Tha na ceudan de dh'eileanan ann an Alba agus tha iomadh feart-tìre gun shamhail annta, mar mòinteach agus machair.
San artaigil seo gheibh thu a-mach:
- Dè th' ann am mòinteach
- Dè th' ann am mòine agus mar tha i air a cleachdadh
- Dè th' ann am machair agus far a bheil e
- Mu lusan feòil-itheach mòinteach na h-Alba
Tha an goireas seo freagarrach air topaigean nan Cruthan-tìre ann an Clas 5, Clas 6 agus Clas 7 (An Dàrna Ìre de Churraicealam airson Sàr-mhathas).
Thig còmhla ri Isla agus Connor agus iad a' toirt sùil air mòinteach agus machair ann an Uibhist a Tuath.
Coimhead a' bhidio ghoirid seo agus faigh a-mach mu mhòinteach agus mu mhachair.
ISLA: Woohoo! 'S toigh leam seo!
Tha slighe Innse Gall cho spòrsail air a' bhaidhsagal.
CONNOR: Tha, chan eil sìon nas fheàrr. Tha iomadh slighe eile ann an Alba airson baidhsagal a dh'fhaodadh sinn a ghabhail cuideachd.
Dè na cruachan a th' aig cuid dhe na taighean?
ISLA: Sin cruach-mhòna. 'S e talamh sònraichte a th' ann air a bhuain às a' mhòintich a seo. 'S dòcha gum faic sinn barrachd air ar cuairt.
Tha a' mhòine seo math gu gabhail, agus mar sin, tha daoine air a bhith ga buain, ga tioramachadh, ga togail agus ga losgadh sna taighean aca bho chionn fhada, ach cha bhi uiread a-nis.
'S e àrainn shònraichte a tha sna puill-mhòna. Saoilidh tu gu bheil a' mhòinteach lom agus falamh, ach tha tòrr beatha innte.
Cha bhi an ùir a' leigeil le uisge drèanadh gu furasta agus bidh i a' fuireach fliuch. Tha lusan mar còinneach-liath agus feadhainn eile air freagradh airson gum fàs iad ann an suidheachadh fliuch, doirbh mar seo.
Nuair a sheacas iad, bidh iad a' briseadh sìos agus a' cruthachadh filleadh de mhòine anns an uisge. Bidh a' mhòine a' gleidheadh fiù 's barrachd uisge, agus bidh a' chuairt a' leantainn oirre.
CONNOR: Tha mar sin na lusan beaga mòintich seo gu math sònraichte. Chuala mi mu chòinneach-liath. Cumaidh e ochd uiread a chuideam fhèin de dh'uisge. Bhiodh iad ga chleachdadh anns a' Chiad Chogadh airson stad a chur air galar ann an lotan.
ISLA: Abair còinneach shònraichte! Agus bhon a tha mòine agus a' chòinneach cho math air uisge a ghleidheadh, cha bhi uiread de thuileachadh ann. Tha e math airson ionaltradh chaorach cuideachd.
A bharrachd air a' chòinnich, bidh fraoch brèagha, purpaidh cuideachd a' fàs air a' mhòintich, agus na lusan annasach, feòil-itheach seo, bròg na cuthaig agus…
CONNOR: Ròs an t-solais! Chan eil am mathachadh a dh'fheumas lusan airson fàs ann am mòine agus feumaidh lusan feòil-itheach mathachadh a bharrachd fhaighinn am badeigin eile… bho bhiastagan! 'S toigh leam an lus seo.
ISLA: Tha mi a' creidsinn gu bheil iad inntinneach, ann an dòigh sgreamhail air choreigin!
CONNOR: Tha fios a'm! Tha ròs an t-solais air a chòmhdach le gasan a tha coltach ri greimichean. Bidh iad sin a' dèanamh neactar a bhios a' tàladh bhiastagan agus sglongaid steigeach a bhios a' glacadh bhiastagan a laigheas orra agus gan cnàmh. Nuair a sheacas na lusan, bidh na biastagan cuideachd a' briseadh sìos san ùir, agus a' cur mhèinnearan mathachaidh innte.
ISLA: Chan eil mi cho cinnteach gun toigh leam sin, Connor. Caran sgreamhail leamsa!
Ò, seall, machair! Tha seo àlainn. 'S e raon feurach, torrach a th' ann am machair. Seall na dìtheanan!
