از گذشته، گاه‌شمار لویه‌جرگه‌ها و نتایج آن

لویه‌‎جرگه در تاریخ معاصر افغانستان از یک سنت قبیله‌ای به یک سنت سیاسی تبدیل شده‌است. زمامداران این کشور معمولا از آن برای تحکیم پایه‌های قدرت خود استفاده کرده‌اند.

لویه‌جرگه مرکب از دو واژه "لویه" و "جرگه" است. لویه واژه‌ای پشتو و به معنای بزرگ است و جرگه واژه‌ای ترکی- فارسی و به معنای ،گردهمایی افراد با نفوذ در عرصه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی است.

آنگونه که در تاریخ رسمی دولت افغانستان آمده، نخستین لویه جرگه در اکتبر ۱۷۴۷ میلادی در شهر قندهار و پس از آن در یک سده اخیر در موارد مختلف برگزار شده است. شماری از مورخان شمار این جرگه‌ها را ده‌ها نوشته‌اند. اما مهمترین آنها جرگه‌هایی بوده‌اند که در این مطلب به آنها اشاره شده است.

۱۱۲۶ خورشیدی (اکتبر ۱۷۴۷میلادی) - قندهار، قلعه نظامی نادرآباد

تعداد اعضا: نامشخص

نتیجه: تایید پادشاهی احمد شاه درانی

به دنبال کشته شدن نادر افشار در مشهد، احمد شاه درانی که فرماندهی کاروان غنایم جنگی نادرشاه را به عهده داشت، در راه بازگشت از هند به مشهد در قندهار توقف کرد و در همانجا اعلام سلطنت کرد. لویه جرگه که ۹ روز ادامه یافت، سلطنت او را تایید یا آنگونه که برخی از مورخان نوشته‌اند، با احمدشاه درانی "بیعت" کرد.

۱۲۲۰ خورشیدی (۱۸۴۱ میلادی) - کابل، خانه عبدالله اچکزایی

تعداد اعضا: ۱۲ نفر

رئیس: محمد زمان خان

نتیجه: فراخوانی مردم در جنگ اول افغان و انگلیس

در پی تسلیم شدن امیر دوست محمد خان، پادشاه وقت افغانستان به انگلیس‌ها و اعلام سلطنت شاه شجاع به حمایت ارتش انگلیس، این لویه‌جرگه مردم را به جنگ فراخواند. در اثر شکست انگلیس‌ها در این جنگ و سرنگونی سلطنت شاه شجاع، دوست محمد خان دوباره به کشور بازگشت و دور دوم سلطنت خود را آغاز کرد.

۱۲۴۴ خورشیدی (۱۸۶۵ میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ۲۰۰۰

رئیس: امیر شیرعلی خان، پادشاه وقت افغانستان

نتیجه: حمایت از سلطنت امیر شیرعلی خان

امیر شیرعلی خان در آن وقت به شدت درگیر جنگ با برادران خود بود و نیاز به حمایت گسترده اجتماعی داشت. این جرگه ضمن "بیعت" به او، چنین حمایتی را برای امیر فراهم کرد و ضمنا ولایت عهدی شهزاده عبدالله، پسر هفت ساله او را هم تایید کرد.

۱۲۷۲ خورشیدی (۱۸۹۳میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ناامشخص

رئیس: امیر عبدالرحمان خان، پادشاه وقت

نتیجه: تایید معاهده دیورند در باره تعیین مرز میان افغانستان و هند بریتانیایی؛

پیش از امضای این معاهده مرزهای افغانستان و هند بریتانیایی مشخص نبود. پیش از آن ادعاهای مرزی میان دو کشور همواره باعث جنجال بود. انگلیسها در پی امضای این معاهده متعهد به پرداخت سالیانه یک میلیون و ۸۰۰ هزار روپیه هندی به امیر شدند.

۱۲۹۴خورشیدی (۱۹۱۵میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ۵۴۰ نفر

رئیس: امیر حبیب الله خان، پادشاه وقت

نتیجه: اعلام بی‌طرفی افغانستان در جنگ جهانی اول

در پی درخواست هیأت مشترک آلمان و ترکیه در جریان جنگ اول جهانی از دولت افغانستان برای وارد شدن این کشور در جنگ علیه انگلیس در کابل برگزار شد.

