بازماندگان تجاوز جنسی در جنگ کوزوو سکوت خود را می‌شکنند؛ «فکر می‌کردم تنها مردی هستم که این اتفاق برایش افتاده»

هشدار: جزئیات این مقاله ممکن است برای برخی از خوانندگان ناخوشایند باشد.

آلبان برای تقریباً ۲۰ سال فکر می‌کرد تنها مردی است که در طول جنگ کوزوو در دهه ۱۹۹۰ خشونت جنسی تجربه کرده است. اما زمانی که قانون تغییر کرد تا از افرادی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند حمایت بیشتری شود، او متوجه شد که تنها نیست.

وقتی آلبان که نام واقعی‌اش این نیست، به ۱۷ سالگی رسید، همراه با خانواده‌اش از روستای خود در کوزوو فرار کرد. آن‌ها بعد از فرار مخفی شدند، اما کمبود غذا موجب شد تا او ناچار شود برای آوردن یک کیسه گندم به خانه‌شان برگردد.

وقتی او به باغ خانه‌شان رسید، توسط گروهی از مردانی که یونیفورم پلیس صربستان را به تن داشتند متوقف شد. آن‌ها او را مجبور کردند که وارد خانه شود.

آلبان که از نظر قومیتی، یک آلبانیایی است و هم اکنون در دهه ۴۰ زندگی خود به سر می‌برد، می‌گوید: «ابتدا نمی‌دانستم چه اتفاقی دارد می‌افتد. احساس درد کردم و فکر کردم که دارند به پشتم چاقو می‌زنند.»

او در حالی که با صدایی لرزان، خاطرات آن روز را به یاد می‌آورد، می‌افزاید:‌ «اما بعدش فهمیدم که آنها مرا عریان کرده‌اند و دارند بدترین کار را با من می‌کنند. من بی‌هوش شدم.»

دریتون (نام واقعی او نیست) داستان آلبان را به خوبی درک می‌کند. این دو هرگز همدیگر را ملاقات نکرده‌اند، اما دریتون که اکنون در اواسط ۶۰ سالگی است، راز مشابهی دارد. او در سال ۱۹۹۹ از تجاوز جنسی مکرر، از جمله تجاوز گروهی، جان سالم به در برده است.

این اتفاق زمانی افتاد که او به مدت ۳۰ روز در یک مرکز بازداشت در کوزوو نگهداری می‌شد که به گفته او توسط یک گروه شبه‌نظامی صربستانی اداره می‌شد.

اگرچه او فهمید که این اتفاق برای مردان دیگر هم افتاده است، اما برای مدت طولانی این موضوع را تنها به همسرش گفته بود.

حدود ۱۳۰ هزار نفر در درگیری‌های پس از فروپاشی یوگسلاوی کشته شدند و به طور گسترده تخمین زده می‌شود که تنها در طول جنگ کوزوو در سال‌های ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ بین ۱۰ هزار تا ۲۰ هزار نفر خشونت جنسی را تجربه کرده‌اند.

کوزوو به دنبال استقلال از صربستان بود. در مقابل صربستان با سرکوبی وحشیانه علیه جمعیت آلبانیایی‌های این منطقه، به جدایی‌طلبی شهروندان پاسخ داد. در جنگی که در گرفت، هر دو طرف به ارتکاب جنایات، از جمله تجاوز جنسی به غیرنظامیان متهم شدند.

در سال ۲۰۱۸ دولت کوزوو قانونی را به تصویب رساند تا رنج افرادی را که مورد تجاوز جنسی قرار گرفته‌اند، به رسمیت بشناسد و به آنها حمایت مالی ارائه دهد.

این موضوع آلبان و دریتون را تشویق کرد تا پس از دو دهه سکوت، یکی از آخرین تابوهای جنگ را بشکنند.

آنها از جمله دو هزار کوزوویی هستند که برای به رسمیت شناخته شدن به عنوان بازمانده تجاوز جنسی درخواست داده‌اند. تاکنون بیش از هزار و ۶۰۰ نفر از این گروه - از جمله ۸۴ مرد – به عنوان بازمانده تجاوز جنسی در جریان جنگ، به رسمیت شناخته شده‌اند.

در ابتدا دولت کوزوو فوریه سال ۲۰۲۳ را به عنوان مهلت ارائه درخواست تعیین کرده بود، اما این زمان تا مه ۲۰۲۵ تمدید شده است.

راز مگو

آلبان هنوز در همان خانه خانوادگی محقری زندگی می‌کند که در آن مورد تجاوز قرار گرفت. او در توضیح این‌که چرا هرگز روستایی را که در آن زاده شده، ترک نکرده، می‌گوید: «این موضوع (زندگی کردن در این خانه) برای من وحشتناک است، اما من هرگز توانایی مالی برای جابه‌جایی نداشتم.»

راهرویی که آلبان در آن مورد تجاوز قرار گرفت، آشپزخانه کوچک خانه‌شان را به حمام و اتاق‌خواب‌هایی که او با همسرش و فرزندانش در آن‌ها زندگی می‌کند، وصل می‌کند.

