Cruthan-tìre eighichte: tasgadh

'S e aibhnichean mòra deighe a bhios a' gluasad thar na tìre a th' ann an eigh-shruthan. Nuair a leaghas iad, bidh iad a' tasgadh stuthan agus faodaidh feartan cruth-tìre a bhith air an cruthachadh.

San artaigil seo gheibh thu a-mach:

• Dè th' ann an tasgadh eigheadail
• Mar a tha toll-coire air a chruthachadh
• Dè th' ann an creag chonadail
• Mar a tha moirèin air a chruthachadh
• Diofar fheartan ann am Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh

Tha an goireas seo freagarrach air topaigean nan Cruthan-tìre ann an Clas 5, Clas 6 agus Clas 7 (An Dàrna Ìre de Churraicealam airson Sàr-mhathas).

Thig còmhla ri Isla agus Connor agus iad a' toirt sùil air feartan tasgadh eigheadail ann am Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh.

• 'S e tomad mòr, mòr deighe a' gluasad gu mall thar tìr a tha ann an eigh-shruth.
• Nuair a tha eigh-shruth a' gluasad, faodaidh e an tìr a bhleith agus feartan bleith eighichte a chruthachadh mar coireachan, arêtes agus stùcan pioramaideach.

A bharrachd air a bhith a' bleith na tìre, nuair a bhios eigh-shruthan a' gluasad, bidh iad a' cruthachadh feartan inntinneach cruth-tìre air sgàth tasgadh.

• Ann an Linn na Deighe, bha eigh-shruthan a' gluasad gu mall thar na tìre a' giùlan stuthan mar gainmheach, clachan agus creagan.
• Aig deireadh Linn na Deighe (o chionn mu 10,000 bliadhna) bha na h-eigh-shruthan a' leaghadh.
• Nuair a bhios deigh a' leaghadh, bidh an stuth a ghiùlain an deigh a' sgaradh ann am fillidhean agus air a leigeil sìos, no air a thasgadh, anns an uisge-aiteimh.

Tuill-coire

• Faodaidh cnapan mòra deigh mharbh a bhith cha mhòr air an tiodhlacadh leis na tasgaidhean gainmhich agus grinneil. Nuair a leaghas an deigh, bidh toll-coire air fhàgail.
• 'S dòcha gun lìon tuill-coire le uisge agus gun tèid loch toll-coire a chruthachadh, mar Loch Mhùrlaig agus tuill-coire nan Uath Lochan.
• Tha a' ghainmheach a bhios mun cuairt tuill-coire diofraichte bhon ghainmhich a bhios air tràigh ris a' mhuir. Chaidh a' ghainmheach seo a thasgadh le eigh-shruthan agus tha i air a dèanamh le gainmheach, eabar, crèadh agus grinneal.

• Bidh eigh-shruthan cuideachd a' giùlan agus a' tasgadh ulbhagan agus creagan mòra le cruthan annasach ris an canar creagan conadail.
• 'S àbhaist gum bi creagan conadail nan aonar seach ann nan dùn.
• Tha iad glè thric air an dèanamh de chreag nach eil ri faighinn anns an sgìre. Tha creagan conadail nam measgachadh de chreagan agus de stuthan a chaidh a tharraing à àitichean eile air slighe na h-eigh-shruth.

'S e druim cumhang no cnoc air a chruthachadh le ùir agus creagan a chaidh a phutadh a-null le eigh-shruth a' gluasad a th' ann am moirèin.

Tha dà phrìomh sheòrsa ann:

• moirèin taobhach a chaidh a chruthachadh ri taobhan eigh-shruth
• moirèin crìche a chaidh a chruthachadh aig crìoch eigh-shruth

èigh-shruth - Abhainn mhòr, mhòr de dheigh a' gluasad gu mall.

feartan eigheadail - Feartan cruth-tìre a chruthaich eigh-shruthan.

tasgadh eigheadail - Nuair a bhios eigh-shruth a' leigeil sìos stuthan, mar creagan agus clachan, agus gam fàgail às a dhèidh.

Linn na Deighe - Ùine fhada ann an tìm nuair a chaidh teòthachd na Talmhainn sìos gu mòr. Bha uachdar na Talmhainn air a thiodhlacadh fo chlàran mòra deighe.

toll-coire - Toll air a chruthachadh nuair a steigeas eigh-shruth agus a thèid a thiodhlacadh ann an gainmheach 's ann an grinneal. Nuair a leaghas an deigh, bidh toll-coire air fhàgail.

loch toll-coire – Toll-coire a tha air lìonadh le uisge.

creag chonadail – Creagan no ulbhagan air a thasgadh le eigh-shruth. Tha iad glè thric leotha fhèin agus tha iad air an dèanamh de chreag nach faighear gu h-àbhaisteach san sgìre.

moirèin - Druim cumhang no cnoc air a chruthachadh le ùir agus creagan a chaidh a phutadh a-null le eigh-shruth a' gluasad. Faodaidh moirèin a bhith air a chruthachadh ri taobhan eigh-shruth (moirèin taobhach) no aig crìoch eigh-shruth (moirèin crìche).

'S e Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh air a' Ghàidhealtachd a' phàirce nàiseanta as motha san RA. Tha a' phàirce mhòr seo làn bheanntan, slighean coille, aibhnichean, lochan, fiadh-bheatha agus bailtean beaga.

Seall air a' mhap seo agus chì thu far a bheil Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh agus cuid dhe na prìomh àitichean agus na feartan a tha innte.

Dèan bileag mu aon dhe na pàircean nàiseanta ann an Alba.

'S e sgìre a chuir riaghaltas an dara taobh airson an àrainneachd nàdarra a ghleidheadh a th' ann am pàirc nàiseanta. Tha dà phàirc nàiseanta ann an Alba:

• Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh
• Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn is nan Tròisichean

Rannsaich aon dhe na pàircean nàiseanta agus dealbhaich bileag.

Smuain no dhà airson tòiseachadh:

• Càit a bheil a' phàirce nàiseanta? An tèid agad air map a dhèanamh a' sealltainn far a bheil i?
• An tèid agad air na prìomh fheartan ainmeachadh? A bheil coilltean sònraichte, beanntan no lochan anns a' phàirce?
• Ma dh'fheumas tu cuideachadh a' dèanamh na bileig, gheibh thu a-mach barrachd an seo: Mar a nì thu bileag