Sgrìobhadh breithneachail air bàrdachd
Dreach luath
Anns an dàn Iomallachd, tha Meg Bateman a' dèanamh coimeas eadar iomallachd fhiosaigeach agus iomallachd phoilitigeach.
San earrann seo tha cothrom:
- Iomallachd a chluinntinn air a leughadh leis a' bhàrd
- a' bhàrdachd a leughadh
- bhidio fhaicinn anns a bheil am bàrd ag innse mun dàn
- eòlas a chur air Prìomh bheachd no prìomh bheachdan a tha a' ruith tro theacsa. is sgilean sgrìobhaidh san dàn
- sgrùdadh a dhèanamh air na sgilean sgrìobhaidh a chleachd am bàrd airson an dàn a dhèanamh soirbheachail
Tha na sgilean a tha thu a' cleachdadh ann an leughadh - a' dèanamh mion-sgrùdadh agus luachadh - a' toirt taic dhut le sgrìobhadh breithneachail air litreachas.
Tron earrainn, bidh thu a' freagairt cheistean air a' bhàrdachd. Bidh na freagairtean sin an uair sin a' toirt taic dhut gus aiste litreachais a sgrìobhadh. Dh'fhaodadh diofar bheachdan no puingean a bhith agad fhèin ann an aiste litreachais. Tha na freagairtean nan eisimpleirean air na dh'fhaodadh tu togail air.
Iomallachd air a leughadh leis a' bhàrd
An dàn Iomallachd le Meg Bateman air a leughadh leis a' bhàrd.
Iomallachd
Chan eil iomallachd sa Ghàidhealtachd ann -
le càr cumhachdach
ruigear an t-àite taobh a-staigh latha;
's e luimead na h-oirthir
a shàraich na daoine
is a chuir thar lear iad
a tha gar tàladh an-diugh,
na làraichean suarach a dh'fhàg iad
cho miannaichte ri gin san rìoghachd.
Och, an iomallachd, càit a bheil thu?
Càit ach air oir lom nam bailtean,
sna towerblocks eadar motorways
far am fuadaichear na daoine
gu iomall a' chumhachd,
an aon fhiaradh goirt nan sùilean
's a chithear an aodann sepia nan eilthireach
(a bha mise riamh an dùil
gum biodh an Nàdar air dèanamh àlainn).
Iomallachd © Meg Bateman 1997
Aotromachd agus dàin eile/Lightness and other poems le Meg Bateman (Polygon, 1997)
Reproduced with permission of the Licensor through PLSclear.
Leugh Iomallachd le bhith a' bruthadh Tar-sgrìobhadh a' bhidio/Video Transcript.
Bhidio - Am bàrd ag innse mun dàn
Meg Bateman a' bruidhinn mu bhith a' sgrìobhadh an dàin, Iomallachd.
Dè na cuspairean a phiobraich sibh gus Iomallachd a sgrìobhadh?
Tha mi an dùil gun do sgrìobh mi Iomallachd mun bhliadhna 1994. Tha mi ag ràdh sin a chionn 's gun robh Colm na bhèibidh agus bha mi air tighinn a-nall à Obar Dheathain dhan Eilean Sgitheanach gus leughadh bàrdachd a dhèanamh. Ach ron a sin, dìreach beagan bhliadhnaichean ron a sin, chunnaic mi taisbeanadh ann an Glaschu air ealain nan Tùsanach Ameireaganach anns na McLellan Galleries.
Nuair a thàinig mi an seo à Obar Dheathain, bha e a' tighinn a-steach orm nach eil iomallachd ceangailte ri astar tuilleadh. Bha mi cho mothachail gun robh daoine air an t-Eilean Sgitheanach fhàgail mar thoradh air bochdainn, ach gun robh gu leòr de thaighean spaideil mun cuairt agus daoine air an tarraing an seo a chionn 's gur e àite cho brèagha a th' ann. Bha na Gàidheil anns an 19mh linn nan sluagh a bha air am briseadh agus chithear sin anns na dealbhan aig George Washington Wilson.