همسرش کارهای خانه را انجام می‌دهد و فرزندانش بازی می‌کنند. آنها هیچ اطلاعی از اتفاقاتی که برای آلبان در خانه‌شان افتاده ندارند.

او می‌گوید: «نمی‌خواهم خانواده‌ام بدانند، زیرا حتی امروز، لحظاتی وجود دارند که آرزو می‌کنم هرگز وجود نداشتم.»

او با لحنی خشک و بی‌حس می‌گوید: «آنها روحیه‌ام را شکستند و گاهی هنوز نگرانم که آیا به اندازه کافی مرد هستم یا نه. این بار سنگینی است.»

قبل از اینکه آلبان برای به رسمیت شناخته شدن رسمی آنچه اتفاق افتاده بود اقدام کند، فقط یک بار درباره رنج خود صحبت کرده بود. او چند روز پس از تجاوز، این موضوع را با پدرش در میان گذاشت.

آلبان، در حالی که اشک‌هایش به آرامی بر گونه‌هایش سرازیر می‌شوند، به یاد می‌آورد: «او ویران شده بود، اما خوشحال بود که من زنده مانده‌ام، زیرا او گفت که آنها می‌توانستند مرا به قتل برسانند.»

دریتون هم فکر کرد که به پدرش درباره مصیبتش بگوید، اما در نهایت تصمیم گرفت که این کار را انجام ندهد.

او می‌گوید: «پدرم پیر و بیمار بود. می‌ترسیدم که (این خبر) ممکن است او را بکشد. اما او متوجه شد که یک مشکلی وجود دارد و به من می‌گفت که چیزی را از او پنهان می‌کنم.»

سه هفته پس از آزادی دریتون از زندان، همسرش فرزند سومشان را به دنیا آورد. او در نهایت موضوع تجاوز در دوران زندان را به همسرش گفت.

او اضافه می‌کند: «او (همسر دریتون) این مساله را پذیرفت. آنچه اتفاق افتاد تقصیر من نبود.» و صورتش را با هر دو دست می‌گیرد.

شکستن سکوت

سازمان «دیده‌بان حقوق بشر» تجاوز جنسی در این جنگ را «ابزار پاکسازی قومی سیستماتیک» توصیف کرده که به رهبری رژیم اسلوبودان میلوشویچ، رئیس‌جمهور سابق صربستان اجرا شد.

و به گفته فریده روشتی، دکتر و فعال حقوق بشر، برای سال‌های زیادی صحبت درباره این موضوع برای زنان کوزوویی نیز تابو بود.

گروهی از آلبانیایی‌تباران کوزوو به شمال آلبانی فرار کرده بودند و فریده روشتی، در جریان جنگ و زمانی که در اردوگاه‌های پناهندگان در شمال آلبانی کار می‌کرد، جمع‌آوری مستندات درباره موارد تجاوز جنسی را آغاز کرد.

او می‌گوید: «ننگ (تجاوز) همه‌جا حضور داشت. مردان اجازه نمی‌دادند که زنان به شکل علنی درباره آن‌چه اتفاق افتاده بود، صحبت کنند، زیرا تایید این موضوع، به این معنا بود که آنها در حفاظت از زنان شکست خورده‌اند.»

او پس از درگیری، «مرکز بازپروری کوزوو برای قربانیان شکنجه» را تأسیس کرد؛ یک سازمان غیرانتفاعی که از نظر روانی و قانونی از بازماندگان حمایت می‌کند.

در حالی که از ابتدای تاسیس این سازمان غیردولتی، زنان از خدمات آن بهره‌مند شدند، اما تا سال ۲۰۱۴ از مردان خبری نبود. در این سال قانون به رسمیت شناختن بازماندگان تجاوز جنسی برای اولین بار در پارلمان کوزوو مورد بحث قرار گرفت و از آن زمان، به تدریج مردان نیز برای بهره بردن از خدمات، به این مرکز مراجعه کردند.

خانم روشتی می‌گوید: «به طور سنتی این انتظار وجود دارد که آن‌ها (مردان)، خانواده را محافظت کنند، نه اینکه احساس قربانی بودن از خود نشان دهند.»

سازمان‌های تخصصی غیرانتفاعی، از جمله «مرکز بازپروری کوزوو برای قربانیان شکنجه» به قربانیان کمک می‌کنند تا بتوانند آن‌چه را رخ داده، ثابت کنند. بعد از این‌که تجاوز جنسی ثابت شود، این قربانیان می‌توانند از مزایای دولتی حدود ۲۳۰ یورو (۱۹۵ پوند، ۲۴۵ دلار) در ماه بهره‌مند شوند که حدود یک سوم میانگین حقوق ماهانه در کوزوو است.

آلبان از طریق اخبار از قانون جدید مطلع شد. اما تصمیم برای پایان دادن به دو دهه سکوت و انزوا آسان نبود.

