Igikombe cy'isi 2018: Kuki abatoza b'abirabura badahabwa amahirwe?

Mu minsi micye ishize, ikipe ya Senegal yigaruriye imitima y'abatari bacye mu Burusiya kandi si ukubera ko gusa ari yo kipe ya mbere yo muri Afurika yari itsinze muri iki gikombe cy'isi kugeza ubu, ubwo yatsindaga Polonye ibitego 2-1 mu mukino wo mu itsinda H.

Umutoza Aliou Cissé wa Senegal ni we mwirabura wenyine w'umutoza mu makipe 32 ari muri iri rushanwa ry'igikombe cy'isi, nubwo bwose cyiganjemo abakinnyi b'abirabura.

Aliou Cissé yagize ati: "Ni jye mutoza w'umwirabura jyenyine muri iki gikombe cy'isi. Ibyo ni ukuri. Ariko mu by'ukuri jye kujya impaka ku bintu nk'ibyo birambangamira".

Ati: "Umupira w'amaguru ni umukino mpuzamahanga kandi ibara ry'uruhu ni ikintu gifite agaciro gacye cyane."

Ubudasa bwa Cissé bwagarutsweho cyane mu makuru, ariko ntabwo ari irengayobora mu mateka y'igikombe cy'isi. Mu by'ukuri ahubwo ni uko bisanzwe bimeze.

Abatoza b'abirabura ni imbonekarimwe mu bikombe by'isi.

Ndetse no kwiyongera kw'amakipe yitabira iri rushanwa, akava kuri 24 akagera kuri 32, ntacyo kwahinduye.

Mu mwaka wa 1998, mu gikombe cy'isi cyabereye mu Bufaransa, cyari icya mbere kitabiriwe cyane, nta mutoza w'umwirabura wari urimo, nubwo bwose umubare w'amakipe wiyongereye ugizwe n'abakinnyi baturuka mu bihugu bituwe n'abaturage biganjemo abirabura.

Nk'urugero, icyo gihe Afurika yavuye ku mubare w'amakipe atatu yitabiraga igikombe cy'isi, agera kuri atanu.

Kuva icyo gihe kugeza ubu, abatoza barindwi bonyine b'abirabura ni bo bagize amahirwe yo gutoza ikipe y'igihugu mu gikombe cy'isi.

No mu gikombe cy'isi cya 2010 cyabereye muri Afurika y'epfo bikaba n'intsinzi ikomeye ku mugabane w'Afurika wari wakiriye iryo rushanwa bwa mbere mu mateka yawo, nta mutoza n'umwe w'umwirabura wari uhari.

Mu kiganoiro n'ibiro ntaramakuru AFP, umutoza Florent Ibenge wa Repubulika iharanira demokarasi ya Kongo yagize ati:

"Dushobora gukina, ariko ntidushobora kuyobora. Wenda umwirabura yaremewe gusa gushyira amabwiriza mu bikorwa".

Mu mwaka wa 2016, umutoza Ibenge n'ikipe ya Kongo yatozaga batwaye igikombe cy'Afurika cy'ibihugu cyabereye muri Afurika y'epfo.

Umutoza Ibenge avuga ko muri Afurika hari n'akamenyero ko guha akazi abatoza b'abazungu, akenshi baba bakomoka i Burayi cyangwa muri Amerika y'epfo.

Mu by'ukuri, mu mikino y'igikombe cy'Afurika cy'ibihugu iheruka mu mwaka wa 2017, amakipe atatu yonyine muri 16 yari yitabiriye iryo rushanwa ni yo yari afite abatoza b'abirabura.

Ariko hari abasanga ukubura kw'abatoza b'abirabura nta mpamvu yindi bishingiyeho.

Mu kiganiro cyanyuze kuri televiziyo, Kwesi Nyantakyi, umuyobozi w'ishyirahamwe ry'umupira w'amaguru muri Ghana, yagize ati:

"Mu by'ukuri ntibiterwa ahanini n'ubwenegihugu bw'umutoza. Biterwa n'ubushobozi bw'akazi bw'umutoza. Niba dufite umutoza wo muri Ghana ushobora gutuma dutsinda irushanwa, ni byiza. Niba ari umunyaburayi, nabyo ni byiza".

Ghana ni kimwe mu bihugu bikomeye mu mupira w'amaguru muri Afurika ariko nticyashoboye gutsindira kwitabira imikino y'igikombe cy'isi cyo mu Burusiya cya 2018.

Ariko ku mpirimbanyi z'uburinganire, ubusumbane bushingiye ku ibara ry'uruhu buri mu gikombe cy'isi ni agace gato k'ikibazo nyirizina.

Mu mwaka wa 2014, ubushakashatsi bwakozwe ku busabe bw'ihuriro rirwanya ivangura rishingiye ku ruhu mu mupira w'amaguru i Burayi, bwasanze naho ibintu biteye impungenge.

Ku makipe n'amashyirahamwe y'umupira w'amaguru yakoreweho ubushakashatsi mu Bwongereza, mu Bufaransa no mu Buholandi, ba nyamucye bari bari ku kigero cya 3% mu mirimo yose y'ubutoza n'indi iyishamikiyeho.