Gluasad teactonaig

Tha uachdar na Talmhainn air a dhèanamh suas de dhiofar phìosan ris an canar pleataichean teactonaig. Faodaidh gluasad nam pleataichean seo cruthan-tìre atharrachadh.

San artaigil seo gheibh thu a-mach:

• Dè th' ann am pleataichean teactonaig 's ann an loidhnichean-sgàinidh
• Mar a tha lùb-bheinn air a cruthachadh far am bi pleataichean teactonaig a' coinneachadh
• Mar a bhios gluasad teactonaig ag adhbharachadh chrithean-talmhainn
• Fiadh-bheatha ann an Gleann Mòr na h-Alba

Tha an goireas seo freagarrach air topaigean nan Cruthan-tìre ann an Clas 5, Clas 6 agus Clas 7 (An Dàrna Ìre de Churraicealam airson Sàr-mhathas).

Thig còmhla ri Isla agus Connor agus iad a' coimhead air feartan gluasad teactonaig air Slighe a' Ghlinne Mhòir.

• Tha diofar fhillidhean anns an Talamh, a' phlanaid againn. Canar an rùsg ris an fhilleadh chruaidh air an taobh a-muigh.
• Tha rùsg na Talmhainn air a dhèanamh de leacan mòra ris an canar pleataichean teactonaig.
• Bidh na pleataichean seo a' fiotadh còmhla ri chèile mar mìrean-measgte.
• Bidh pleataichean teactonaig gu math, math slaodach ann a bhith a' gluasad mun cuairt, agus bidh an gluasad seo ag atharrachadh a' chruth-tìre mun cuairt oirnn.

• Tha am fearann air an Talamh air a dhèanamh suas de phìosan ris an canar mòr-thìrean. Tha na pìosan mòra fearainn seo air an cuairteachadh le muir agus tha mòran dhùthchannan annta.
• 'S e na seachd mòr-thìrean Àisia, Afraga, Ameireaga a Tuath, Ameireaga a Deas, Antartaga, an Roinn Eòrpa agus Astràilia.
• Aig aon àm bha na mòr-thìrean gu lèir ceangailte ri chèile nan aon mhòr-thìr ana-mhòr ris an canar Pangaea.
• Thar ùine, dh'adhbharaich gluasad phleataichean teactonaig gun do bhris Pangaea na phìosan, a' cruthachadh nam mòr-thìrean a th' againn an-diugh.
• Tha briseadh nan diofar mhòr-thìrean a' ciallachadh gu bheil cuid dhe na h-aon fheartan-tìre, mar sreathan bheanntan, rim faighinn air diofar mhòr-thìrean.
• Mar eisimpleir, bha na cnuic agus na beanntan air Slighe a' Ghlinne Mhòir ann an Alba nam pàirt dhe na Beanntan Appalachianach ann an Canada bho thùs.

• Tha lùb-bheanntan (beanntan filltichte) air an cruthachadh far a bheil a dhà, no barrachd, de phleataichean teactonaig na Talmhainn air am putadh còmhla.
• Far a bheil na pleataichean a' coinneachadh, tha creagan agus sprùilleach air an dlùthadh 's air an lùbadh gu bhith nan cnuic, beanntan agus sreathan mòra bheanntan.
• Tha an gluasad uabhasach mall agus tha e a' toirt nam mìltean bhliadhnachan mus tèid lùb-bheanntan a chruthachadh.
• Tha na h-Andes ann an Ameireaga a Deas, na h-Alps anns an Fhraing agus na Himalayas ann an Àisia nan eisimpleirean de lùb-bheanntan.

Nuair a ghluaiseas dà phleat teactonaig an aghaidh a chèile, faodaidh sin crith-thalmhainn adhbharachadh air an loidhne-sgàinidh.

Sa bhidio seo, tha Isla agus Connor a' cur crìoch air an turas aca air Slighe a' Ghlinne Mhòir ann an Inbhir Nis, far a bheil iad a' faighinn a-mach mu chrithean-talmhainn.

Faigh a-mach mu phàirt dhen fhiadh-bheatha a chunnaic Isla agus Connor air Slighe a' Ghlinne Mhòir.

• mòr-thìr - Pìos mòr fearainn air uachdar na Talmhainn air a chuairteachadh le muir. San RA, tha sinn air mòr-thìr na Roinn Eòrpa.
• Pangaea - Mòr-thìr ana-mhòr air a dèanamh suas le fearann an t-saoghail gu lèir mus do bhris i dha na mòr-thìrean a tha aithnichte dhuinn an-diugh.
• rùsg - Filleadh a-muigh na Talmhainn. 'S e an rùsg am filleadh cruaidh creige air a bheil sinn a' fuireach.
• fallainn - Am filleadh fo rùsg na Talmhainn. Tha a' chreag cruaidh ann am pàirtean uachdrach na fallainn, ach nas fhaide shìos tha a' chreag bog agus a' tòiseachadh air leaghadh.
• pleataichean teactonaig - Leacan mòra a tha a' fiotadh ri chèile agus a' dèanamh suas rùsg na Talmhainn.
• sgàineadh - Far am bi dà phleat teactonaig, no barrachd, a' coinneachadh. Canar cuideachd crìoch-pleata no loidhne-sgàinidh ris a seo.
• lùb-bheinn - Beinn a chaidh a cruthachadh far an deach dà phleat teactonaig, no barrachd, dhen Talamh, a phutadh còmhla.
• sreath bheanntan - Cnuic no beanntan a chaidh a chruthachadh faisg air a chèile.
• crith-thalmhainn - Gluasad obann de rùsg na Talmhainn air adhbharachadh nuair a chruinnicheas bruthadh eadar pleataichean teactonaig thar ùineachan mòra.
• suathadh - Forsa bacaidh eadar dà uachdar a tha a' gluasad thairis air a chèile no an aghaidh a chèile. Bidh pleataichean teactonaig a' gluasad diofar thaobhan thar ùineachan mòra agus bidh suathadh a' toirt orra steigeadh.