سایه سیاست بر تجارت افغانستان و پاکستان، افزایش معامله با ایران

باور مقام‌های افغانستان این است که پاکستان همواره اقتصاد را قربانی سیاست کرده و شریک تجاری قابل اعتمادی نیست، از این‌رو، کابل مسیر ترانزیتی‌اش را به ایران و آسیای میانه تغییر داده تا از وابستگی‌اش به پاکستان بکاهد.

آمارهای رسمی دولت افغانستان و پاکستان نشان می‌دهد که سطح تجارت میان این دو کشور از سال ۲۰۱۵ میلادی که حدود ۲.۵ میلیارد دلار بود، به بیش از ۴۰ درصد کاهش یافته است. اما سطح تجارت افغانستان با ایران که از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ حدود ۸۰۰ میلیون دلار بود، حالا به حدود ۱.۸ میلیارد دلار افزایش یافته است.

مقام‌های افغان به بی‌بی‌سی گفته‌اند که پاکستان تعرفه بر میوه‌های افغانستان را ۱۲۵درصد افزایش داده است. احمدالله افغان، مسئول اتاق مشترک تجارت افغانستان و پاکستان در کابل می‌گوید انتظار می‌رود با این وضعیت، تجارت با پاکستان سیر نزولی خود را حفظ کند.

از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ صادرات پاکستان به افغانستان به بیش از ۲ میلیارد دلار رسید که حدود ۱۳ درصد کل صادرات این کشور را تشکیل می‌داد. اما حالا این رقم به تنها ۴۸۲ میلیون دلار کاهش یافته است. به این ترتیب سهم صادرات کابل بسیار کمتر از اسلام‌آباد بوده است.

خسارت تجارت‌های کوچک

در این میان کارخانه‌داران و صاحبان صنایع کوچک در ایالت‌های مرزی پاکستان با افغانستان بیشترین ضرر را متحمل شده‌اند.

بادرخان، تاجر پاکستانی که در شهر پیشاور آسیاب تولید آرد دارد، می‌گوید از حدود ۲۷۰ کارخانه تولید آرد که او سراغ داشت حالا تنها حدود ۴۰ آسیاب باقی مانده است.

او می‌گوید تاجران ایالت خیبرپختونخوا درحال مذاکره و فشار آوردن به دولت مرکزی و حکومت محلی هستند تا این مشکل را حل کند.

بیشتر آرد تولیدی در این کارخانه‌ها به افغانستان صادر می‌شد اما در چند سال اخیر و پس از شدت گرفتن تنش‌های سیاسی میان دو کشور مرزهای ترانزیتی بین افغانستان و پاکستان همواره مسدود شده که به کسب و کار تاجران ضربه جدی وارد کرده است.

دروازه مرزی تورخم که شهر جلال ‌آباد افغانستان را با ایالت خیبرپختونخوا با مرکزیت پیشاور پاکستان وصل می‌کند، چندین بار طی چند سال اخیر بسته شده و محدودیت‌های زیادی به رفت و آمد اموال تجاری و حتی مردم وضع شده است.

در سال‌های اخیر افغانستان هم علاقه زیادی به باز نگهداشتن گذرگاه‌های مرزی‌اش با پاکستان نداشته، چون به گفته این‌کشور، پاکستان حاضر به امتیاز‌دهی به طرف افغان نیست. افغانستان می‌خواهد برای صادارت محصولاتش به ویژه میوه‌جات به هند از طریق پاکستان به بندر واگه وصل شود و در عوض اجازه ترانزیت محصولات پاکستانی را از طریق افغانستان به آسیای میانه بدهد.

پاکستان همواره شرایطی را برای دسترسی به بندر واگه برای افغانستان وضع کرده که به مذاق دولت‌مردان افغانستان خوش نخورده است.

فایزه عبدالله، مسئول اتاق مشترک تجارت افغانستان و پاکستان در شهر کراچی می‌گوید: "محدودیتی برای انتقال محصولات افغانستان به هند از طریق بندر واگه وجود ندارد. کاملا سهولت ایجاد شده است. تنها مشکلی که سبب شده از آن راه زیاد استفاده نشود افزایش هزینه انتقال است. اما به هر حال محصولات افغانستان می‌تواند به واگه بروند. اما آوردن محصولات هندی از طریق خاک پاکستان ممکن نیست. این کار ممکن نیست. علتش هم این است که هند و پاکستان اقتصاد رقابتی دارند نه اقتصاد آزاد."

خانم عبدالله می‌گوید اکنون ۶۰ درصد ترانزیتی که قبلا افغان‌ها از مسیر پاکستان به ویژه کراچی استفاده می‌کردند، به بندر چابهار ایران تغییر مسیر داده است. به گفته او، سیاست بر تجارت افغانستان و پاکستان سایه افکنده و موجب نگرانی است.

چابهار، گزینه مناسب؟

سال گذشته (۲۰۱۶) در جریان سفر رئیس‌ جمهوری افغانستان و نخست وزیر هند به ایران، سه کشور توافق‌نامه اقتصادی سه‌جانبه توسعه بندر چابهار در جنوب شرقی ایران را امضا کردند.

بندر چابهار در استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرقى ایران، تنها بندر "اقیانوسى" کشور است که ایران را از طریق خلیج عدن و دریاى عرب به اقیانوس هند متصل مى کند.

تاجران افغان در حال افزایش سرمایه‌گذاری در این بندر هستند تا آن را جایگزین کامل بندر کراچی پاکستان کنند که تا چند سال قبل شاهراه ترانزیتی افغانستان خوانده می‌شد.

پاکستان بارها محصولات تاجران افغانستان را برای مدت‌های طولانی در این بندر متوقف کرده که همواره شکایت و خشم مقام‌های افغان را به دنبال داشته است.

افزون بر مسیر چابهار، افغانستان نیم‌نگاهی به راه‌های بدیل از آسیای میانه هم دارد. چندین پروژه راه آهن و بندرهای مشترک با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان در حال تکمیل شدن است که مقام‌های افغان آن را تحول بزرگی در عرصه اقتصادی و تجارتی خود می‌دانند.