حبیب الله خان این موضوع را با سران قبائل در جرگه بزرگ در میان گذاشت و این جرگه درخواست هیأت آلمانی و ترکی را رد و بی‌طرفی افغانستان در جنگ را تصویب کرد که باعث خشنودی انگلیس و روسیه شد.

۱۱ سنبله/شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲ سپتامبر ۱۹۴۱) - کابل

تعداد اعضا: ۸۰۰ نفر

رئیس: محمد هاشم، نخست وزیر و عموی محمد ظاهر، پادشاه وقت

نتیجه: تایید بی‌طرفی افغانستان در جنگ جهانی دوم و اخراج اتباع آلمانی و ایتالیایی از کشور

در جریان این جنگ و در پی اشغال ایران از سوی متحدین (شوروی سابق و بریتانیا) نگرانی افغان‌ها از کشیده شدن کشورشان در جنگ افزایش یافت. این لویه جرگه که مذاکرات آن دو روز ادامه یافت، به همین دلیل رای به بی‌طرفی افغانستان در این جنگ داد.

دولت افغانستان به درخواست کشورهای موسوم به "متحدین" در این جنگ و تایید لویه جرگه اقدام اخراج ۱۸۰ مشاوران و کارشناس آلمانی و ۸ ایتالیایی از کشور کرد.

۲۲ عقرب ۱۳۲۸ خورشیدی (۱۴ نوامبر ۱۳۴۹ میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ۴۵۲ نفر

رئیس: محمد گل خان، یکی از حامیان عمده "پشتونستان" در افغانستان

نتیجه: تایید سیاست دولت افغانستان در مورد قضیه "پشتونستان"

در پی استقلال هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ میلادی، دولت افغانستان حاکمیت پاکستان بر مناطق قبائلی نزدیک به مرزهای خود را به رسمیت نشناخت و روابط دو کشور تیره شد. دولت افغانستان تاکید داشت که ساکنان پشتون‌نشین این مناطق باید حق تعیین سرنوشت سیاسی خود را خود به دست داشته باشند.

دولت افغانستان از این مناطق به عنوان "پشتونستان" یاد می‌کرد و حمایت از این قبائل را به دلیل وجوه اشتراک قومی، مذهبی و زبانی در محور سیاست‌های خارجی خود قرار داد.

این جرگه از این سیاست دولت حمایت کرد و معاهده دیورند (۱۸۹۳)، پیمان افغان و انگلیس (۱۹۰۵)، پیمان راولپندی (۱۹۱۹) و پیمان ۱۹۲۱ افغان و انگلیس را بی‌اعتبار اعلام کرد.

زمستان ۱۳۰۱خورشیدی (۱۹۲۳میلادی) - جلال آباد

تعداد اعضا: ۸۷۲ نفر

رئیس: امان الله خان، پادشاه وقت

نتیجه: تصویب نخستین قانون اساسی

در این جرگه عمدتا مقام‌های دولتی و سران قبائل مناطق شرقی و جنوبی کشور شرکت داشتند و شاه نخستین قانون اساسی کشور را برای تصویب به این جرگه ارائه کرد. اما این جرگه تصمیم گرفت که این قانون در جرگه‌ای که در آن نمایندگان تمام مناطق کشور حضور داشته باشند، بار دیگر به تصویب برسد.

این قانون که "نظامنامه دولت علیه افغانستان" نام داشت، به لغو بردگی حکم می‌کرد و بر وحدت ملی، آزادی‌های شخصی، تساوی حقوق اتباع، مالیات متناسب با درآمد و مانند آن تاکید داشت.

۱۳۰۳ خورشیدی (۱۹۲۴ میلادی) - پغمان، کابل

تعداد اعضا: ۱۰۴۶ نفر

رئیس: امان الله خان، پادشاه وقت

نتیجه: تعدیل قانون اساسی

این جرگه قانون اساسی مصوب لویه جرگه ۱۳۰۱ در شهر جلال آباد را تعدیل کرد و برخی اصلاحات دولت امان الله خان را هم مورد تایید قرار داد.

