جابجایی مرموز یک ماهواره قدیمی در فضا؛ «کسی نمی‌داند چرا و چگونه این اتفاق افتاده است»

یک ماهواره قدیمی بریتانیا در فضا جابه‌جا شده است، اما هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد دقیقا چه کسی، چه زمانی و چرا این کار را انجام داده است.

ماهواره اسکای‌نت-وان‌اِی در سال ۱۹۶۹ میلادی، تنها چند ماه پس از اولین سفر انسان به ماه، برای تسهیل ارتباطات مخابراتی نیروهای بریتانیایی به آسمان سواحل شرقی آفریقا پرتاب شد.

چند سال بعد که این ماهواره از کار افتاد، انتظار می‌رفت نیروی جاذبه آن را به تدریج به سمت شرق، به سوی آسمان اقیانوس هند هدایت کند.

اما امروز به طرز عجیبی اسکای‌نت-وان‌ای در سوی دیگر زمین، در ارتفاع ۳۶ هزار کیلومتری در فضا، بر فراز قاره آمریکا قرار گرفته است.

با توجه به قوانین مداری، بعید است که این ماهواره نیم‌تنی نظامی، خود به خود به جایگاه فعلی‌اش رسیده باشد.

به احتمال قریب به یقین در اواسط دهه ۱۹۷۰ به این ماهواره فرمان داده شده تا موتورهای خود را روشن کند و به سمت غرب برود. سوال این است که چه کسی چنین فرمانی داده و با چه مجوز و هدفی؟

عجیب است که اطلاعات کلیدی درباره ماهواره‌ای که زمانی دارایی مهم مرتبط با امنیت ملی بریتانیا بوده، به این آسانی از بین برود. اما فارغ از جنبه‌های جالب این ماجرا، ممکن است این سوال پیش بیاید که چرا این موضوع همچنان اهمیت دارد، چون ظاهرا صحبت از زباله‌ای فضایی مربوط به ۵۰ سال پیش است.

دکتر استوارت ایوز، مشاور امور فضایی در بریتانیا، می‌گوید: «این موضوع همچنان مهم است، چون کسی که اسکای‌نت-وان‌ای را جابه‌جا کرده، لطف چندانی به ما نکرده است.»

او توضیح می‌دهد: «این ماهواره اکنون در نقطه‌ای واقع شده که ما آن را 'چاه جاذبه' می‌نامیم، و در طول جغرافیایی ۱۰۵ درجه غربی مانند تیله‌ای در ته یک کاسه، به جلو و عقب حرکت می‌کند. متاسفانه این وضعیت آن را به صورت پیوسته به سایر ماهواره‌ها نزدیک می‌کند.»

«از آنجا که این ماهواره از کار افتاده، خطر برخورد آن با دیگر اجرام فضایی وجود دارد و چون این ماهواره متعلق به ماست، همچنان مسئول آن هستیم.»

دکتر ایوز کاتالوگ‌های قدیمی ماهواره‌ها و آرشیو ملی را بررسی کرده و با کارشناسان ماهواره‌ای در سراسر جهان صحبت کرده است، اما هیچ سرنخی از رفتار بعد از مرگ این ماهواره قدیمی بریتانیا پیدا نکرده است.

شاید وسوسه شوید که به نظریه‌های توطئه فکر کنید، به‌ خصوص چون شنیدن نام «اسکای‌نت» یادآور سیستم هوش مصنوعی شرور فیلم‌های ترمیناتور است.

اما غیر از شباهت نام، هیچ ارتباطی میان آنها وجود ندارد و در واقعیت، همیشه ماجراها ساده‌تر از فیلم‌ها هستند.

آنچه می‌دانیم این است که ماهواره اسکای‌نت-وان‌ای را شرکت هوافضای فیلکو فورد در آمریکا ساخته بود که اکنون دیگر وجود ندارد. این ماهواره با راکت دلتای نیروی هوایی آمریکا به فضا پرتاب شده بود.

دکتر آرون بیتمن به تازگی در مقاله‌ای درباره تاریخچه برنامه ماهواره‌ای اسکای‌نت، که اکنون به نسل پنجم خود رسیده، نوشت: «اولین ماهواره اسکای‌نت ظرفیت ارتباطات ماهواره‌ای بریتانیا را متحول کرد و امکان ارتباط امن میان لندن و نیروهای بریتانیایی در دورترین نقاط مانند سنگاپور را فراهم کرد. اما از لحاظ فنی، اسکای‌نت-وان‌ای بیشتر آمریکایی بود تا بریتانیایی، چون آمریکا آن را ساخت و به فضا پرتاب کرد.»