Anns na dealbhan a chunnaic mi anns na McLellan Galleries, ann an sepia, bha dealbhan de cheannardan nan Tùsanach a bha mise an dùil a bhiodh eireachdail, uasal, dìreach mar ìomhaigh de cò ris am bu chòir dhaibh a bhith, ach bha iadsan cuideachd briste agus chuir mi an dà rud ri chèile. Thàinig iad thugam ann an dòigh air choreigin anns an dàn ud gus bruidhinn mun a' cheist mu dheidhinn dè th' ann an cumhachd agus dè th' ann an iomallachd. Chan e, tuilleadh, dè cho faisg 's a tha thu ris an riaghaltas ach dè cho beartach 's a tha thu.
Dè tha sibh a' faighinn à bhith a' sgrìobhadh bàrdachd?
Tha mi a' fàs sean a-nis agus tha mi air iomadh latha a chosg anns an rùm seo a' sgrìobhadh bàrdachd agus gu tric bidh mi a' smaoineachadh gur e ùine air a dhroch chaitheamh a th' ann. Ach, aig an aon àm, feumaidh mi aideachadh gu bheil e math a bhith ga do chur fhèin an cèill agus, nuair a bhios mise marbh, bidh fios aig daoine ciamar a bha mi a' faireachdainn agus 's e buannachd a tha sin.
Bidh mi ag aithneachadh gu bheil dàn a' tighinn thugam nuair a bhios mi a' faireachdainn seòrsa de imcheist na mo mhionach. Ach an uair sin bidh agam ri obrachadh a-mach cò mu dheidhinn a tha e agus dè air a bheil e stèidhichte. Agus bha mi riamh ag iarraidh a bhith cruthachail. Fhuair mi rudeigin às an t-siostam agam le bhith a' sgrìobhadh.
Carson a bhios faclan Beurla a' nochdadh sa bhàrdachd agaibh?
Anns an dàn, Iomallachd, tha faclan Beurla a' nochdadh - tha "towerblocks" agus tha "motorways" agus tha dàn eile agam far a bheil "Mothercare" is Johnson's Baby Powder a' nochdadh agus gun teagamh 's e cleas a' bhàird a th' ann a bhith a' sealltainn dà shaoghal eadar-dhealaichte.
Nan robh mi a' teagasg aig Sabhal Mòr Ostaig, chuirinn Gàidhlig air na smuaintean seo, a chionn 's gu bheil mi a' creidsinn gu mòr gum bi cànan a' leudachadh mar a tha feumalachdan aig a' chànan air bun-smuaintean sònraichte. Ach chan e àite airson teagasg a th' ann am bàrdachd, 's e àite airson conaltradh a th' ann, agus mar sin chleachd mi na faclan seo airson sealltainn cho diofraichte 's a bha an dà shaoghal.
Ionnsaich barrachd
Stoidhle
Faodar a ràdh gur e saor-rannaigheachd a tha san dàn Iomallachd oir chan eil meatair no ruitheam riaghailteach ann. Tha an àireamh lidean anns gach loidhne agus rann ag atharrachadh tron dàn.
Tòna
Tha An fhaireachdainn san fharsaingeachd a th' ann an teacsa no pàirt de theacsa; faodaidh taghadh-facail an ùghdair, luaths na sgeulachd, ruitheam no ìomhaigheachd na faireachdainn seo a chruthachadh. an dàin smuaineachail agus meòrachail. Ged nach eil ann ach dà rann, tha Bateman a' togail cheistean cudromach mun chomann-shòisealta.
Tha faireachdainn caran brònach san dàn. Tha am bàrd a' caoidh eachdraidh dhuilich na Gàidhealtachd agus an Nuair nach eil neach (no buidheann de dhaoine) a' faighinn cothrom ceart air goireasan, cothroman no còraichean mar a tha daoine eile timcheall orra. is aonranas a tha an-diugh na dhuilgheadas ann am mòr-bhailtean.
Structar
Tha a' chiad rann a' dèiligeadh ri mar a tha e nas fhasa is nas fhasa faighinn dhan Ghàidhealtachd. 'S dòcha gu bheil sin a' ciallachadh nach eil e cho tarraingeach dhan bhàrd. Tha Bateman cuideachd a' toirt iomradh air na daoine a b' fheudar an dùthaich fhàgail ann an eachdraidh ach tha i cuideachd a' toirt iomradh orrasan a tha an-diugh air an tàladh chun na h-aon sgìrean sin ri linn 's gu bheil an iomallachd cho tarraingeach dhaibh.
