गोकुळमध्ये महाविकास आघाडीची महायुतीवर मात, एका जिल्हा दूध संघाची ही निवडणूक राज्यभरात चर्चेची का ठरली आहे?

सर्व राज्याच्या लक्ष असलेल्या गोकुळ दूध संघाच्या निवडणुकीत सत्ताधारी पक्षाचा पराभव करत काँग्रेसचे आमदार सतेज उर्फ बंटी पाटील यांच्या नेतृत्वातील समविचारी पॅनलने विजय मिळवला आहे.

गोकुळ दूध संघ अर्थात 'को्हापूर जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ लिमिटेड' या सहकारी संस्थेच्या निवडणुकीची नेहमी राज्यात चर्चा असते. दरवेळी प्रमाणे या वेळी देखील ही निवडणूक अत्यंत चुरशीची झाली. केवळ दोन सदस्यांचा अपवाद वगळता सर्व सदस्यांनी आपला मतदानाचा हक्क बजावला.

गोकुळच्या 25 संचालकपदांसाठी झालेल्या या निवडणुकीत समविचारी पॅनेलच्या 13 उमेदवारांनी विजय मिळवला आहे.

या निवडणुकीसाठी 18 ऑक्टोबरला मतदान झालं. 2 मतदारांचा अपवाद वगळता जवळपास सर्व मतदारांनी मतदानाचा हक्क बजावला होता.

सोमवारी (19 ऑक्टोबर) सकाळी मतमोजणीला सुरुवात झाली, तेव्हा सत्ताधारी महायुतीच्या पॅनेलचे उमेदवार आघाडीवर होते. मात्र, दुपारनंतर चित्र बदलू लागलं आणि समविचारी पॅनेलच्या उमेदवारांनी आघाडी घेतली.

पण असं या निवडणुकीत नेमंक काय असतं, ज्यामुळे संपूर्ण राज्याचे या निवडणुकीवर लक्ष असतं. हे आपण या लेखातून समजून घेऊ.

या निवडणुकीचे महत्त्व समजून घेण्याआधी आपण पाहू की या निवडणुकीत उमेदवार कोण होते आणि कुणाचा विजय झाला?

निवडणुकीत महायुतीच्या 'राजर्षी शाहू शेतकरी विकास आघाडी' आणि सतेज पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील 'राजर्षी शाहू शेतकरी समविचारी आघाडी' यांच्यात प्रमुख लढत झाली. दोन्ही पॅनेलचे मिळून 50 उमेदवार रिंगणात होते.

महायुती सरकारमधील मंत्री, आमदार आणि खासदारांची प्रतिष्ठा या निवडणुकीत पणाला लागली होती. त्यामुळे या निकालाकडे संपूर्ण महाराष्ट्राचं लक्ष लागलं होतं.

निकालानंतर राजकीय स्तरातून सतेज पाटील यांचे कौतुक होत आहे. राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरद पवार) नेते जयंत पाटील यांनी सोशल मीडियावरील पोस्टमध्ये म्हटले, "अवघ्या महाराष्ट्राचे लक्ष लागून राहिलेल्या बहुप्रतिष्ठित 'गोकुळ' दूध संघाच्या निवडणुकीत माझे सहकारी, राज्याचे माजी मंत्री सतेज पाटील यांच्या कणखर नेतृत्वाखाली 'राजर्षी शाहू शेतकरी समविचारी आघाडी'ने मिळवलेला विजय ऐतिहासिक आणि दणदणीत आहे. या शानदार विजयाबद्दल सतेज पाटील आणि त्यांच्या सर्व सहकाऱ्यांचे मनःपूर्वक अभिनंदन."

कशी झाली 2026 ची गोकुळ निवडणूक?

याआधीच्या निवडणुकीत मंत्री हसन मुश्रीफ आणि सतेज पाटील यांनी एकत्र निवडणूक लढवली होती. मात्र, 2026च्या निवडणुकीत हे दोन्ही नेते एकमेकांविरोधात उभे ठाकले.

या निवडणुकीत राष्ट्रवादी काँग्रेस, भाजप, शिवसेना आणि जनसुराज्य पक्षाची महायुती होती.