گراهام دیویسون نیز این دیدگاه را تایید می‌کند. او در اوایل دهه ۱۹۷۰ مسئولیت هدایت ماهواره اسکای‌نت-وان‌ای را از مرکز عملیاتی آن در پایگاه نیروی هوایی سلطنتی در اوک‌هنگر همپشایر بر عهده داشت.

این مهندس بازنشسته به من گفت: «در ابتدا آمریکایی‌ها ماهواره را در مدار کنترل می‌کردند. آنها تمام نرم‌افزارهای ما را آزمایش کردند و در نهایت کنترل ماهواره را به نیروی هوایی بریتانیا واگذار کردند.»

آقای دیویسون که اکنون بیش از هشتاد سال دارد، می‌گوید: «به نوعی، کنترل دوگانه‌ای وجود داشت اما اینکه اسکای‌نت-وان‌ای چه زمانی یا چرا ممکن است به آمریکایی‌ها بازگردانده شده باشد، متاسفانه به خاطر ندارم.»

ریچل هیل، دانشجوی دکترا در کالج دانشگاهی لندن نیز آرشیو ملی را در این زمینه بررسی کرده و این مطالعات، او را به سوی یک احتمال بسیار منطقی هدایت کرده است.

او این نظریه را مطرح کرده است: «یک تیم از اوک‌هنگر بریتانیا برای مدتی به مرکز ماهواره‌ای نیروی هوایی آمریکا در سانی‌ویل رفتند و زمانی که مرکز اوک‌هنگر برای تعمیرات اساسی بسته شده بود، از آمریکا اسکای‌نت-وان‌ای را کنترل می‌کردند. شاید جابه‌جایی در همان زمان رخ داده باشد.»

یادداشت‌های رسمی، هرچند ناقص، نشان می‌دهند که فرماندهی نهایی این ماهواره در زمانی که اوک‌هنگر در ماه ژوئن ۱۹۷۷ ارتباط با آن را از دست داد، به آمریکایی‌ها واگذار شد.

اما اسکای‌نت-وان‌ای به هر شکلی که به مکان فعلی خود منتقل شده باشد، در نهایت به گونه‌ای رها شده که در جای نامناسبی قرار گرفته است، در حالی که در واقع باید به «قبرستان مداری» منتقل می‌شد.

این اصطلاح به منطقه‌ای با ارتفاعی حتی بالاتر در آسمان اشاره دارد که زباله‌های فضایی قدیمی به آنجا منتقل می‌شوند تا خطر برخورد آنها با ماهواره‌های فعال وجود نداشته باشد.

انتقال به مدار قبرستان اکنون یک رویه استاندارد است، اما در دهه ۱۹۷۰ کسی به توسعه پایدار فضایی توجهی نمی‌کرد.

نگرش‌ها از آن زمان تغییر کرده، چون فضای اطراف زمین شلوغ‌تر شده است.

در طول جغرافیایی ۱۰۵ درجه غربی، یک ماهواره فعال ممکن است تا چهار بار در روز با زباله‌ای فضایی در فاصله ۵۰ کیلومتری خود مواجه شود.

ممکن است فکر کنید این فاصله زیاد است، اما با توجه به سرعتی که این اجسام از کار افتاده حرکت می‌کنند، چنین فاصله‌هایی می‌تواند نگران‌کننده باشد.

وزارت دفاع بریتانیا می‌گوید اسکای‌نت-وان‌ای به طور مداوم از سوی مرکز ملی عملیات فضایی بریتانیا تحت نظارت است، و اپراتورهای ماهواره‌ای در صورت احتمال برخورد نزدیک، در جریان قرار می‌گیرند تا در صورت نیاز اقدام کنند.

در نهایت، ممکن است دولت بریتانیا مجبور به تصمیم‌گیری برای انتقال این ماهواره قدیمی به مکانی امن‌تر شود.

فناوری‌هایی برای جمع‌آوری زباله‌های فضایی در حال توسعه است.

بریتانیا هم‌اکنون برای چنین پروژه‌هایی در مدارهای پایین‌تر بودجه اختصاص داده است و آمریکایی‌ها و چینی‌ها نشان داده‌اند که می‌توان ماهواره‌های قدیمی را حتی در مدارهای بالا نیز مهار کرد.

پروفسور موریبا جاه، استاد مهندسی هوافضا در دانشگاه تگزاس در آستین، می‌گوید: «قطعات زباله فضایی مانند بمب‌های ساعتی هستند. باید از چیزی که من آن را رویدادهای «فوق پراکنش‌گر» می‌نامم اجتناب کنیم. وقتی این اجسام منفجر می‌شوند یا با چیزی برخورد می‌کنند، هزاران تکه زباله تولید می‌شود که برای اجرام فضایی دیگری که مهم و حیاتی هستند، ایجاد خطر می‌کنند.»