Tha an dara rann a' tòiseachadh le ceist a tha am bàrd fhèin a' freagairt. San rann seo, tha am bàrd ag ràdh gur ann air iomall nam bailtean is nam mòr-bhailtean an-diugh a tha iomallachd dha-rìribh, ged as e iomallachd de sheòrsa eile air a bheil i a' bruidhinn.
Fuaim agus ruitheam
Ged nach eil meatair riaghailteach san dàn seo, tha am bàrd a' cleachdadh fuaim agus ruitheam ann an dòigh èifeachdach. Tha eisimpleirean ann de dh'Fuaimean fuaimreig air an ath-aithris ann an dà fhacal, no barrachd, às dèidh a chèile., air a shealltainn gu h-ìosal ann an clò eadailteach, agus de Fuaimean consain a tha coltach ri chèile air an ath-aithris ann am faclan a tha faisg air a chèile., air a shealltainn ann an clò purpaidh:
"is a chuir thar leariad"
Tha seo a' cur tuilleadh ri tòna cnuasachail, smuaineachail an dàin. Tha an dàn a' toirt air an leughadair smaoineachadh air na cuspairean a chaidh a thogail – mar imrich agus às-dùnadh – agus tha an sruthadh agus an ruitheam cunbhalach a' brosnachadh na smuain sin.
Ann an àitichean, tha loidhne nas giorra a' briseadh sruthadh socair an dàin agus a' cur cuideam sònraichte air na faclan sin, mar eisimpleir:
"a shàraich na daoine"
Ìomhaigheachd
- Image source, Eddie Cloud / ALAMY
Image caption, Sgìre dhùthchail
Ann an Iomallachd tha am bàrd a' bruidhinn air dà chruth-tìre nach eil idir coltach ri chèile - A' Ghàidhealtachd dhùthchail...
1 of 3
Tha ìoranas sa chiad rann nuair a tha am bàrd ag ràdh gur e fàsachd na Gàidhealtachd - mar thoradh air na Fuadaichean agus cùisean eachdraidheil eile - a tha a-nis a' tarraing dhaoine ann.
"na làraichean suarach a dh'fhàg iad
cho miannaichte ri gin san rìoghachd."
Tha e follaiseach gu bheil Bateman a' faicinn an ìoranais gu bheil àitichean às an do chuireadh air falbh na daoine a-nis tarraingeach dhuinn. Le comas teicneòlas an latha an-diugh, an seo "càr cumhachdach", tha e furasta faighinn dha na h-àitichean seo.
Tha am bàrd an uair sin a' bruidhinn air mar a tha iomallachd ann an-diugh barrachd ann an dòigh phoilitigeach seach gu fiosaigeach. San dara rann, tha i a' stiùireadh an leughadair gu far a bheil iomallachd an latha an-diugh:
"Càit ach air oir lom nam bailtean,
sna towerblocks eadar motorways"
Tha am bàrd a' cleachdadh dà ìomhaigh nochdte bhon latha an-diugh – "towerblocks" agus "motorways" – a tha le chèile nan comharran air bailteachadh. Tha Bateman a' togail air treand caran ìoranach nam bailtean 's nam mòr-bhailtean: faodaidh daoine gu leòr a bhith mun cuairt ort ach thu fhathast a bhith gu math aonaranach. Tha am bàrd a' cur cuideam air iomallachd shòisealta is phoilitigeach nan daoine a tha beò, gu fiosaigeach agus gu sòisealta, air iomall a' cho-chomainn.
Tèaman ann an Iomallachd
Bochdainn
Tha Iomallachd a' tarraing aire chun a' chruadail a dh'fhuiling muinntir na Gàidhealtachd gu sòisealta, gu poilitigeach agus gu h-eaconamach. Tha am bàrd a' toirt iomradh air an eilthireachd a b' fheudar Gàidheil a dhèanamh agus an cruadal a dh'fhuiling iad a' feuchainn ri bhith beò.