तर महायुतीविरोधात माजी मंत्री आणि काँग्रेसचे आमदार सतेज पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली समविचारी पॅनेलने निवडणूक लढवली.

महायुतीकडे सत्तेची ताकद आणि अनेक राजकीय नेत्यांचं पाठबळ होतं.

मात्र, सतेज पाटील यांनी केलेला प्रचार, त्यांचे राजकीय डावपेच आणि मतदारांना केलेली भावनिक साद यामुळे निवडणुकीत चुरस निर्माण झाली.

सतेज पाटील यांच्या समविचारी पॅनेलचे विजयी उमेदवार

महायुतीच्या पॅनेलचे विजयी उमेदवार

दिग्गजांचा पराभव

या निवडणुकीत राज्याचे वैद्यकीय शिक्षण मंत्री हसन मुश्रीफ यांचे चिरंजीव नाविद मुश्रीफ यांचा पराभव झाला. ओबीसी गटातून नाविद मुश्रीफ निवडणुकीच्या मैदानात होते. मात्र त्यांच्याविरोधात समविचारी आघाडीच्या शशिकांत खोत यांचा 69 मतांनी विजय झाला.

गोकुळ दूध संघाच्या विद्यमान संचालिका शौमिका महाडिक यांचा देखील पराभव झाला आहे. शौमिका महाडिक यांनी फेर मतमोजणीचा अर्ज दाखल केला. त्यानुसार फेर मतमोजणी पार पडली. मात्र यामध्ये देखील शौमिका महाडिक यांचा पराभव झाला.

महायुती प्रणित राजश्री शाहू विकास आघाडीचे उमेदवार व गोकुळ दूध महासंघाचे माजी अध्यक्ष विश्वास पाटील आणि महायुतीचे उमेदवार युवराज पाटील यांनीही निवडणूक निर्णय अधिकाऱ्यांकडे फेर मतमोजणीचा अर्ज दाखल केला होता. मात्र त्यांचे अर्ज नामंजूर करण्यात आले.

फेर मतमोजणीचा अर्ज केल्याने, निकाल लागण्यास 3 तास उशीर झाला.

गोकुळ आणि अमूलचा मुद्दा

5 हजार 414 मतदार संख्या असलेल्या गोकुळ दूध संघाच्या निवडणुकीत अत्यंत चुरशीने प्रचार करण्यात आला. यानिमित्ताने आरोप प्रत्यारोपाने निवडणूक गाजली.

या निवडणुकीत गोकुळ दूध संघाच्या स्वायत्ततेचा मुद्दा चर्चेत राहिला.

सतेज पाटील यांनी गोकुळच्या भवितव्याबाबत चिंता व्यक्त करत महायुती सरकारवर जोरदार टीका केली होती.

गुजरातमधील अमूल दूध संघाच्या माध्यमातून गोकुळचं अस्तित्व संपवण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो, असा आरोप त्यांनी केला होता.

गोकुळ दूध संघ कोल्हापुरात असल्याने त्याचे सर्व निर्णयही कोल्हापुरातूनच घेतले गेले पाहिजेत. मात्र, या दूध संघाचे निर्णय मुंबईतून घेण्याचे प्रयत्न सुरू असल्याचा आरोपही त्यांनी प्रचारादरम्यान केला होता.

"गोकुळला गुजरातमधील सरदार वल्लभभाई पटेल मल्टिस्टेट सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून होणाऱ्या संभाव्य हस्तक्षेपापासून वाचवायचं असेल, तर समविचारी पॅनेलला निवडून द्या," असं आवाहन त्यांनी मतदारांना केलं होतं.

कर्नाटक, तामिळनाडू आणि मध्य प्रदेश या राज्यांमध्येही अमूलच्या माध्यमातून स्थानिक दूध संघांचं अस्तित्व संपवण्याचे प्रयत्न झाल्याचा दावा सतेज पाटील यांनी केला होता. या राज्यांमध्ये अशा प्रयत्नांना विरोध झाल्याचं सांगत, कोल्हापुरातही स्थानिक दूध संघाची स्वायत्तता टिकवण्यासाठी एकत्र येण्याची गरज असल्याचं त्यांनी म्हटलं होतं.

