آیا نظام اداری فرسوده افغانستان راه حل دیجیتالی دارد؟

بروکراسی نفس‌گیر، سیستم کهنه اداری، بی‌مسئولیتی و فساد گسترده ماموران حکومتی، هم فغان شهروندان را بلند کرده و هم به روند کاری دولت آسیب رسانیده است. در یک مورد، گزارش شده که برای اجرایی کردن یک روند عادی اداری، درخواست‌دهنده باید ۵۸ مرحله اداری را طی کند تا کارش انجام شود. این روند هم در ادارت مرکزی و هم در ادارات محلی افغانستان مصداق دارد. حتی برخی شهروندان وضعیت ادارت محلی را فاجعه‌بارتر از ادارات مرکزی می‌خوانند.

برای این‌که بتوانم میزان کاغذ پرانی و یا کارکرد اداری نهادهای دولتی را بدانم، سری زدم به دفتر مرکزی اداره ثبت احوال نفوس در گوشه‌ای از شهر کابل. وقتی وارد محوطه این اداره شدم، در میان صدها مراجعه‌کننده مرد و زن، محمدعمر هفتادساله را دیدم که با برگه شناسنامه‌اش پشت دروازه اداره ثبت و احوال نفوس آمده و می‌خواهد شنا‌سنامه‌اش را تایید کنند. وقتی نزدیک شدم، دیدم که او با ماموران حکومت دعوا دارد.

وقتی مشکلش را پرسیدم، گفت چهل سال در دولت افغانستان ماموریت کرده اما هنوز تابعیتش را باید ماموران دیگر تایید کنند. او با ناراحتی می‌گوید: "اینجا آمدم تا شناسنامه‌ام را تایید کنند، اما ماموران می‌گویند، باید به ولایتم، یعنی کاپیسا، بروم؛ چرا که اصل شنا‌سنامه‌ام در دفتر مرکزی کابل وجود ندارد؛ وقتی اصل شناسنامه من این‌جا نیست، پس چگونه چهل سال ماموریت کردم؟ بالاخره، من چقدر سرگردان شوم؟"

اداره ثبت احوال نفوس یکی از صد‌ها اداره دولت افغانستان است که هنوز پروسه اداری‌اش الکترونیک نشده است. هرچند دولت برای رفع مشکلات مردم چند سال پیش تصمیم گرفت تا شناسنامه‌های الکترونیک را جایگزین شناسنامه‌های کاغذی کند، اما پس از چندین سال جنجال هنوز خبری از توزیع شناسنامه‌های الکترونیک نیست.

همایون محتاط، رئیس اداره ثبت احوال نفوس، که اداره توزیع شناسنامه‌های الکترونیکی هم زیرمجموعه این اداره است، می‌گوید آمادگی کامل برای توزیع شناسنامه‌های الکترونیک روی دست گرفته شده، اما مشکلات سیاسی فرصتی به توزیع این شناسنامه نمی‌دهد.

بر اساس ارزیابی اداره مرکزی احصائیه (آمار)، افغانستان نزدیک به ۳۰ میلیون نفر جمعیت دارد. براساس ارزیابی‌های اداره ثبت احوال نفوس، یک‌سوم این جمعیت شناس‌نامه گرفته‌اند. محمدکریم سیغانی، از مسئولان اداره ثبت احوال نفوس، که نزدیک به ۳۰ سال تجربه کار در این اداره دارد، می‌گوید براساس دفاتر ثبت آنها در چهل سال اخیر نزدیک به ۱۶ میلیون نفر در سراسر افغانستان شناسنامه گرفته‌اند که برخی از این افراد در جریان سال‌های اخیر فوت کرده‌اند.

او می‌گوید به طور متوسط کسانی که در این کشور در حال حاضر شناسنامه گرفته‌اند به هشت الی ده میلیون نفر می‌رسد. آقای سیغانی می‌افزاید: "روزانه این اداره به متوسط دو هزار نفر مراجعه‌کننده دارد و رسیدگی به همه آنها تا اندازه‌ای دشوار است، ولی من و همکارانم تمام تلاش‌مان را می‌کنیم تا قناعت مردم را فراهم کنیم".

اداره ثبت احوال نفوس برای این‌که از روند الکترونیک‌سازی حکومت عقب نماند، یک تیم پنجاه‌نفری استخدام کرده تا این تیم تمام دفاتر آرشیو را با وارد کردن به سیستم، دیجیتالی کنند. مسئولان در این اداره می‌گویند، پس از وارد شدن تمام کتاب‌های آرشیو این اداره به سیستم، دیگر نیازی به کتاب‌های کهنه باقی نمی‌ماند و برخی مشکلات ادارات دیگر افغانستان هم حل خواهد شد. اداره شناسنامه با دیگر اداره‌های دولتی رابطه ناگسستنی دارد.