Tha iomradh san dara rann air cùisean nas ùire, a' cur ris an smuain gu bheil am bàrd a' smaoineachadh air bochdainn san latha an-diugh, is air àitichean a dh'fhaodadh a bhith neo-ghoireasach - fàs nan dòigh fhèin - air oir bhailtean.
Iomallachd
Tha daoine tric a' smaoineachadh gu bheil e doirbh faighinn dhan Ghàidhealtachd, ach tha an dàn a' cur às dhen bheachd sin agus ag ràdh nach eil sin fìor a-nis. Tha nàdar 'fiadhaich' na sgìre a-nis tarraingeach do dhaoine às na bailtean agus gan tàladh ann.
Tha ìoranas ann cuideachd gu bheil an iomallachd a bha uaireigin na h-eas-bhuannachd eaconamach dhan Ghàidhealtachd a-nis na tàladh.
Romansachd
Tha Bateman a' togail air mar a thathar buailteach coimhead ann an dòigh romansach air cuspairean mar eilthireachd is bochdainn. Nuair a chithear seann dealbhan de theaghlaichean a' gluasad no ag obair air an fhearann, tha iad buailteach cianalas a dhùsgadh. Tha am bàrd a' cur às do romansachd le bhith a' toirt iomradh air a' bhròn a th' ann an sùilean nan teaghlaichean a b' fheudar tìr am breith fhàgail.
Ceistean air an dàn Iomallachd
- Dè a' bhuaidh a th' aig an Feart fuaim; ath-aithris air na h-aon fhuaimean (consain mar as trice) agus mar as trice aig toiseach fhaclan. ann an loidhne 2 "càr cumhachdach" air fosgladh an dàin?
Tha am bàrd a' cleachdadh uaim airson aire an leughadair a tharraing chun na loidhne seo agus an t-atharrachadh ann an teicneòlas air a bheil i a' toirt iomradh – "càr cumhachdach".
Tha an dara loidhne na h-iomsgaradh eadar an loidhne roimhpe agus an loidhne às a dèidh bhon a tha i cho goirid. Tha seo a' toirt air an leughadair beachdachadh air cho cudromach 's a tha teicneòlas agus, gu h-àraidh, mar a tha e air an rìoghachd atharrachadh: tha àite a chleachd a bhith iomallach a-nis furasta faighinn ann.
- Ciamar a tha am bàrd a' cleachdadh Faclan sònraichte a thaghas sgrìobhadair airson buaidh a thoirt air an leughadair. ann an loidhnichean 4 agus 5 airson an seòrsa bith-beò a bh' aig na Gàidheil a shealltainn?
Tha am bàrd a' cleachdadh taghadh-facail ann an dòigh èifeachdach airson sealltainn cho doirbh 's a bha dòigh-beatha nan Gàidheal. Tha faclan mar "luimead" (lom, gun mòran a' fàs ann) a' toirt dealbh dhuinn air cruth-tìre garbh.
Tha Bateman cuideachd a' toirt tarraing air an droch bhuaidh a bh' aig an sin air na daoine a bha a' fuireach ann leis an abairt "a shàraich na daoine". Tha seo a' cur ris an smuain gur e beatha chruaidh a bh' aca.
- Mìnich an Cànan a dhùisgeas faireachdainn làidir, shònraichte san leughadair. a th' ann an loidhne 8.
Tha am bàrd a' toirt cunntas air na dh'fhàg na Gàidheil a dh'fhalbh às an dèidh mar "làraichean suarach".
Dh'fhaodadh am facal "làraichean" a bhith a' ciallachadh tobhtaichean nan taighean aca, no làraich a dh'fhàg iad air an fhearann.
Tha am facal "suarach" (truagh, gun luach) a' dùsgadh co-fhaireachdainn san leughadair dha na daoine a bha beò ann an suidheachadh cho doirbh. Tha e a' toirt oirnn smaoineachadh gu bheil am bàrd a' faireachdainn gu math làidir mun chruadal a dh'fhuiling na Gàidheil.
- Mìnich mar a tha am bàrd a' cruthachadh ìoranas ann an loidhnichean 4-9.
