کچالو څنګه نړۍ بدله کړه؟

د ۲۰۲۳ په دسمبر کې، د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې پرېکړه وکړه چې د مې ۳۰ د کچالو نړیوالې ورځې په توګه وټاکي،‌ چې په دې سره به د کچالو له لارې د تغذیې، اقتصادي، چاپېریالي او کلتوري ارزښتونو په اړه پوهاوی لوړ کړي او د کلیوالو لپاره د عاید سرچینه کې د ونډې اخیستو په تړاو معلومات خپاره کړي.

انسایکلوپیډیا بریتانیکا کچالو د بانجان‌ډوله بوټو د ریښو لرونکو په توګه تعریفوي، چې ساینسي نوم یې Solanum tuberosum دی او د نشایسته لرونکو موادو لپاره کرل کېږي او پیرو او بولیویا یې اصلي ځای ګڼل شوی. کچالو ډېری وختونه د سبزیجاتو په توګه پاخه شوي یا د کچالو اوړو په توګه میده کېږي او وچه ډوډۍ کې ګډېږي.

کچالو په نړۍ کې له وریجو، غنمو او جوار وروسته څلورم مهم حاصل دی. نو کچالو څنګه نړۍ کې خلک قانع کړل، چې یوازې په څو پېړیو کې خپل دغه مقام ته ورسېږي او کارول یې خورا ډېر دود شي؟

د کچالو تاریخ

انسایکلوپیډیا بریتانیکا په وینا، داسې انګېرل کېږي چې کچالو په سوېلي امریکا کې ۱۸،۰۰ کاله پخوا د انکا خلکو لخوا کورنی او په پراخه کچه کرل شوي.

په یوه مقاله کې چې د ډیاګو ارګیډاس اورټیز لخوا د ۲۰۲۰ په مارچ کې په بي‌بي‌سي کې خپره شوې، لیکل شوي چې د کچالو نړیوال مرکز (سي آی پي) چې د پیرو په پلازمېنه لیما کې موقعیت لري، په ګوته کوي چې د کچالو کښت پیل په انډیس کې (د تیتیکاکا جهيل، د لیما سوېل ختیځ ته نژدې زر کیلومتره کې خپور شو) او کرنه یې ډېره وه چې وروسته د انکا په ګډون د ځایي ټولنو لپاره د خوړو یوه لویه سرچینه شوه، په ځانګړې توګه د چونیمو په نوم، چې کنګل کې ساتل شوي کچالو د څو کلونو لپاره سالم پاتې کېدای شوای.

په ۱۵۳۲ کې، اسپانوي فتحې د انکا ولس شمېر کم کړ، خو د کچالو کښت همداسې پاتې شو. ښکېلاکګرو تر ځمکه لاندې شنه شوي دغه شیان (کچالو)‌د اتلانتیک له لارې ولېږدول، او دوی له نورو فصلونو لکه روميانو، ایوکاډو او جوارو سره وکړل، چې تاریخپوهانو دا د لویې کولمبیا بدلون بللی دی. په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره، کچالو له امریکا بهر راووت. په دې توګه، کچالو د شپاړسمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې اروپا ته معرفي شول.

د اولسمې پیړۍ په پای کې، د کچالو کښت بریتانیا او ایرلنډ ته ورسېد. کلیوالو خلکو کچالو ته ارزښت ورکاوه؛ ځکه چې دوی په هر هکټار کې بې ساري خوراکي حاصلات چمتو کول. په ایرلینډ کې په ځانګړې توګه، کروندګرو هغه ځمکې په کرایه نیولې چې دوی یې پکې کرل او لکه څنګه چې مالکینو خپل محصول زیات کړل، دوی مجبور وو چې د امکان تر حده په لږ ځای کې تر خپله وسه ډېر خواړه تولید کړي.

