Thỏa thuận với Trung Quốc, Canada phát tín hiệu xoay trục khỏi Mỹ

Cách tiếp cận mới của Thủ tướng Mark Carney đối với chính sách đối ngoại của Canada có thể gói gọn trong một câu: "Chúng tôi nhìn thế giới đúng như bản chất chứ không phải theo cách chúng tôi muốn."

Đó là câu trả lời của ông Carney khi được hỏi về thỏa thuận đạt được với Trung Quốc hôm 16/1, bất chấp các lo ngại về hồ sơ nhân quyền của Bắc Kinh và dù chưa đầy một năm trước ông từng gọi Trung Quốc là "mối đe dọa an ninh lớn nhất" đối với Canada.

Theo thỏa thuận, Canada sẽ nới lỏng thuế quan đối với xe điện Trung Quốc – mức thuế được áp đặt song song với Mỹ vào năm 2024. Đổi lại, Trung Quốc sẽ hạ các mức thuế đối ứng đối với những mặt hàng nông sản chủ chốt của Canada.

Các chuyên gia nói với BBC rằng động thái này đánh dấu một bước chuyển mình đáng kể trong chính sách của Canada đối với Trung Quốc, được định hình từ những bất định kéo dài trong quan hệ với Mỹ – đối tác thương mại lớn nhất của Ottawa.

"Thủ tướng về cơ bản đang nói rằng Canada cũng có quyền tự chủ, và sẽ không chỉ ngồi chờ Mỹ," ông Eric Miller, một nhà tư vấn thương mại có trụ sở tại Washington DC và là Chủ tịch Rideau Potomac Strategy Group, nhận định.

Phát biểu với báo giới hôm 16/1, ông Carney cho rằng "thế giới đã thay đổi" trong những năm gần đây, và những tiến triển với Trung Quốc sẽ giúp Canada "ở vị thế thuận lợi trong trật tự thế giới mới".

Ông nói thêm rằng mối quan hệ của Canada với Trung Quốc hiện "dễ dự đoán hơn" so với quan hệ với Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Sau đó, trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông Carney viết rằng Canada đang "tái điều chỉnh" mối quan hệ với Trung Quốc một cách "chiến lược, thực dụng và dứt khoát".

Tại Canada, khi trời vừa sáng vào sáng thứ Sáu 16/1, các phản ứng đối với thỏa thuận đã xuất hiện dồn dập.

Một số người, như Thủ hiến tỉnh Saskatchewan, ông Scott Moe, ca ngợi đây là "tin rất tốt". Nông dân tại tỉnh của ông Moe đã chịu ảnh hưởng nặng nề từ các mức thuế đối ứng của Trung Quốc lên dầu hạt cải (canola) của Canada, và thỏa thuận này, theo ông, sẽ mang lại sự hỗ trợ rất cần thiết.

Ngược lại, ông Doug Ford, Thủ hiến tỉnh Ontario – nơi tập trung ngành công nghiệp ô tô của Canada – lại chỉ trích gay gắt thỏa thuận. Ông cho rằng việc gỡ bỏ thuế đối với xe điện Trung Quốc "sẽ gây tổn hại cho nền kinh tế và khiến mấi đi việc làm".

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, ông Ford nói rằng chính phủ của ông Carney đang "mời gọi một làn sóng xe điện giá rẻ sản xuất tại Trung Quốc tràn vào, mà không có bất kỳ bảo đảm thực chất nào về đầu tư tương xứng hoặc tức thì vào nền kinh tế Canada".

Một số chuyên gia cho rằng các điều khoản liên quan đến xe điện trong thỏa thuận thương mại sẽ giúp Trung Quốc thâm nhập sâu hơn vào thị trường ô tô Canada.

Với việc thuế xe điện được hạ thấp, khoảng 10% doanh số xe điện tại Canada được dự báo sẽ thuộc về các hãng sản xuất Trung Quốc, theo ông Vivek Astvansh, giáo sư kinh doanh tại Đại học McGill ở Montreal.

Theo ông, sự gia tăng dự kiến này có thể gây sức ép lên các hãng xe điện có trụ sở tại Mỹ như Tesla, vốn đang tìm cách mở rộng thị phần tại Canada.

"Ông Carney đã phát đi tín hiệu với chính quyền Trump rằng quan hệ giữa Canada và Trung Quốc đang ấm dần lên," ông Astvansh nói thêm.

Phản ứng từ Nhà Trắng, trong khi đó, lại khá trái chiều.

Trong một cuộc phỏng vấn với CNBC sáng 16/1, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer gọi thỏa thuận này là "đáng lo ngại" và cảnh báo Canada có thể sẽ hối tiếc.

Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump lại hoan nghênh thỏa thuận, gọi đây là "một điều tốt".

"Nếu các bạn có thể đạt được một thỏa thuận với Trung Quốc, thì các bạn nên làm điều đó," ông nói với phóng viên bên ngoài Nhà Trắng.