Tha am bàrd a' brosnachadh an leughadair gu bhith a' beachdachadh air saoghal an latha an-diugh agus na rudan a tha tarraingeach do dhaoine. Tha iomallachd na Gàidhealtachd, a bha uair na dhùbhlan dhan fheadhainn a dh'fheumadh tighinn beò ann, a-nis tarraingeach.
'S dòcha gu bheil am bàrd cuideachd a' tarraing ar n-aire gu sealladh dhaoine an-diugh: "cho miannaichte ri gin san rìoghachd." Tha am facal "miannaichte" a' toirt miann agus iarraidh gu ar n-inntinn. A-rithist, tha i a' faicinn an ìoranais ann an comann-sòisealta sa bheil a h-uile sìon a tha a dhìth orra aig cuid de dhaoine, ach iad fhathast ag iarraidh rudeigin eile. An seo, 's e cruth-tìre lom air a bheil am miann: àite a b' fheudar daoine fhàgail roimhe air sgàth bochdainn agus poilitigs.
- Dèan coimeas eadar loidhne 11 agus loidhne 4.
Dè an coimeas a tha am bàrd a' dèanamh eadar na bailtean mòra agus cladaichean na Gàidhealtachd?
Tha am bàrd a' cleachdadh seòrsa de dh'ath-aithris nuair a tha i ag innse mu na h-àiteachan sin, "luimead na h-oirthir" agus "oir lom nam bailtean," airson cantainn gu bheil na h-àiteachan coltach ri chèile - ged a tha na cruthan-tìre eadar-dhealaichte - bhon a dh'adhbharaich iad cruadal dha daoine a' tighinn beò annta.
- Saoil carson a chleachd am bàrd faclan Beurla ann an loidhne 12?
'S dòcha gun robh am bàrd ga shaoilsinn nas nàdarra "towerblocks" agus "motorways" a chleachdadh seach gun deigheadh an cleachdadh gu nàdarra ann an còmhradh sa Ghàidhlig.
Tha seo cuideachd a' dèanamh Ceart-aghaidhean air an cleachdadh ann an teacsa litreachais. eadar a' Ghàidhealtachd agus na bailtean mòra.
Tha e a' toirt oirnn smaoineachadh mu na dùbhlain a bha ro na daoine a rinn eilthireachd às a' Ghàidhealtachd dha na bailtean am meadhan Alba. Dh'fhàg iad àite lom air chùl, ach àite air an robh iad eòlach, agus chaidh iad a dh'àite le structaran mòra, a chaidh a thogail le daoine.
- Mìnich mar a tha Nuair a bhios sgrìobhadair a' tarraing dealbh le facail gus an leughadair a chuideachadh ann a bhith a' dèanamh dealbh dhen chuspair nan inntinn. ann an loidhnichean 13 agus 14 a' toirt Prìomh bheachd no prìomh bheachdan a tha a' ruith tro theacsa. na h-iomallachd air adhart.
Tha Bateman a' cleachdadh cànan co-cheangailte ri Na Fuadaichean - "fuadaichear". Tha seo mar gu bheil e a' ràdh gu bheil daoine bochda anns na bailtean mòra air an iomallachadh gu sòisealta san aon dòigh 's a chaidh na Gàidheil fhuadach far an fhearainn ann an ainm adhartas eaconamach.
Tha am bàrd a' ràdh gu bheil iad air am fuadach "gu iomall a' chumhachd,". Dh'fhaodadh sin a bhith a' ciallachadh briseadh-dùil poilitigeach no gu bheil a' bheàrn eadar beartas agus bochdainn a' fàs nas motha.
- Saoil cò air a tha am bàrd a' toirt iomradh le na faclan "an aodann sepia" ann an loidhne 16?
Tha an abairt "an aodann sepia nan eilthireach" a' toirt oirnn smaoineachadh air dealbhan-camara a chaidh a thogail de dh'eilthirich. Chaidh teicneòlas nan dealbhan-camara a chleachdadh an toiseach ann an Alba meadhan nan 1800an. Aig an àm sin, bha mòran Ghàidheil fhathast a' gluasad air falbh às a' Ghàidhealtachd. Bha dath ruadh-dhearg monocromataig air dealbhan aig an àm.