Tha sin air sgàth 's gu bheil sinn air oir an Atlantaig a seo. Bidh na gaothan làidir a' siabadh gainmheach de shligean pronn, làn calcium, air tìr.
Bidh na dìtheanan a' fàs gu math a seo, làn bhlàthan brèagha. Bidh na dathan ag atharrachadh mar a bhios an ràithe a' dol air adhart agus diofar dhìtheanan fo bhlàth.
CONNOR: Cuiridh mi geall gu bheil e math airson eòin 's biastagan.
ISLA: Seall an seillean mòr buidhe! Tha iad sin tearc, dìreach mar am machair fhèin.
CONNOR: Tha na h-eileanan seo sònraichte. 'S beag an t-iongnadh ged a bhios daoine a' tadhal orra. Tha cafaidh shuas a seo – ge b' e cò bhios air dheireadh a' ceannach reòiteagan!
Eileanan ann an Alba
'S e pìos fearainn air a chuairteachadh le uisge a th' ann an eilean. Tha mòr-roinnean cuideachd air an cuairteachadh le uisge ach tha iad ro mhòr airson eileanan a ghabhail orra.
Tha mu 800 eilean ann an Alba agus tha iomadh feart-tìre gun shamhail annta.
Mòinteach
- 'S e seòrsa de chruth-tìre no Far am bi lus no beathach a' fuireach. a th' ann am mòinteach anns a bheil Pìos fearainn a tha fliuch agus lèigeach (làn puill). agus diofar sheòrsaichean feòir agus phris, mar fraoch.
- Glè thric, gheibhear mòinteach ann an sgìrean air talamh àrd ann an ceann a tuath agus air taobh an iar na RA, mar Gàidhealtachd agus Eileanan na h-Alba.
- Cha bhi craobhan a' fàs air mòinteach oir tha ùir na mòintich làn uisge agus chan eil mathachadh gu leòr innte airson gum fàs craobhan.
Puill-mhòna
- 'S e filleadh sònraichte de dh'ùir air a dhèanamh de stuth organach a th' ann am mòine.
- Bidh mòine a' glacadh carbon dà-ogsaid. 'S e Rudeigin a stòras carbon airson treis. Mar eisimpleir, an cuan no coilltean-uisge. Bidh sinc carbon a' beagachadh an uireid de charbon dà-ogsaid, gas taigh-ghlainne, a th' ann. a th' innte.
- Tha i air a cleachdadh mar chonnadh traidiseanta ann am pàirtean de dh'Alba. Bidh mòine bhog air a gearradh na fàdan agus air a cur air an talamh airson tioramachadh air a' mhòintich. Bithear a' togail agus a' cruinneachadh na mòine thioram agus a' togail chruachan leatha aig taighean dhaoine.
- Cleas bhunan-lùth Stòrasan nàdarra nach urrainn dhuinn ath-nuadhachadh nuair a theirigeas iad. Tha seo a' ciallachadh gu bheil uiread shònraichte dhiubh air an Talamh. Tha connaidhean-fosail, mar gual, ola agus gas nan goireasan neo-ath-nuadhachail. eile, ma tha mòine air a losgadh air sgèile mhòr, chan eil sin math dhan àrainneachd. Tha seo air sgàth 's gu bheil carbon dà-ogsaid a' dol mu sgaoil dhan èadhar nuair a tha mòine ga losgadh.
- Ach, anns na h-eileanan, tha mòine san fharsaingeachd air a losgadh air sgèile bheag mar chonnadh do dhachaighean fa leth. Chan eil uiread de roghainnean eile a thaobh lùth ann an cuid de choimhearsnachdan nan eileanan, agus tha lùth glè thric nas daoire.
- Tha mòine cuideachd air a cleachdadh mar Sgudal bho lusan agus bho bheathaichean a tha air briseadh sìos agus a ghabhas a chleachdadh mar thodhar airson lusan fhàs. ach tha seo a' dol a sgur a dh'aithghearr ann an Alba.
Machair
- 'S e Far am bi lus no beathach a' fuireach. thearc a th' ann am machair agus chan fhaighear i ach air taobh an iar Alba agus Èirinn.
- Tha i air a cruthachadh nuair a shèideas a' ghaoth gainmheach làn calcium air a' chladach.