स्थानिक माध्यमांशी बोलतानाही त्यांनी महायुती सरकारच्या धोरणांमुळे गोकुळचं अस्तित्व धोक्यात येऊ शकतं, असा आरोप केला होता.

दरम्यान, निवडणुकीच्या प्रचाराच्या शेवटच्या टप्प्यात महायुतीच्या नेत्यांकडून मतदारांना देवीची शपथ, अंगारा, भंडारा देऊन शपथ देण्याचा प्रकार झाल्याचा आरोप करण्यात आला होता. तसे काही व्हीडिओ देखील सोशल मीडियावर व्हायरल झाले होते.

या शपथ नव्हत्या तर 'आणाभाका' घेण्यात आल्याचे हसन मुश्रीफ यांनी म्हटले होते.

विजयानंतर सतेज पाटील काय म्हणाले?

या विजयानंतर सतेज पाटील म्हणाले, "गोकूळच्या या निवडणुकीत कोल्हापूरमधील दूध उत्पादकांनी जे बहुमत आम्हाला दिले त्यासाठी मी साडेपाच लाख शेतकऱ्यांसह ठराव धारकांना मी धन्यवाद देतो."

"या निवडणुकीत जनरलमधील 98 मतं अपात्र झाली आहेत. त्या मतांचा हिशोब बघितला तर यातील 20 मतं शिट्टी चिन्हावर मारलेली आहेत आणि एक मत दुसरीकडे मारलेलं आहे. अन्यथा आणखी 7 ते 8 उमेदवार 100 टक्के निवडून आले असते. अपात्र मतांची बेरीज बघितली तर जनमत पूर्णपणे आमच्याच बाजूने होते. ही मतं अपात्र झाली नसती तर 20 उमेदवार विजयी झाले असते," असं मत सतेज पाटील यांनी व्यक्त केलं.

मुश्रीफांपासून अनेकांना नाकारण्यामागे काय कारण आहे याबाबत पत्रकारांनी प्रश्न विचारला असता सतेज पाटील म्हटले, "आपण सत्तेत असलो, निवडणुकीला उभे राहिलो की सगळंच आपलं आहे असं गृहीत धरून काही लोक चालले होते. विशेष करून अरुण डोंगळेंनी चेअरमन निवडीच्या वेळी जे राजकारण केलं त्याचा कदाचित फटका त्यांना बसला असावा."

"आबाजी माझ्यासोबत होते. कदाचित शेवटी ते तिकडे गेल्यामुळे त्यांना त्याचा फटका बसला असेल. यावेळी या दोघांनी दोन पावलं मागे राहून मार्गदर्शकाच्या भूमिकेत राहिले असते तर संयुक्तित झालं असतं."

यावेळी त्यांनी 'त्यांच्या पोरांसाठी आमच्या पोरांचा बळी देता का?' अशा चिट्ठ्या लोकांच्या भावना आहेत. त्या लोकांनी तिथं व्यक्त केल्या आहेत, असं म्हटलं.

"निवडणुकीत दिलेल्या शपथांचा परिणाम काय झाला हे निकालावरून स्पष्ट होतं. परंतु पुरोगामी महाराष्ट्रात आणि विशेष करून कोल्हापुरात सत्तेतील लोक हे करत होते हे दुर्दैव आहे. त्याला चांगली चपराक बसली आहे", असंही मत व्यक्त केलं.

चंद्रकांत पाटलांच्या 25-0 निकालावर भाष्य करताना सतेज पाटलांनी दूध उत्पादकांनी त्यांना उत्तर दिलं आहे, असं म्हटलं.

गोकुळ कोल्हापूरच्या दूध उत्पादक शेतकऱ्यांचं अर्थकारण

कोल्हापूर जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ म्हणजेच गोकुळची स्थापना 16 मार्च 1963 रोजी झाली.

कोल्हापूरच्या राजकारणात सहकारी संस्थांना दीर्घकाळापासून महत्त्वाचं स्थान आहे. साखर कारखाने, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका, दूध संघ आणि इतर सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून आर्थिक व्यवहारांबरोबरच स्थानिक नेतृत्वाची जाळीही तयार झाली.