په اولسمه او اتلسمه پېړیو کې په ایرلینډ کې د بې ځمکې کرایه کوونکو لپاره، یو جریب ځمکه چې کچالو پکې وکري او یوه شیدې ورکوونکې غوا پکې وساتي، له شپږو تر اتو کسانو پورې یوې لویې کورنۍ ته د خوړو چمتو کولو لپاره کافي وه، داسې څه چې هېڅ کومه بله غله دا ځای نه شي ډکولی. په دې توګه له کچالو سره د ایرلینډ او برتانوي بزګرانو مینه پیل شوه.

له برتانوي ټاپوګانو، کچالو د شمالي اروپا د بزګرانو د کروندو له لارې ختیځ ته ورسېدل او د اروپا په درښتو کې د شپږ کلنې جګړې له کبله تیت او پرک شويو کلیوالو کچالو وپېژانده او ژر یې د کچالو د کرلو بله ګټه وموندله: دا واقعا ستونزمنه وه چې تاسو د غنمو کرونده لرئ او د کچالیو پر حاصلاتو مو مالیه ولګول شي، بلکې مالیه غونډوونکو به کچالیو ته په کتلو مالیه لګوله او د حاصلاتو د وخت نژدې کېدو وخت کې به یې دا کار کاوه، خو ځمکه کې ښځ شوي له مالیې راټولونکو ښه پټ وو او د جنګ په وخت کې سرتېرو د کروندو فصلونه ویجاړ کړل او د غلو پر زېرمو یې هجوم وروړ، ډېر کم د کچالو لپاره د کیندل شویو ځایونو مخه یې ونیولی شوه.‌

د وخت اشرافو په دې وخت کې پام شو او د پروشیا لوی پاچا فریډریک خپل حکومت ته امر وکړ چې د کچالو د کرلو په اړه لارښوونې ووېشي. نورو هېوادونو هم د هغه پر پله پل کېښود او د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د ناپلیون جنګونو له پیل سره، کچالو په اروپا کې احتیاطي خواړه ګرځېدل.

اډم سمیټ په خپل کتاب "د ملتونو شتمني" کې لیکلي: "د غنمو د کروندې پرتله د کچالو په یوه کرونده کې خورا ډېر خواړه تولید شوي دي او هېڅ خواړه د تغذیې کیفیت، یا په ځانګړې توګه د انسان د بدن روغتیا لپاره د د مناسبوالي له اړخه د کچالو ځایناستی کېدای نه شي."

څېړنو ښودلې چې په اروپا او اسیا کې نفوس د کچالو له دودېدو وروسته د چاود حالت ته ورسېد یا په بله اصطلاح خورا ډېر شو. کچالو ته لېوالتیا تر هغه وخته دوام وکړ چې د کچالو افت په ایرلینډ کې د ۱۸۴۵-۱۸۴۹ لویې قحطۍ ته لاره هواره کړه. د محصول ناکامي په لندن کې د برتانوي حکومت لخوا د ناکافي غبرګون له امله (چې پرېکړه یې وکړه د بازار د پیاوړتیا مرسته ونه کړي)، یو میلیون خلک مړه شول، یو میلیون نور خلک د امریکا متحده ایالاتو او بریتانیا ته کډه شول.

دوه ملیونه نورو متحده ایالاتو او متحده ایالاتو ته د مهاجرت لامل شو. دوه میلیونه نور وګړي نورو ځایونو ته وکوچېدل او د ایرلنډ نفوس په یوه لسیزه کې نیمايي ته راټیټ شو.

ملي ویاړ

په داسې حال کې چې د پیرو خلک ټینګار کوي کچالو د دوی په هېواد کې کورني شوي وو، د چیلي وزیر تایید کړه چې په ټوله نړۍ کې د کچالو ډېری برخه د دوی له هېواده سرچینه اخلي، خو بحث د تاریخ د درس په اړه نه، بلکې د ملي غرور په اړه دی. د کچالو نړیوال مرکز څېړونکي چارلس کریسمن په ۲۰۰۸ کال د نیویارک ټایمز په یوه مقاله کې لیکلي وو: "د خندا وړ برخه دا ده چې د کچالو کیسه د ملي دولتونو له شتون زرګونه کاله دمخه پیل شوې، خو هو، لومړی کچالو له هغه ځایه راغلی چې اوس پیرو دی."