- Carson a tha iongnadh air a' bhàrd mun choltas a th' air aodainn nan eilthireach, (loidhnichean 15-18)?
Tha am bàrd a' bruidhinn air "an aon fhiaradh goirt nan sùilean" nuair a tha i a' toirt cunntas air na dòighean sa bheil daoine bochda san latha an-diugh coltach ris na Gàidheil a bha sna seann dhealbhan is iad a' fulang ro dhiofar dhùbhlain.
Tha seo na iongnadh dhi, a thaobh nan eilthireach, mar a chì sinn an loidhnichean 17-18, oir bha dùil aice gum biodh an dòigh-beatha air deagh bhuaidh a thoirt air an coltas. Tha am facal "Nàdar" a' toirt oirnn smaoineachadh gun robh an dòigh-beatha onarach agus nàdarra, agus bha dùil aig a' bhàrd gum biodh sin air am fàgail brèagha.
- Dè an Bun-chiall no bun-bheachd, far am faodar rudeigin ionnsachadh às an teacsa, no far a bheil an sgrìobhadair airson ciall nas doimhne a thoirt seachad. a tha air cùl an dàin seo?
Tha an dàn seo a' toirt air an leughadair beachdachadh air na diofar dhòighean anns am faod daoine a bhith air an iomall. Faodaidh daoine a bhith gun chumhachd air sgàth phoilitigs, eaconamachd no iomallachd fhiosaigeach.
Tha am bàrd a' dèanamh coimeas eadar an fheadhainn a bha air an iomall gu h-eaconamaigeach air a' Ghàidhealtachd agus an fheadhainn a tha a-nis air an iomall gu poilitigeach anns na bailtean.
Tha i a' togail air nàdar cuartail agus ìoranach an fhasain agus miann. Tha àite a b' fheudar daoine fhàgail bho chionn ùineachan a-nis na cheann-uidhe tarraingeach do dhaoine a fhuair air adhart gu math sa chomann-shòisealta.
Tha rabhadh ann cuideachd mu bhith a' dèanamh gnothach romansach de chùisean eachdraidheil. A' smaoinicheadh air dòigh-beatha ann an tìr gharbh is àlainn na Gàidhealtachd, faodar dìochuimhneachadh mun t-strì agus mun chruadal a bh' aig na daoine a bha beò ann aig amannan eile ann an eachdraidh.
Feuch dè na dh'ionnsaich thu
Quiz
Ath-shùil air na dh'ionnsaich thu
Anns an dàn Iomallachd, tha Meg Bateman a' dèanamh coimeas eadar iomallachd fhiosaigeach agus iomallachd phoilitigeach, a thuilleadh air co-chomann eachdraidheil is an latha an-diugh.
Nithean air a bheil an earrann a' togail air am faodar iomradh a thoirt ann an aiste litreachais air bàrdachd:
- ìomhaigheachd
- fuaim agus ruitheam
- taghadh-facail
- tòna
- stoidhle
- structar
Sgilean sgrìobhaidh a nochdas ann am bàrdachd air a bheil an earrann a' togail
| Sgil | Mìneachadh |
|---|---|
| taghadh-facail | Faclan sònraichte a thaghas sgrìobhadair airson buaidh a thoirt air an leughadair. |
| tòna | An fhaireachdainn san fharsaingeachd a th' ann an teacsa no pàirt de theacsa; faodaidh taghadh-facail an ùghdair, luaths na sgeulachd, ruitheam no ìomhaigheachd na faireachdainn seo a chruthachadh. |
| structar | An cruth a tha air teacsa, no mar a tha diofar phàirtean air an sgaradh. |
| ìomhaigheachd | Nuair a bhios sgrìobhadair a' tarraing dealbh le facail gus an leughadair a chuideachadh ann a bhith a' dèanamh dealbh dhen chuspair nan inntinn. |
| uaim | Feart fuaim; ath-aithris air na h-aon fhuaimean (consain mar as trice) agus mar as trice aig toiseach fhaclan. |
More on Litreachas
Find out more by working through a topic
- count3 of 6
- count4 of 6
- count5 of 6
- count6 of 6