या संस्थांवर नियंत्रण असणं म्हणजे केवळ आर्थिक व्यवहारांवर प्रभाव असणं नव्हे. त्यातून ग्रामीण भागातील मतदारांशी संपर्क, कार्यकर्त्यांचं जाळं, स्थानिक नेतृत्वाची ताकद आणि राजकीय प्रभाव वाढवण्याची संधीही मिळते.

गोकुळच्या वेबसाइटवर देण्यात आलेल्या माहितीनुसार, कोल्हापूर जिल्हा आणि परिसरातील एकूण 8461 ग्रामस्तरीय प्राथमिक केंद्रावरुन दूध गोळा केले जाते. गोकुळशी अंदाजे 4,91,000 जण संलग्नित आहेत. गोकुळच्या माध्यमातून महिलांना पूरक आर्थिक उत्पन्नाचा स्रोत मिळाल्याचे या भागातील तज्ज्ञ सांगतात.

गोकुळची निवडणूक महत्त्वाची का?

ज्येष्ठ पत्रकार आणि दैनिक सकाळचे मुख्य बातमीदार निवास चौगले म्हणाले, "गोकुळ ही कोल्हापूर जिल्ह्याच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणारी प्रमुख आर्थिक सत्ता आहे. जवळपास 5 हजार कोटी रुपयांची वार्षिक उलाढाल असलेल्या गोकुळकडून दर 10 दिवसांनी दूध उत्पादक महिलांच्या खात्यांमध्ये 100 ते 125 कोटी रुपये जमा होतात. त्यामुळे गोकुळची सत्ता ज्याच्या ताब्यात असते, त्याला जिल्ह्याच्या राजकारणावरही प्रभाव टाकता येतो. यापूर्वी महादेवराव महाडिक आणि दिवंगत आमदार पी. एन. पाटील यांनी गोकुळच्या ताकदीच्या जोरावर जिल्ह्याच्या राजकारणात आपला प्रभाव निर्माण केला होता."

"गोकुळच्या संचालकपदामागे केवळ सहकाराचं काम नसून आर्थिक उलाढाल, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि राजकीय ताकद यांचंही आकर्षण आहे. त्यामुळे अनेकदा राजकीय नेत्यांचे वारसदार या संस्थेच्या सत्ताकेंद्रात दिसतात. यंदाच्या निवडणुकीत मात्र घराणेशाहीविरोधातील नाराजी, दूध संस्थांना सुनावण्यांच्या प्रक्रियेत झालेला त्रास आणि 'तुमच्या मुलांचं करिअर घडवण्यासाठी आम्ही शपथ घ्यायच्या का?' या भावनेतून निर्माण झालेला असंतोष महत्त्वाचा ठरला असावा.'

"सतेज पाटील यांच्या पॅनेलने तुलनेने सामान्य कार्यकर्त्यांना संधी दिली. त्याचबरोबर गोकुळ गुजरातला जाण्याची भीती आणि संस्थेवरील नियंत्रणाबाबत केलेल्या भावनिक आवाहनालाही मतदारांनी प्रतिसाद दिल्याचं दिसतं. क्रॉस व्होटिंग आणि अरुण डोंगरे व विश्वास पाटील यांसारख्या दीर्घकाळ संचालक राहिलेल्या नेत्यांचा पराभव हा या निकालातील विशेष धक्कादायक भाग आहे."

"या निकालामुळे सतेज पाटील यांची केवळ गोकुळमधील ताकद वाढली आहे असं नाही, तर बाराही तालुक्यांतील त्यांचा राजकीय गटही मजबूत होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे गोकुळची निवडणूक ही केवळ दूध संघाच्या सत्तेची लढाई न राहता, कोल्हापूर जिल्ह्याच्या आगामी राजकारणावर परिणाम करणारी घडामोड ठरू शकते," असंही त्यांनी नमूद केलं.

गोकुळची निवडणूक ही कोल्हापूर जिल्ह्यातील अर्थकारण आणि समाजकारण प्रभावित करते. पर्यायाने संपूर्ण पश्चिम महाराष्ट्रावर प्रभाव टाकणारी ही निवडणूक मानली जाते, त्यामुळेच सर्व राज्याचे या निवडणुकीकडे लक्ष लागलेले असते.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)