- 'S e raon ìosal, feurach, torrach a th' ann am machair.
- As t-samhradh bidh machair làn dhìtheanan brèagha.
Map de mhachair ann an Alba
Lusan feòil-itheach
- Anns a' bhidio aig bàrr na duilleig, chunnaic Isla agus Connor lus feòil-itheach ris an canar ròs an t-solais a bhios a' fàs air Àrainn no cruth-tìre air talamh àrd air a dèanamh suas de dhiofar sheòrsachan feòir, pris agus boglaichean..
- 'S àbhaist lusan feòil-itheach a bhith a' fàs ann an ùir anns nach eil mòran Na prìomh bhunaitean a dh'fheumas lus no beathach airson a bhith beò, fallain. Bidh beathaichean a' faighinn a' chuid as motha dhen mhathachadh aca bho bhiadh. Bidh lusan a' faighinn mathachadh bhon ùir agus bho sholas na grèine., mar a tha mòine.
- Chan fhaigh iad am mathachadh gu lèir bhon ùir 's mar sin bidh iad a' glacadh agus a'A' briseadh biadh sìos airson 's gun tèid am mathachadh agus an lùth aige a shùghadh a-steach. bhiastagan.
Image caption, Ròs an t-solais
'S e lus feòil-itheach a th' ann an ròs an t-solais agus bidh e a' glacadh bhiastagan leis na ròineagan steigeach air na duilleagan aige. Bidh iad a' fàs air monaidhean fliuch agus air mòinteach, mar Tailend Moss faisg air Bathgate no Glen Moss faisg air Cill MoCholuim. (David Chapman / Alamy Stock Photo)
1 of 5
- mòinteach - Far am bi lus no beathach a' fuireach. no cruth-tìre air talamh àrd air a dèanamh suas de dhiofar sheòrsaichean feòir, pris agus boglaichean.
- boglach - Pìos fearainn uabhasach fliuch agus lèigeach far am bi iomadh seòrsa còinnich buailteach fàs. Tha boglaichean searbhagach agus glè thric chan eil mòran Na prìomh bhunaitean a dh'fheumas lus no beathach airson a bhith beò, fallain. Bidh beathaichean a' faighinn a' chuid as motha dhen mhathachadh aca bho bhiadh. Bidh lusan a' faighinn mathachadh bhon ùir agus bho sholas na grèine. annta.
- mòine - Filleadh ùire air a dhèanamh de lusan marbh. Bidh e a' glacadh carbon dà-ogsaid a' cuideachadh stad a chur air tuileachadh. Tha i air a cleachdadh mar chonnadh ann am pàirtean de dh'Alba.
- lus feòil-itheach - Lus a ghlacas agus a A' briseadh biadh sìos airson 's gun tèid am mathachadh agus an lùth aige a shùghadh a-steach. ainmhidhean beaga, leithid bhiastagan.
- machair - Àrainn thearc ann am pàirtean de dh'Èirinn agus de dh'Alba agus a tha air a còmhdach le flùraichean dathach.
Feuch dè nas aithne dhut
Dèan dealbh de lus feòil-itheach agus cuir leubailean air.
Dèan rannsachadh air lus feòil-itheach. Dèan dealbh dhen lus agus cuir leubailean air na prìomh fheartan aige.
Seo beagan bheachdan airson tòiseachadh:
- Dè an lus dhen dèan thu dealbh? Tha an lus sùghaidh agus a' venus fly trap nan eisimpleirean de lusan feòil-itheach.
- Ciamar a bhios an lus seo a' glacadh bhiastagan? Am bi biastagan a steigeadh ris? An tèid aige air biastag a ghlacadh le pàirt a tha coltach ri beul?
- Cuimhnich gum feum an lus agad freumhaichean (airson uisge fhaighinn bhon ùir) agus duilleagan (airson solas a shùghadh le Iom-obrachadh ceimigeach a bhios a' tachairt ann an lusan. Bidh lusan ag atharrachadh carbon dà-ogsaid agus uisge gu glucòs, am prìomh bhun-lùtha aca, agus ogsaidean. Bidh solas na grèine a' toirt dhaibh lùth a dh'fheumas iad airson gun tachair foto-cho-chur.).
More on Cruthan-tìre
Find out more by working through a topic
- count19 of 24
- count20 of 24
- count21 of 24
- count22 of 24