دې تورونو د پیرو خلک په غوسه کړل ځکه چې دوی په ۲۰۰۸ کې د کچالو نړیوال کال په جریان کې دا مقاله خپره شوه، دا هغه کال و چې د خوړو او کرنې سازمان پخپله ومنله چې کچالو "له پیرو څخه راغلي". دغه هېواد په ۱۹۷۱ کې د کچالو نړیوال مرکز تاسیس کړ او د غرونو په لمنو کې یې له ځایي ټولنو سره کار وکړ چې د کچالو جنتیکي میراث خوندي کړي.

پیرو کې د اندیز د غرونو پر لوړو کې د کوسکو د کچالو بڼ په اصلي چاپېریال کې د کچالو تخم ژوندی میوزیم لري، دا را په زړه کوي چې کچالو له کوم ځایه راغلی. د کوسکو ختیځ ته یوازې دوه ساعته لار او د انډیز په ورېځو کې ۱۲،۰۰۰ ګامه لوړ، تاسو کولی شئ د دې هېواد د پخلي دودونه د نژدې ۵۰۰۰ ډوله کچالو له لارې تجربه کړئ. له پیرو لرې تاسو کولی شئ د ختیځ لندن په پب کې هندي کړايي، کب او چپس وازمویئ، یا د امریکا په ایډاهو کې له تنازه تازه پاخه شوي کچالو.

د ۱۹۵۷ کال په یوه مقاله کې، فرانسوي فیلسوف او ادبي نقاد رولانډ بارتس د کچالو چپس د "ملي" محصول او "د فرانسوي تغذیې نښه" په توګه تشریح کړه.

د کچالو راتلونکی

د شلمې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې، ساینسپوهانو د ناروغۍ پر وړاندې د مقاومت د ترلاسه کولو په هیله له وحشي کچالو سره د معمول کچالو جینونو سره یوځای کول پیل کړل. د نن ورځې ډېری تخمونه د ورته ازموینو پایله ده.

کچالو هم د اقلیم دوستانه فصل دی، ځکه چې دوی د نورو فصلونو پرتله د شین کوریزو ګازونو اخراج په ټیټه کچه تولیدوي.

په اروپا او متحده ایالاتو او په دې وروستیو کې په اسیا کې بزګرانو د دې ډولونو د پراختیا لپاره کار کړی دی. په چین کې، حکومت په چټکۍ سره د خپل نفوس په منځ کې کچالو ته وده ورکوي، هیله لري چې دا به یو نوی ملي اصلي فصل او اصلي خواړه شي. مشران یې د اتلسمې پېړۍ اروپا ته ورته تاکتیکونه تعقیبوي، د دولتي رسنیو، مشهور شخصیتونو او مشهور علمي کتابونو له لارې یې هڅوي.

د ملګرو ملتونو وېبپاڼه وايي، کچالو د هغو ستراتیژیو یوه مهمه برخه ده چې د لاسرسي وړ، مغذي خواړه برابروي او په کلیو او نورو سیمو کې چې طبیعي سرچینې، په ځانګړې توګه د کرنې وړ ځمکې او اوبه محدودې دي او د محصولاتو تنوع او وړتیا ګرانه ده په مختلفو شرایطو کې وده کول دا د فصل لپاره ګټور انتخاب جوړوي.

په تېره یوه لسیزه کې د کچالو په نړیواله تولید لس سلنه زیات شوی، چې په پایله کې یې د کارموندنې او عایداتو کچه لوړه شوې، خو لا هم د نړۍ په کچه د لوږې او خوارځواکۍ د له منځه وړلو په لټه کې د کرنې له بشپړ ظرفیته د استفادې لپاره لا ډېر کار ته اړتیا ده.

سربېره پر دې، د کچالو د تنوع او رنګارنګۍ پراخه لړۍ شته، له ۵۰۰۰ زیات اصلاح شوي کښتونه او د کروندګرو لپاره ځمکې لري، چې ډېری یې په لاتینه امریکا کې د دوی له اصلي ځای سره تړلي دي.