در این جرگه برای نخستین بار از رای‌گیری سری استفاده شد. اعضای جرگه در رای‌گیری در مورد مسائل مطروحه در این جرگه از مهره‌های سفید به عنوان رای موافق و از مهره‌های سیاه به عنوان رای مخالف استفاده می‌کردند. هر عضو جرگه یکی از این مهره‌ها را به ظرف ویژه‌ای می‌انداخت.

سنبله/شهریور ۱۳۰۷خورشیدی (۱۹۲۸میلادی) - پغمان، کابل

تعداد اعضا: ۱۱۰۰ نفر

رئیس: امان الله خان، پادشاه وقت

نتیجه: تشکیل مجلس شورای ملی با ۱۵۰ عضو، اجباری شدن خدمت سربازی، کشف حجاب

امان الله خان، در بازگشت از سفری به اروپا، شوروی سابق و ترکیه، یک رشته برنامه‌ها را برای اصلاحات در کشور روی دست گرفت. ولی تاکید او بر برخی از برنامه تجددگرایانه در گذشته باعث بروز مخالفت‌هایی شده بود.

جرگه به همین دلیل برخی از مواد مصوب جرگه‌های ۱۳۰۱ و ۱۳۰۳ را تعدیل کرد و امان الله خان هم توضیح داد که برنامه‌های او در چهارچوب آموزه‌های اسلامی است.

با وجود این، او اعضای جرگه را ملزم به پوشیدن لباس غربی کرد و همسرش ملکه ثریا به عنوان نخستین زن افغان بدون حجاب کامل در اجلاس جرگه حضور یافت. شاه، زنان کشور را دعوت به پیروی از او کرد.

۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ۳۰۱ نفر

رئیس: محمد هاشم، نخست وزیر و برادر محمد نادر خان، پادشاه وقت

نتیجه: حمایت از پادشاهی نادر خان و تشکیل هیأتی برای تهیه دومین قانون اساسی کشور

در پی شکست اصلاحات امان الله خان، سلطنت او به دست حبیب الله کلکانی سرنگون شد. ۹ ماه بعد نادر خان قدرت را به دست گرفت و حبیب الله کلکانی را به دست قبائل جنوب سپرد تا این که کشته شد.

نادر خان در این جرگه حمایت سران قبائل را برای تحکیم پایه‌های سلطنت خود به دست آورد و برای اقناع مشروطیت طلبان، ادامه اصلاحات امانی را ظاهرا پی‌گرفت. جرگه هم به همین منظور جرگه لایحه انتخابات شورای ملی و شوراهای ولایات را تصویب کرد.

این جرگه همچنین یک هیأت ۱۰۵ نفری را موظف به تصویب دومین قانون اساسی کشور کرد. دومین قانون اساسی یک سال بعد تحت عنوان "اصولنامه اساسی" به تصویب رسید.

۱۸-۲۹ سنبله/شهریور ۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ۴۵۲ نفر؛

رئیس: محمد ظاهر، پادشاه وقت؛ نائب رئیس: دکتر عبدالظاهر، رئیس مجلس یازدهم

نتیجه:تصویب نخستین قانون اساسی دموکراتیک

فرمانروایی تحکم آمیز خانواده محمد نادر خان از ۱۳۰۸ تا ۱۳۴۱ باعث نارضایی گسترده‌ای شده بود. در پی استعفای محمد داوود، پسر کاکا/عمو محمد ظاهر پادشاه وقت، زمینه برای گذار به دموکراسی فراهم شد.

شاه با آوردن اصلاحات، عموها و عموزادگان نیرومند خود را عملا از قدرت کنار زد. تا آن زمان پست‌های مهم دولتی و قدرت واقعی به دست آنها بود.

بر اساس قانون اساسی مصوب این لویه جرگه، خانواده سلطنتی از دخالت در امور حکومتی و سیاسی ممنوع و قدرت به نخست وزیرانی خارج از خانواده سلطنتی و پارلمان منتخب واگذار شد. تفکیک قوا، آزادی رسانه‌ها و گروه‌های سیاسی و تساوی حقوق اتباع از مواد برجسته این قانون بود.

این قانون همچنین از سوی کنفرانس بن در خزان ۱۳۸۰ به عنوان قانون اساسی کشور پذیرفته شد و تا سال ۱۳۸۲ (به جز فصل مربوط به "پادشاه" در این قانون) قابل اجرا بود.