او سه بار تلاش کرد تا به «مرکز بازپروری کوزوو برای قربانیان شکنجه» مراجعه کند. دو بار اول، قلبش شروع به تپش شدید کرد، دستانش لرزید و کف دستانش عرق کرد. این وضعیت موجب شد تا او از زدن در «مرکز بازپروری کوزوو برای قربانیان شکنجه» منصرف شود. تا این‌که در بهار سال ۲۰۱۹، آلبان سرانجام به این مرکز مراجعه کرد.

دریتون نیز درباره این قانون در اخبار شنید و می‌گوید که آنقدر از گزارش کردن اتفاقی که افتاده بود، مضطرب بود که به سختی به یاد می‌آورد در آن لحظات چه احساساتی داشته را تجربه کرده است.

او می‌گوید: «واقعاً می‌خواستم به کسی بگویم، اما احساس می‌کردم جایی برای رفتن ندارم، بنابراین وقتی بالاخره این کار را کردم، بسیار تسکین پیدا کردم.»

از پایان جنگ، هر دو مرد داروهای ضد افسردگی و اضطراب مصرف می‌کردند که توسط پزشکان برای کمک به آنها در مقابله با کابوس‌ها، تغییرات خلقی و تپش قلب تجویز شده بود.

اما تا قبل از رفتن به «مرکز بازپروری کوزوو برای قربانیان شکنجه»، آن‌ها هیچ گونه حمایت روانی برای مقابله با ریشه مشکلاتی که تجربه کرده بودند، دریافت نکردند.

آلبان می‌گوید: «در مرکز حمایتی به من گفتند که آنچه رخ داده، تقصیر من نیست، زیرا من یک غیرنظامی بی‌دفاع بودم و تقصیر با جنایتکارانی است که چنین کاری را انجام دادند.»

دریتون نیز درباره سال‌های سکوت خود می‌گوید: «می‌خواستم از مدت‌ها پیش این موضوع را گزارش کنم اما نمی‌دانستم کجا بروم.»

او اضافه می‌کند: «هنوز احساس می‌کنم که مردی ویران شده هستم، اما پس از صحبت درباره آن اتفاقات، کمی بهتر با موضوع کنار می‌آیم.»

دریتون اغلب به این فکر می‌کند که اتفاقاتی مشابه ممکن است در جاهای دیگر رخ بدهند، به ویژه وقتی که او گزارش‌های خبری را درباره جنگ اوکراین یا درگیری‌های اسرائیل و غزه تماشا می‌کند.

دریتون می‌گوید: «پیام من به همه این است که بروید و گزارش بدهید. هیچ شرمی در آن‌چه رخ داده نیست. آنچه اتفاق افتاده باید گفته شود.»

در انتظار عدالت

علاوه بر حمایت از بازماندگان، کارکنان «مرکز بازپروری کوزوو برای قربانیان شکنجه» همچنین تلاش می‌کنند شواهدی برای به دادگاه کشاندن افرادی که تجاوز کرده‌اند جمع‌آوری کنند.

اما خانم سلوی ایزتی، روانشناس این سازمان می‌گوید: «در حالی که بسیاری از بازماندگان آماده‌اند تا در دادگاه شهادت دهند، اما آنها هویت عاملان را نمی‌دانند.»

او اضافه می‌کند: «ما به ندرت نام یا اطلاعاتی درباره ظاهر آنها داریم، زیرا برخی از آنها ماسک می‌پوشیدند.»

دریتون می‌گوید که پنج یا شش مرد دیگر با او بازداشت بودند که تجربه مشابهی داشتند، اما او با هیچ‌کدام از آنها تماس نداشته است.

او می‌گوید: «دوست دارم آنها را پیدا کنم و اطلاعاتی درباره عاملان تبادل کنم، اما نمی‌دانم کجا باید به دنبالشان بگردم و می‌ترسم که در خانه کسی را اشتباهی بزنم.»

در سال ۲۰۲۱، در حکمی که تاریخی توصیف شد، یک پلیس کوزوویی به نام زوران ووکوتیچ به ۱۰ سال زندان به دلیل تجاوز به زنان و مشارکت در اخراج غیرنظامیان آلبانیایی‌تبار محکوم شد.

این اولین بار بود که کسی در کوزوو به دلیل تجاوز جنسی در طول جنگ ۱۹۹۸-۱۹۹۹ محکوم می‌شد.

خانم ایزتی می‌گوید: «این یک نقطه عطف بود. این (حکم) به بازماندگان دیگر امید داد که عاملان ممکن است سال‌ها پس از ارتکاب جنایات مجازات شوند.»

کشورهای دیگر در منطقه بالکان، مانند کرواسی و بوسنی و هرزگوین، قوانین مشابهی با کوزوو تصویب کرده‌اند و تعداد بازماندگان به رسمیت شناخته شده، هر سال در این کشورها افزایش می‌یابد.

با این حال، این وضعیت در صربستان که قربانیان خشونت جنسی را به عنوان قربانیان غیرنظامی جنگ به رسمیت نمی‌شناسد، متفاوت است. تاکنون هیچ گزارشی از این‌که مردان صربستانی تجربیات تجاوز جنسی در طول درگیری را به شکل علنی بیان کرده باشند، منتشر نشده است.