لویه جرگه چیست، و چه جایگاهی دارد؟

لویه جرگه در قانون اساسی افغانستان "عالی‎ترین مظهر اراده مردم" معرفی شده است.

درباره جایگاه لویه جرگه‌های متعدد که در سال‌های اخیر برگزار شده است، بحث‎ های داغی میان منتقدان و حامیان در محافل مختلف سیاسی، علمی و رسانه‎ای به راه افتاده است.

منتقدان لویه جرگه را "یک سنت محلی و قبیله‎ ای"، و لویه جرگه‌های مشورتی را "انتصابی" خلاف قانون اساسی می‌دانند.

لویه جرگه یعنی چی؟

جرگه واژه فارسی به معنای دورهم حلقه زدن و محفل و لویه واژه پشتو به معنای بزرگ است. لویه جرگه در ادبیات سیاسی افغانستان به مجلس مشورتی بزرگان و مجلس موسسان برای تصویب قوانین اساسی و گاه تعیین رئیس دولت گفته می‌شود.

لویه جرگه به فراخوان رئیس جمهور برگزار می‌شود بجز لویه جرگه‌ایی که بنا به ماده ۶۹ قانون اساسی برای محکمه رئیس جمهور درنظر گرفته شده است.

جرگه در زندگی قبایل چه نقشی دارد؟

قبایل پشتون به‌ویژه در مناطق شرقی افغانستان جرگه‌‌های دائمی دارند که محل حل وفصل جمعی در امور مختلف اجتماعی، حل اختلافات و حتی قضایای جنایی است. در ولایت‌های دیگر نیز در مسائل مهم گاهی جرگه‌هایی برگزار می‌کنند.

تصمیم‌گیری امور جمعی توسط بزرگان قوم در میان سایر اقوام افغانستان نیز رواج دارد.

جرگه قومی دارای تشکیلات خاصی نیست. هر قبیله یک رئیس به نام خان یا ملک دارد که جرگه قبیله را برگزار می‌کند، ریش‌سفیدان و افراد قدرتمند قبیله به جرگه دعوت می‎شوند، دور هم روی زمین نشسته و هر کسی می‌تواند در جرگه آزادانه نظر خود را بیان کند.

زنان حق حضور در جرگه‌های قبابلی را ندارند، در لویه جرگه‌ها زنان شرکت می‌کنند.

وارتان گریگوریان پژوهشگر مشهور آمریکاییِ ارمنی‌تبار در کتاب "ظهور افغانستان مدرن" می‌نویسد که جرگه در افغانستان نماد اقتدار قبیله است و فرمانروایان افغان همواره ناگزیر بوده‌اند که تصامیم خود را با جرگه وفق دهند.

لویه جرگه در قانون اساسی چگونه تعریف شده است؟

در قانون اساسی فعلی یک فصل کامل به لویه جرگه اختصاص یافته است. در ماده‌های ۱۱۰-۱۱۵ موارد و حالات تدویر، صلاحیت‌ها و طرز کار لویه‌جرگه مشخص شده است.

در ماده ۶۹ قانون اساسی فعلی افغانستان، بخشی از روند محاکمه رئیس جمهوری را در صورتی که اتهامش از سوی پارلمان وارد شود، در صلاحیت لویه جرگه قرار داده است. ولی این روند بسیار پیچیده و در شرایط خیلی خاص قابل اجراست

در بند ۳ ماده ۱۱۱ قانون اساسی هم "اتخاذ تصمیم درمورد مسایل مربوط به استقلال، حاکمیت ملی، تمامیت ارضی، و مصالح علیای کشور" را به لویه جرگه واگذار کرده است.

اعضای لویه جرگه در قانون اساسی مشخص شده است که شامل اعضای پارلمان، اعضای شورهای ولایتی و ولسوالی و اعضای کابینه به عنوان ناظر است.

تاکنون انتخابات شوراهای محلی افغانستان برگزار نشده که عملا مانع نصاب قانونی برای برگزاری لویه جرگه قانون اساسی شده است.

در قوانین اساسی صد سال اخیر افغانستان جایگاه خاصی به لویه جرگه داده شده، از هشت قانون اساسی از ۱۹۲۴ که اولین قانون اساسی به نام "نظام‌نامه دولت علیه افغانستان" تا قانون اساسی فعلی هفت تای آن توسط لویه جرگه‌ها تصویب شده است.

