ફોરેન્સિક સાયન્સમાં ડિગ્રી કેવી રીતે મેળવવી, કેવી નોકરીઓ મળે?

જો તમે પણ ક્રાઇમ થ્રિલર ફિલ્મો અને ઓટીટી સિરીઝના શોખીન હો, તો તમે જોયું હશે કે જ્યારે કોઈ ગુનો થાય છે, ત્યારે ઘટનાસ્થળ પર રહી ગયેલો એકાદ વાળ, ફિંગરપ્રિન્ટ, નખમાં મળી આવતા રજકણ કે કોઈ મોબાઇલ મૅસેજ કઈ રીતે મહત્ત્વનો પુરાવો બનીને સત્ય સુધી પહોંચવાનો માર્ગ મોકળો કરે છે.

જે લોકો આ પુરાવા એકત્ર કરીને તેને ઉકેલવા કે સમજવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેઓ ફોરેન્સિક સાયન્સ સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ એક એવું ક્ષેત્ર છે જે લૉજિક, ટૅકનૉલૉજી અને સાયન્સના ત્રણ પાયા પર ઊભું છે.

આજે આપણે આ ક્ષેત્રમાં રહેલી કારકિર્દી અને તેની સાથે સંકળાયેલી નોકરીઓની સંભાવનાઓ વિશે વાત કરીશું. કયા લોકો માટે આ કારકિર્દી યોગ્ય સાબિત થઈ શકે છે અને આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા માટે કઈ કઈ યોગ્યતાઓ જરૂરી છે? ચાલો, આ સવાલોના જવાબ શોધીએ.

ફોરેન્સિક સાયન્સમાં કરિયરની શક્યતા

ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) હેઠળ હવે ગંભીર ગુનાઓમાં તપાસ પ્રક્રિયાને વધુ અસરકારક બનાવવાના હેતુથી ફોરેન્સિક પુરાવા એકત્ર કરવા ફરજિયાત બનાવ્યા છે.

જેમ-જેમ ગુનાખોરીના પ્રકારો બદલાઈ રહ્યા છે, તેમ-તેમ ફોરેન્સિક ઍક્સપર્ટની જરૂરિયાત પણ વધતી જાય છે. ફોરેન્સિક સાયન્ટિસ્ટ તે વ્યક્તિ છે, જે ક્રાઇમ સીન એટલે કે ગુનાવાળી જગ્યાએથી મળતા પુરાવાનું વૈજ્ઞાનિક રીતે વિશ્લેષણ કરે છે.

ત્યારબાદ તેઓ જે રિપોર્ટ આપે છે, તેનાથી પોલીસ, વકીલો, તપાસકર્તાઓ કે જજોને એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે તે કેસમાં વાસ્તવમાં શું થયું હશે.

આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર બનવા કે એક લાખનો પગાર મેળવવા કઈ પરીક્ષા આપવી પડે?

ફોરેન્સિક ઍક્સપર્ટ ક્યાં-ક્યાં કામ કરી શકે છે:

જાણકારોના જણાવ્યા અનુસાર, ફોરેન્સિક સાયન્સના અભ્યાસ માટે દેશની અગ્રણી સંસ્થાઓમાં નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સ યુનિવર્સિટી (NFSU), ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફોરેન્સિક સાયન્સ (મુંબઈ), બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી (BHU) અને હૈદરાબાદની ઉસ્માનિયા યુનિવર્સિટી સામેલ છે.

દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં NFSUનાં કેમ્પસ આવેલાં છે, જેના માટે કોમન ઍન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (CET) લેવાય છે. આ ઉપરાંત પ્રાઇવેટ યુનિવર્સિટીઓમાં પણ આ કોર્સ ઉપલબ્ધ છે.

ધોરણ 12 પાસ યુવાનો માટે રેલવેમાં નોકરીની તક, પગાર સહિતની વિગત જાણો

ફોરેન્સિક સાયન્સના વિવિધ પ્રકારો

ફોરેન્સિક સાયન્સ એક વિશાળ ક્ષેત્ર છે જેમાં ફિઝિક્સ, કેમિસ્ટ્રી, બાયોલોજી અને કમ્પ્યુટર સાયન્સ જેવી વિવિધ શાખાઓનો સમાવેશ થાય છે.

તેનો મુખ્ય હેતુ એવા પુરાવા તૈયાર કરવાનો છે જેને અદાલતમાં રજૂ કરી શકાય. તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

SSC શું છે, તે કઈ નોકરીઓ માટે પરીક્ષા લે છે, દર વર્ષે કેટલી તકોનું સર્જન થાય છે?

કારકિર્દી માટેની યોગ્યતા

જો કોઈ વિદ્યાર્થી ફોરેન્સિક સાયન્સ ભણવા ઇચ્છતા હોય, તો તેમના માટે ધોરણ 12માં ફિઝિક્સ, કેમિસ્ટ્રી અને બાયોલોજી/મેથ્સ હોવા અનિવાર્ય છે. મોટા ભાગની કૉલેજોમાં પ્રવેશ માટે ધોરણ 12માં લઘુત્તમ 50 ટકા માર્ક્સ જરૂરી હોય છે.

હિમાચલ પ્રદેશના નિવાસી સિમરન ઠાકુર, જેઓ હાલ આ વિષયમાં પીએચડી કરી રહ્યાં છે, તેઓ જણાવે છે કે માત્ર ડિગ્રી જ પૂરતી નથી, પરંતુ ચોક્કસ કૌશલ્યો હોવા પણ જરૂરી છે. તેમના મતે:

નિરીક્ષણ શક્તિ : તમારી આસપાસની દરેક નાની વિગત પર તમારી નજર હોવી જોઈએ.

ધીરજ: ફોરેન્સિક તપાસમાં તારણ પર પહોંચવા માટે ખૂબ જ ધૈર્ય અને મહેનતની જરૂર હોય છે.

સમસ્યા ઉકેલવાની આવડત: જટિલ કેસ ઉકેલવા માટે તાર્કિક ક્ષમતા હોવી જોઈએ.

નોકરીની તકો અને પરીક્ષાઓ

ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો આગળ જઈને ફોરેન્સિક સાયન્ટિસ્ટ, ક્રાઇમ સીન ઇન્વેસ્ટિગેટર, ડીએનએ ઍનાલિસ્ટ કે સાયબર ફોરેન્સિક ઍક્સપર્ટ બની શકે છે. સરકારી નોકરીઓ માટે નીચેની પરીક્ષાઓ મહત્ત્વની છે:

ડૉ. વિશ્વપ્રકાશ નાઈક જણાવે છે કે માત્ર ગુનાની તપાસ જ નહીં, પરંતુ આઈટી કંપનીઓમાં ઍનાલિસ્ટ તરીકે, ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સેળભેળની તપાસ માટે અને બૅન્કિંગ કે ઇન્શ્યૉરન્સ સેક્ટરમાં ફિંગરપ્રિન્ટ કે ડૉક્યુમેન્ટ વિશ્લેષણ માટે પણ ફોરેન્સિક ઍક્સપર્ટ્સની ભારે માંગ છે.

આ ઉપરાંત, વકીલોને સાયન્ટિફિક રિપોર્ટ સમજાવવા માટે લૉ ફર્મ્સમાં પણ સારી તકો ઉપલબ્ધ છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરુમનું પ્રકાશન