد، به شرط آن که درمانی به نام پیشگیری پس از مواجهه، خیلی زود پس از ارتباط جنسی با فرد آلوده انجام شود.

پزشک دیگری اشاره می‌کند که بسیاری از قربانیان می‌گویند به دلیل اختلال در رفت‌وآمد و بسته بودن جاده‌ها در اثر درگیری، امکان دسترسی به موقع به درمان را ندارند.

یک پزشک ارشد هشدار می‌دهد که بیم آن می‌رود یک بحران سلامت عمومی و اجتماعی در راه باشد.

این پزشک بر اساس اطلاعاتی که مراکز درمانی گردآوری کرده‌اند، می‌گوید «نشانه‌هایی دیده‌ایم که ممکن است موارد ابتلا به اچ‌آی‌وی افزایش یابد و مشکلات روانی و سلامت ذهنی به سطحی فاجعه‌بار برسد». او اشاره می‌کند که برخی قربانیان تلاش کرده‌اند خودکشی کنند.

آمار وزارت بهداشت اتیوپی در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد نرخ اچ‌آی‌وی در این منطقه حدود ۱/۱ در هر ۱۰۰ نفر بوده که بالاتر از میانگین ملی است.

اگرچه تجاوز و تعرض جنسی در این درگیری‌ها از سوی هر دو طرف رخ داده است، کارکنان درمانی می‌گویند مواردی که دیده‌اند بیشتر مربوط به سربازان ارتش اتیوپی بوده تا نیروهای فانو. یک کارمند دولتی مطلع که به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد، این موضوع را تایید کرده است.

بیشتر موارد تجاوز در مناطق شهری گزارش شده است، جایی که ارتش پایگاه دارد و کنترل خود را اعمال می‌کند. با این حال کارشناسان یادآور می‌شوند که ساکنان مناطق شهری دسترسی بهتری به درمان دارند، بنابراین احتمال بیشتری دارد کمک بگیرند و حمله را گزارش کنند.

به دلیل محدودیت در دسترسی به مناطق تحت کنترل فانو، بی‌بی‌سی نتوانست با قربانیان حملات این گروه گفت‌وگو کند.

در ژوئن ۲۰۲۴، دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد گزارش داد که نیروهای دفاع ملی اتیوپی (شامل ارتش این کشور) در جریان درگیری با شبه‌نظامیان فانو در منطقه امهارا، مرتکب خشونت جنسی، از جمله علیه افراد زیر سن قانونی شده‌اند.

بی‌بی‌سی برای دریافت پاسخ رسمی، با وزارت دفاع اتیوپی تماس گرفت، اما با وجود گذشت چندین ماه، هیچ پاسخی دریافت نکرد.

درخواست‌های مکرر بی‌بی‌سی از مقام‌های منطقه‌ای برای دریافت اطلاعات دقیق نیز بی‌نتیجه ماند.

یکی از رهبران فانو به نام آسرِس ماره دامتیه به بی‌بی‌سی گفت که گروهش از هیچ‌گونه تخلفی از سوی جنگجویان خود مطلع نیست. او افزود هیچ اتهامی علیه آن‌ها مطرح نشده و این گروه برای متخلفان مجازات‌های سنگینی از جمله اعدام در نظر می‌گیرد.

بی‌بی‌سی مطلع شده است که تحقیقاتی به سفارش دولت درباره خشونت‌های جنسی مرتبط با درگیری علیه زنان در امهارا، در «دانشگاه بحر دار» آغاز شده و قرار است نتایج آن در ماه‌های آینده به طور عمومی منتشر شود.

در سال ۲۰۲۱، زمانی که ارتش و متحدانش - که در آن زمان فانو نیز جزو آن‌ها بود - با اتهامات مشابهی در جریان درگیری تیگرای روبه‌رو شدند، دولت اتیوپی ارتکاب تجاوز جنسی را محکوم کرد، اما این اتهامات را «جانب‌دارانه و ناقص» خواند و رد کرد.

تا امروز هیچ‌گونه اقدام رسمی علنی علیه عاملان این جرایم اعلام نشده است.

سازمان عفو بین‌الملل درباره آنچه «الگوی مداوم مصونیت از مجازات» در ارتش اتیوپی می‌خواند، ابراز نگرانی شدید کرده است. هایمانوت آشنافی، پژوهشگر منطقه‌ای این سازمان می‌گوید: «هیچ تلاش معناداری برای محاکمه عاملان دیده نمی‌شود. آن‌ها هنوز در حال جنگیدن هستند، هنوز آزادانه در جامعه حضور دارند و هیچ عواقبی برای کارهایی که کرده‌اند متحمل نشده‌اند… بازماندگانی که چنین تجربه ویرانگری را پشت سر گذاشته‌اند، سزاوار عدالت‌اند.»

برای انات، پیامدهای این حمله بسیار گسترده بوده است.

یک ماه پس از آن حمله، او از روستایش فرار کرد تا از خاطرات تلخ آن رهایی یابد.

در همین زمان بود که متوجه شد بر اثر تجاوز باردار شده است.

او می‌گوید: «شروع کردم به استفراغ کردن.»

انات به سقط جنین فکر کرد که در اتیوپی، در صورت تجاوز تا هفته دوازدهم بارداری قانونی است، اما ترسید این کار را انجام دهد.

«از خدا می‌ترسیدم و دلم برای مادرم می‌سوخت. اگر در حین سقط می‌مردم، او چه می‌کرد؟»

اوایل سپتامبر، پس از سه روز درد زایمان، دخترش را به دنیا آورد.

با وجود همه آنچه بر او گذشته، انات این نوزاد را «هدیه‌ای از طرف خداوند» می‌داند.

او اکنون پیش یکی از خویشاوندانش زندگی می‌کند و به خاطر مراقبت از دخترش نمی‌تواند کار کند. نگران آینده است و اینکه چطور برای خودش و فرزندش تامین معاش کند.

او می‌گوید: «اگر به این می‌گویند زندگی، بله، من دارم زندگی می‌کنم.»