۱۰-۲۵ دلو/بهمن ۱۳۵۵خورشیدی (۳۰جنوری-۱۴ فبروری ۱۹۷۷میلادی) - کابل

تعداد اعضا: ۳۴۹ نفر

رئیس: محمد داوود خان، رئیس جمهوری، نائب رئیس: عزیزالله واصفی

نتیجه: تصویب قانون اساسی نظام جمهوری و انتخاب محمد داوود خان به عنوان رئیس جمهوری

محمد داوود خان در پی‌کودتای ۲۶ سرطان/تیر ۱۳۵۲ قدرت را به دست گرفت و نظام سلطنتی را به همراه قانون اساسی آن لغو کرد. بسیاری ها این لویه جرگه را که ۱۳۰ عضو آن مستقیما از جانب رئیس جمهوری منصوب شده بودند، "فرمایشی" خوانده‌اند. این لویه جرگه محمد داوود خان را برای شش سال به عنوان رئیس جمهوری انتخاب کرد.

۱۳۶۴ (۱۹۸۵) - کابل، دانشگاه پلی تکنیک

تعداد اعضا: ۱۷۹۶ نفر؛

رئیس: عبدالرحیم هاتف،نائب رئیس: عبدالواحد سرابی؛

نتیجه: حمایت از سیاست‌های دولت در مورد مسائل خارجی و داخلی؛

پس از روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق افغانستان در سال هفتم ثور/اردیبهشت ۱۳۵۷ برگزاری این جرگه، این نخستین اقدام دولت تحت حمایت شوروی سابق برای بازگشت به سنتهای اجتماعی برای حل مسائل سیاسی بود.

هدف از برگزاری این جرگه در زمان ریاست جمهوری ببرک کارمل، جلب حمایت مردم بود و موضوعات مورد بحث در آن را مسأله مصالحه با مجاهدین و سیاست‌های خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکیل می داد.

۸-۹ قوس/آذر ۱۳۶۶ (۲۹-۳۰ نوامبر ۱۹۸۷) - کابل، دانشگاه پلی تکنیک

تعداد اعضا: مشخص نیست؛

رئیس: عبدالرحیم هاتف؛

نتیجه: تصویب ششمین قانون اساسی و انتخاب دکتر نجیب الله به ریاست جمهوری؛

پس از برکناری ببرک کارمل دکتر نجیب الله در مقام دبیر کل حزب دموکراتیک خلق و رئیس شورای انقلابی، تصمیم به آوردن اصلاحاتی در سیاست حزب گرفت. او براین کار و همچنین "آشتی ملی" نیاز به تغییر قانون اساسی پیشین داشت که این جرگه آن را تعدیل کرد.

در این قانون اسلام به عنوان دین رسمی کشور پذیرفته شد و به مذاهب حنفی و جعفری رسمیت داده شد. پیش از آن تنها مذهب حنفی به رسمیت شناخته می‌شد. این قانون در سال ۱۳۶۹ بار دیگر تعدیل شد.

این جرگه همچنین دکتر نجیب الله را برای شش سال به عنوان ریاست جمهوری انتخاب کرد.

۱۳۸۱ (۲۴حمل- ۱۱جوزا) - لویه جرگه اضطراری، کابل

تعداد اعضا: ۱۵۵۱ نفر؛

رئیس: اسماعیل قاسمیار؛

نتیجه: انتخاب کرزی به عنوان رئیس دولت انتقالی؛

این لویه جرگه بر اساس تصمیم اجلاس بن در سپتامبر ۲۰۰۱، که تحت نظارت سازمان ملل برگزار و منجر به تشکیل دولت موقت در افغانستان شد، برگزار شد. "لویه جرگه اضطراری" برای نخستین بار شاهد سهم ۱۱ درصدی زنان بود و همچنین نخستین بار مردم در انتخاب اعضای آن سهم گرفته گرفتند.

وظیفه این جرگه بر اساس مصوبات اجلاس بن تنها انتخاب رئیس دولت انتقالی افغانستان برای ۱۸ ماه بود. اعضای جرگه از میان چند نامزد، حامد کرزی را به این مقام برگزید. در این جرگه برای نخستین بار یک زن هم نامزد پست بود اما رای چندانی به دست نیاورد.