قانون اساسی ۱۳۴۳ که در زمان محمدظاهر، آخرین پادشاه افغانستان برگزار شد. به لویه جرگه صلاحیت تعیین "جانشین پادشاه" را داده بود. قوانین اساسی ۱۳۵۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۹ انتخاب رئیس جمهوری و قبول استعفای او را به لویه جرگه واگذار کرده‎ بود. در دو مورد (۱۳۵۵ و ۱۳۶۶) لویه جرگه هم‎زمان با تصویب قانون اساسی، رئیس جمهوری را هم انتخاب کرد: محمد داوود و نجیب‎الله.

'لویه جرگه مشورتی' چیست؟

لویه جرگه‌های موسوم به "مشورتی" زیادی در سال‎های ۱۳۸۶، ۱۳۸۹، ۱۳۹۰، ۱۳۹۲، ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ به دعوت رئیس جمهور افغانستان برگزار شده است.

حامد کرزی در دو دوره ریاست جمهوری، چهار لویه جرگه مشورتی را فراخواند. در سال ۱۳۸۶(۲۰۰۷) لویه جرگه مشترک همکاری افغانستان و پاکستان در مبارزه با دهشت‌افکنی، در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰) لویه جرگه مشورتی صلح، در سال ۱۳۹۲ (۲۰۱۱) درباره همکاری‌های استراتژیک با آمریکا و در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۳) برای موافقتنامه همکاری‌های امنیتی با آمریکا.

محمد اشرف غنی نیز دو لویه جرگه مشورتی درباره صلح در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸) و رهایی زندانیان طالبان ۱۳۹۹ (۲۰۲۰) برگزار کرده است.

هیچ یک از این جرگه‌ها مطابق تعریف قانون اساسی برگزار نشده است، رئیس جمهور با افزودن پسوندهای "عنعنوی"(سنتی) و "مشورتی" آن را فراخوانده، جنبه مشورتی داشته و حکومت قطعنامه‌های این جرگه‌ها را در سیاست‌های کلان مدنظر داشته است، با آنکه جنبه الزام‌آور و قانونی ندارد.

اعضای این جرگه‌های مشورتی توسط یک کمیسیون‌ دولتی دعوت شده اند.

جلسات لویه جرگه چگونه برگزار می‌شود؟

در قانون اساسی فعلی صلاحیت ریاست جلسات لویه جرگه را به فرد منتخب اعضای آن داده است، اما اختیار گشایش لویه جرگه به رئیس جمهوری است.

بنا به قوانین اساسی جلسات لویه جرگه باید علنی باشد، مگر این که به درخواست اعضا، جلسات سری برگزار شود و جرگه هم این درخواست را بپذیرد.

اما در لویه جرگه‌های مشورتی تنها مراسم‌های رسمی افتتاحیه و اختتامیه به صورت علنی برگزار شده است. اعضای جرگه به کمیته‌های ۳۰-۵۰ نفری تقسیم شده که پشت درهای بسته، جلسات را برگزار کرده اند.

کارکردهای مهم لویه جرگه در صد سال اخیر چیست؟

بررسی کارکردهای لویه جرگه‌ها در صد سال اخیر نشان می‌دهد که حکومت در هفت مورد در تصویب قانون‌های اساسی، در شش مورد برای تصمیم‌گیری در سیاست خارجی و در دو مورد در تصمیم‌گیری در سیاست کلان داخلی به سراغ لویه جرگه رفته است.

جرگه ۱۲۹۴ (۱۹۱۵) به دعوت امیر حبیب‌الله برگزار شد و بی‌طرفی افغانستان را در جنگ اول جهانی تایید کرد.

تصویب اولین قانون اساسی افغانستان به نام "نظامنامه دولت علیه افغانستان" در جرگه سال۱۳۰۳ (۱۹۲۴) در پغمان، کابل با شرکت ۱۰۴۶ نفر به ریاست شاه امان الله برگزار شد.

در جرگه سال ۱۳۵۵ (۱۹۷۷) لویه جرگه با شرکت ۳۴۹ عضو به ریاست سردار داود، نظام سیاسی افغانستان را پادشاهی به جمهوری تغییر داده و قانون اساسی و اولین رئیس جمهور افغانستان را برای شش سال انتخاب کرد.

در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۲)، لویه جرگه اضطراری در کابل با شرکت ۱۵۵۱ عضو، حامد کرزی را به عنوان "رئیس دولت انتقالی" انتخاب کرد. محمدظاهر، پادشاه برگشته از ۳۰ سال در تبعید لویه جرگه اضطراری را افتتاح کرد

در سال ۱۳۸۲(۲۰۰۳) لویه جرگه قانون اساسی در کابل با شرکت ۵۰۰ عضو قانون اساسی فعلی افغانستان را تصویب کرد.