Kể từ khi trở lại nắm quyền vào năm ngoái, ông Trump đã áp thuế đối với nhiều lĩnh vực của Canada như kim loại và ô tô, khiến môi trường kinh tế trở nên đầy bất ổn. Ông cũng từng đe dọa xóa bỏ hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ lâu đời giữa Canada, Mỹ và Mexico, gọi hiệp định này là "không còn phù hợp".

Hiệp định này – USMCA – hiện đang trong quá trình rà soát bắt buộc. Cả Canada và Mexico đều khẳng định họ muốn tiếp tục duy trì hiệp định này.

Tuy nhiên, quyết định ký một thỏa thuận lớn mới với Trung Quốc cho thấy ông Carney thừa nhận rằng tương lai của thương mại tự do Bắc Mỹ vẫn còn nhiều bất định, theo ông Miller của Rideau Potomac Strategy Group.

"Có khả năng không nhỏ là đến năm 2026, chúng ta sẽ không còn một thỏa thuận thương mại thực sự có ý nghĩa và khả thi với Mỹ," ông nói. "Và Canada cần phải chuẩn bị cho kịch bản đó."

Theo thỏa thuận, Canada sẽ giảm thuế đối với xe điện Trung Quốc từ mức 100% xuống còn 6,1% đối với 49.000 xe nhập khẩu mỗi năm. Hạn ngạch này, theo ông Carney, có thể được nâng lên mức 70.000 xe trong vòng 5 năm tới.

Canada và Mỹ đã áp thuế đối với xe điện Trung Quốc vào năm 2024, với lập luận rằng Trung Quốc sản xuất quá mức và làm suy yếu khả năng cạnh tranh của các quốc gia khác.

Trung Quốc là hiện nước sản xuất xe điện lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 70% tổng sản lượng toàn cầu.

Đổi lại, Trung Quốc sẽ cắt giảm thuế đối với hạt cải dầu (canola) của Canada xuống khoảng 15% vào ngày 1/3, từ mức hiện tại là 84%. Ông Carney cho biết Bắc Kinh cũng cam kết gỡ bỏ thuế đối với bột canola, tôm hùm, cua và đậu Hà Lan của Canada "ít nhất cho đến hết năm nay".

Theo ông Carney, Trung Quốc cũng cam kết miễn thị thực cho công dân Canada.

Phía Bắc Kinh không xác nhận chi tiết các điều khoản trong một tuyên bố riêng, nhưng cho biết "hai bên đã đạt được một thỏa thuận chung sơ bộ về việc xử lý các vấn đề kinh tế và thương mại song phương".

Việc xe điện Trung Quốc gia nhập thị trường Canada nhiều khả năng sẽ giúp giá xe rẻ hơn đối với người tiêu dùng Canada, theo ông Gal Raz, phó giáo sư quản trị vận hành và phát triển bền vững tại Đại học Western và là chuyên gia về chuỗi cung ứng xe điện.

Tuy nhiên, ông Raz cũng thừa nhận rằng thỏa thuận này có thể gây bất lợi cho các nhà sản xuất ô tô Canada nếu không đi kèm với các biện pháp bổ sung từ chính phủ Carney nhằm hỗ trợ ngành nội địa.

Ông cho rằng đây là hệ quả của sự xấu đi "đáng tiếc" trong quan hệ thương mại Canada – Mỹ, điều vốn cũng đã gây tổn hại cho ngành công nghiệp ô tô Canada.

"Mỹ thực sự đã dồn Canada vào thế khó," ông nói.

Khi được hỏi vì sao Canada lại mở cửa thị trường ô tô cho Trung Quốc, ông Carney cho biết Trung Quốc sản xuất "một số mẫu xe có giá phải chăng và tiết kiệm năng lượng nhất thế giới". Ông nói ông kỳ vọng thỏa thuận này sẽ thúc đẩy đầu tư của Trung Quốc vào ngành công nghiệp ô tô Canada, dù không cung cấp thêm chi tiết.

Bản thân ông Trump cũng từng phát tín hiệu sẵn sàng để Trung Quốc xây dựng nhà máy tại Mỹ, miễn là tạo ra thêm việc làm cho người Mỹ, bất chấp lập trường cứng rắn của ông với Bắc Kinh.

"Nếu họ muốn vào và xây dựng nhà máy, thuê bạn, thuê bạn bè và hàng xóm của bạn, thì điều đó rất tuyệt, tôi thích điều đó," ông Trump nói tại Câu lạc bộ Kinh tế Detroit hôm 13/1. "Hãy để Trung Quốc vào, hãy để Nhật Bản vào."

Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ dự kiến sẽ tới Bắc Kinh vào tháng Tư để gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, và cũng đã mời ông Tập thăm cấp nhà nước tới Washington.

Với ông Carney, thỏa thuận hôm 16/1 có thể chỉ là bước đầu tiên trong quá trình "tái điều chỉnh" quan hệ thương mại của Canada.

Daniel Bush tường thuật bổ sung từ Washington