Cruthan-tìre eighichte: bleith glinn

Faodaidh gun atharraich eigh-shruthan an cruth-tìre agus gun cruthaich iad feartan eigheadail, mar glinn air chumadh U agus lochan-riobain.

San artaigil seo gheibh thu a-mach:

• Dè th' ann an eigh-shruth
• Mar a tha glinn air chumadh U agus glinn chrochte air an cruthachadh
• Mar a tha loch-riobain agus sruth neo-chuimseach air an cruthachadh
• Mu rèin-fhèidh ann an Alba

Tha an goireas seo freagarrach air topaigean nan Cruthan-tìre ann an Clas 5, Clas 6 agus Clas 7 (An Dàrna Ìre de Churraicealam airson Sàr-mhathas).

Thig còmhla ri Isla agus Connor agus iad a' toirt sùil air feartan bleith eighichte ann am Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh.

• 'S e tomad mòr deighe a' gluasad gu mall thar na tìre a th' ann an eigh-shruth.
• Nuair a bhios eigh-shruth a' gluasad, faodaidh e an talamh a bhleith agus feartan bleith eighichte a chruthachadh mar coireachan, arêtes agus stùcan pioramaideach.

• Bidh eigh-shruthan a' bleith ghlinn shònraichte air chumadh U le bonn còmhnard agus taobhan cas.
• Bidh na pròiseasan ris an can sinn spìonadh agus abrèisean a' dèanamh glinn aibhne air chumadh V nas leatha, nas doimhne agus a' toirt cumadh U rèidh dhaibh.

• 'S e loch mòr, cumhang a bhios air bonn gleann air chumadh U a th' ann an loch-riobain. Bidh e air a chruthachadh ann an lag far a bheil a' chreag nas buige agus far an do rinn eigh-shruth bonn a' ghlinn nas doimhne tro bhleith.
• Bidh sruthan neo-chuimseach no aibhnichean a' lùbadh tro bhonn còmhnard, leathann a' ghlinn. Tha iad gu math nas lugha na an gleann fhèin, agus chaidh an cruthachadh an dèidh do dh'eigheachadh gleann nas motha air chumadh U a chladhach a-mach.

Glinn chrochte

Tha glinn chrochte air an cruthachadh far a bheil glinn nas lugha a' coinneachadh ris a' phrìomh ghleann eighichte. Cha robh na h-eigh-shruthan anns na glinn bu lugha cho cumhachdach, agus cha do bhleith iad glinn a bha cho domhainn. Tha seo a' ciallachadh gu bheil na glinn as lugha air am fàgail crochte os cionn bonn a' phrìomh ghlinn.

Anns a' bhidio aig bàrr na duilleig, chunnaic Isla agus Connor rèin-fhèidh air a' Chàrn Ghorm. Nach faigh sinn a-mach barrachd mu rèin-fhèidh ann an Alba.

• 'S e seòrsa de dh'fhiadh a th' ann an rèin-fhiadh.
• Tha rèin-fhèidh air freagrachadh ri bhith beò ann an suidheachaidhean uabhasach fuar le sneachd, mar an Artaig. Tha bian tiugh, tiugh orra a tha ag obrachadh le bhith a' gleidheadh teas agus gan cumail blàth. Tha ladhran leathann orra a bhios a' sgaoileadh a' chuideim aca agus gan cumail bho dhol fodha ann an sneachd domhain.
• Bha rèin-fhèidh uaireigin nan gnè dùthchasach ann an Alba, ach chaidh iad à bith ann an Alba o chionn nan ceudan bhliadhnaichean. Chaidh an toirt air ais dhan Mhonadh Ruadh anns na 1950an.
• Tha a' ghnàth-shìde fuar air a' Mhonadh Ruadh. Seo an aon àite san RA far a bheil rèin-fhèidh a' siubhal na sgìre aig saorsa.
• Tha mu 150 rèin-fhiadh an-dràsta san treud air a' Mhonadh Ruadh.

• pàirc nàiseanta - Sgìre a chuir riaghaltas a thaobh airson an àrainneachd nàdarra a ghleidheadh. Bidh pàirc nàiseanta cuideachd ga cur a thaobh air sgàth ùidh shaidheansail no eachdraidheil a bharrachd air a bhith na tlachd dhan t-sluagh.
• eigh-shruth - Abhainn mhòr, mhòr de dheigh a' gluasad gu mall.
• feartan eigheadail - Feartan cruth-tìre a chruthaich eigh-shruthan.
• ùine geòlais - Ùine uabhasach fada. Tha ùine geòlais a' ciallachadh nam billeanan bhliadhnaichean bho thòisich an Talamh a' tighinn gu bith.
• Linn na Deighe - Ùine fhada ann an tìm nuair a chaidh teòthachd na Talmhainn sìos gu mòr. Bha uachdar na Talmhainn air a thiodhlacadh fo chlàran mòra deighe. Bha e aig àirde o chionn mu 22,000 bliadhna.
• bleith - Caitheamh.
• gleann air chumadh U - Gleann le taobhan cas agus ùrlar còmhnard, leathann. Bidh cumadh litir 'U' air. Tha iad air an cruthachadh ann an glinn aibhnichean a bha air an lìonadh le eigh-shruth mòr ann an Linn na Deighe.
• gleann crochte - Gleann beag a' coinneachadh ri gleann eighichte nas motha. Chan eil na glinn as lugha cho cumhachdach 's gum bleith iad glinn dhomhain, agus tha iad mar sin air am fàgail crochte os cionn a' phrìomh ghlinn.
• loch-riobain - Loch fada, cumhang a gheibhear ann an gleann air chumadh U. Bidh e air a chruthachadh ann an lag far an do rinn eigh-shruth bleith nas doimhne.
• sruth neo-chuimseach - Sruth no abhainn a bhios a' lùbadh tro ùrlar còmhnard, leathann gleann air chumadh U.

Sgrìobh dàn mu nàdar.

'S e Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh tè dhe na pàircean nàiseanta as motha san RA, agus glè thric, bha an cruth-tìre mìorbhaileach seo na bhrosnachadh do luchd-ealain.

Thug am Monadh Ruadh uiread de bhrosnachadh dhan bhana-bhàrd Albannach, Nan Shepherd, 's gun do sgrìobh i cruinneachadh bàrdachd mun sgìre.

'Loch A'an, Loch A'an, hoo deep ye lie!Tell nane yer depth and nane shall I.'

Loch A'an le Nan Shepherd bho In the Cairngorms (Dùn Èideann: The Moray Press, 1934)

Dèan rannsachadh, agus leugh, cuid dhen bhàrdachd nàdair aig Nan Shepherd airson beagan brosnachaidh. Feuch fhèin an sgrìobh thu dàn nàdair mun chruth-tìre a tha faisg ort.

Ma dh'fheumas tu cuideachadh airson dàn a sgrìobhadh, tha cuideachadh an seo dhut: Mar a sgrìobhas tu bàrdachd