افغانستان شاید از معدود کشورهایی باشد که با وجود تغییرات در سیستم حکومت‌داری جهان، تغییرات اندکی در سیستم اداری حکومت این کشور ایجاد شده است. به طور نمونه، در ادارات حکومتی این کشور هنوز برای ثبت اسناد و مدارک اداری، سیستم کهنه ثبت صادر و وارد نامه‌ها کاربرد دارد.

بر اساس یک تحقیق، کمیسیون مستقل اصلاحات اداری، رعایت نکردن اصل بی‌طرفی، دخیل بودن امور جانبی از جمله امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، پایین بودن سطح درآمد شماری از کارکنان، چشم‌پوشی‌های نامعقول و نادرست از عملکرد ضعیف کارکنان، نبود سیستم مشخص تنبیه و پاداش در ادارات و نیز برخوردهای سلیقه‌ای، کیفیت خدمات را کاهش داده وبه مؤثریت خدمات عمومی صدمه زده است.

روند الکترونیک‌سازی اداره

با آن‌که سیستم اداری بیشتر ادارات حکومتی کهنه است، اما روی‌هم رفته فصل تازه‌ای از الکترونیک‌سازی روی برخی ادارات دولت افغانستان آغاز شده است. هرچند در حال حاضر بخش محدودی از کار‌های اداری حکومت الکترونیک شده اما مقامات می‌گویند، کار روی الکترونیک‌سازی بخش‌های بزرگ‌تر به‌شدت ادامه دارد.

براساس گزارش‌ها، برخی بخش‌ها در دفتر ریاست جمهوری، اداره پاسپورت (گذرنامه) وزارت امور داخله، اداره گمرک وزارت مالیه (دارایی)، امور استخدام در کمیسیون مستقل اصلاحات اداری و برخی بخش‌های دیگر اداره‌های حکومتی الکترونیک شده‌اند.

مسئولان دفتر ریاست جمهوری می‌گویند به طور نمونه آنها سیستمی برای رئیس‌جمهوری افغانستان طراحی کرده‌اند که پیشنهادهایی که به شخص رئیس‌جمهوری ارائه می‌شود را خودش شخصاً دنبال می‌کند و از سرنوشت آنها به صورت آنلاین با خبر می‌شود.

مجیب مهمند، رئیس بخش حکومت‌داری الکترونیک در وزارت مخابرات می‌گوید تمام پروسه الکترونیک‌سازی حکومت سه مرحله دارد. اول زیربنا یا ساختار مفهوم "حکومت الکترونیک" یعنی اینترنت، دوم اداره و ظرفیت منابع بشری و سوم قانون الکترونیک‌سازی است.

به گفته آقای مهمند، دولت افغانستان برای الکترونیک‌سازی اداره‌هایش از مرحله اول گذشته است؛ یعنی زیربنای حکومت‌داری الکترونیک ساخته شده است. در حال حاضر حکومت در برخی ادارت در مرحله دوم و در برخی دیگر در مرحله سوم یا قانون‌سازی الکترونیک قرار دارد. به طور مثال، پیش‌نویس قانون امضای الکترونیک ساخته شده و به تصویب شورای ملی رسیده و درجریده رسمی هم منتشر شده است. حالا این امضا در مرحله اجرا قرار دارد که در برخی اداره‌ها از آن استفاده می‌شود.

آقای مهمند می‌گوید پروسه الکترونیک‌سازی نظام اداری کشور زمان‌گیر است و برای این‌که تمام بخش‌های حکومت الکترونیک شود، سالها وقت می‌گیرد. به گفته رئیس اداره حکومت‌داری الکترنیک، با الکترونیک شدن اداره، سرعت کار فوق‌العاده افزایش می‌یابد. به طور مثال، یک پروسه اداری حالا اگر یک ماه وقت می‌گیرد، پس از الکترونیک شدن، این زمان به یک روز کاهش خواهد یافت و زمینه فساد محدود خواهد شد.

وزارت مخابرات افغانستان اعلام کرده که تا یک سال دیگر برنامه توسعه منابع انسانی ادارات دولتی الکترونیک می‌شود. به طور مثال، حالا در ادارات افغانستان مکتوب‌ها به صورت کاغذی نوشته و براساس دفاتر کاغذی شماره‌های صادر و وارد زده می‌شود، اما پس از دیجیتال‌سازی دیگر نیازی به این کار نخواهد بود.

هر یک از کارمندان بخش منابع بشری (انسانی) ادارات دولتی براساس برنامه حکومت‌داری الکترونیک، یک حساب کاربری خواهد داشت و کارهای اداریشان را از طریق آن پیش خواهد برد؛ امری که در دولت افغانستان پدیده تازه‌ای شمرده می‌شود.