قوس ۱۳۸۲- لویه جرگه قانون اساسی، کابل

تعداد اعضا: ۵۰۰ نفر؛

رئیس: صبغت الله مجددی؛

نتیجه: تصویب هشتمین قانون اساسی؛

این جرگه هم بر اساس برنامه‌های مصوب اجلاس بن در سپتامبر ۲۰۰۱ برگزار شد و پیش‌نویس قانون اساسی تهیه شده به وسیله کمیسیون ویژه را به تصویب رساند. این قانون یکی از بهترین قانون های اساسی افغانستان شمرده می‌شود، ولی انتقادهای زیادی هم به دلیل تناقضات و موارد مبهمی که در آن است وارد شده است. برخی هم نظام جمهوری ریاستی پیشبینی شده در این قانون را مناسب ندانسته و خواستار تعدیل آن به نظام جمهوری پارلمانی با پست نخست وزیری شده اند.

جوزا/خرداد ۱۳۸۹ خورشیدی (جون ۲۰۱۰ میلادی): جرگه مشورتی صلح - کابل

تعداد اعضا: ۱۶۰۰

رئیس: برهان الدین ربانی؛

نتیجه: تایید برنامه صلح حکومت حامد کرزی

هر چند این جرگه را شماری از منتقدان آقای کرزی "فرمایشی" و حتی "غیرقانونی" دانستند، ولی او پیشنهادهای این جرگه را پذیرفت و عملی کرد.

آقای کرزی در پی این پیشنهادها، شمار زیادی از زندانیان طالبان را آزاد کرد و شورای عالی صلح را هم به ریاست برهان الدین ربانی تشکیل کرد. آقای ربانی در یکی از دیدارهای مرتبط به شورای عالی صلح هدف حمله انتحاری قرار گرفت و جانش را از دست داد.

۲۵ عقرب/آبان ۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی) جرگه مشورتی درباره امضا پیمان استراتژیک با آمریکا- کابل

تعداد اعضا: بیش از دو هزار نفر

رئیس: صبغت الله مجددی،

نتیجه: اعضای لویه جرگه سنتی افغانستان با صدور یک قطعنامه ۷۶ ماده‌ای، از بستن پیمان استراتژیک بین افغانستان و آمریکا حمایت کردند

رئیس جمهور کرزی چهار روز پیش از آغاز لویه‌جرگه گفت هر دیدگاهی را که لویه‌جرگه مشورتی در مورد پیمان امنیتی با آمریکا ارائه کند، دیدگاه ملت افغانستان است.

۳ قوس /آذر ۱۳۹۲ - ۲۴ نوامبر - نوامبر ۲۰۱۳ لویه جرگه مشورتی به منظور بررسی موافقتنامه امنیتی میان افغانستان و آمریکا - کابل

رئیس: صبغت الله مجددی،

حامد کرزی، رئیس جمهوری پیشین افغانستان، در سوم قوس/آذر سال ۱۳۹۲ لویه جرگه مشورتی را به منظور نظرخواهی از مردم در مورد توافق‌‎نامه امنیتی میان کابل و واشنگتن برگزار کرد. اعضای لویه جرگه با اکثریت مطلق مفاد موافقتنامه امنیتی با آمریکا را تایید کردند و از رئیس جمهوری خواستند تا ظرف یک ماه، موافقتنامه را امضا کند. آقای کرزی تا ختم دوره کاری‌اش موافقتنامه را امضا نکرد. موافقتنامه از سوی حنیف اتمر، مشاور امنیت ملی در آن زمام، در نخستین روز کاری دوره اول محمد اشرف غنی، رئیس جمهوری فعلی امضا شد.

نهم ثور/اردیبهشت ۱۳۹۸ لویه جرگه مشورتی صلح

شمار اعضا: ۳۲۰۰ تن

رئیس: عبد رب الرسول سیاف

دو سال پیش، محمد اشرف غنی، رئیس جمهوری افغانستان، برای تعیین حدود و چارچوب مذاکرات صلح با گروه طالبان، لویه جرگه مشورتی صلح را برگزار کرد. ریاست آن جرگه را عبد رب الرسول سیاف، یکی از رهبران جهادی شناخته شده، بر عهده داشت. لویه جرگه مشورتی صلح، به تاریخ نهم ثور/اردیبهشت سال ۱۳۹۸ برای پنج روز ادامه یافت.