Vụ trừng phạt tướng Trương Hựu Hiệp cho thấy điều gì về Chủ tịch Tập Cận Bình?

Tình trạng bất ổn trong giới lãnh đạo Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc được giới quan sát đánh giá là "chưa từng thấy kể từ thời kỳ đỉnh điểm của Cách mạng Văn hóa" sau khi các tướng Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập bị điều tra.

Cuộc điều tra đối với hai vị tướng thuộc Quân ủy Trung ương này nằm trong chuỗi chiến dịch thanh trừng trong quân đội Trung Quốc dưới thời Tổng Bí thư, Chủ tịch Tập Cận Bình, người cũng đồng thời giữ chức chủ tịch Quân ủy Trung ương.

Trong cuộc thanh trừng này, các cựu phó chủ tịch Quân ủy Trung ương Từ Tài Hậu và Quách Bá Hùng là tướng lĩnh cấp cao nhất bị điều tra đầu tiên, vào năm 2014. Tướng Từ Tài Hậu sau đó đã chết vào năm 2015 do ung thư, giữa lúc cuộc điều tra đang được tiến hành.

Trong bộ sậu Quân ủy Trung ương thời gian gần đây, hàng loạt tướng lĩnh khác đã bị điều tra. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Ngụy Phượng Hòa bị điều tra vào tháng 9/2023 về tội nhận hối lộ. Người kế nhiệm ông Ngụy là Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc cũng đột ngột "mất tích" trong khoảng một tháng, kể từ cuối tháng 9/2023, và đến cuối tháng 10/2023 mới được thông báo miễn nhiệm chức bộ trưởng, bị Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương điều tra, sau đó bị khai trừ đảng và chuyển qua cơ quan công tố để khởi tố.

Vào tháng 11/2024, Đô đốc Miêu Hoa cũng bị điều tra khi đang là thành viên của Quân ủy Trung ương và bị khai trừ khỏi cơ quan quyền lực này vào tháng 6/2025.

Đến tháng 10/2025, ông Miêu nằm trong 9 sĩ quan cấp cao bị khai trừ đảng do "vi phạm nghiêm trọng kỷ luật đảng, bị nghi ngờ phạm tội nghiêm trọng liên quan đến chức vụ với số tiền rất lớn".

Trong năm 2025, một phó chủ tịch quân ủy Trung ương khác là Thượng tướng Hà Vệ Đông cũng bị điều tra và bị khai trừ đảng.

Và giờ đây là trường hợp của Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập. Các cuộc điều tra này đã dẫn tới việc Quân ủy Trung ương chỉ còn hai thành viên, gồm Chủ tịch Tập Cận Bình và Thượng tướng Trương Thăng Dân, ủy viên.

Trên đây chỉ là các trường hợp nổi bật, trên thực tế số tướng tá bị điều tra, xét xử liên quan đến tham nhũng kể từ khi ông Tập Cận Bình trở thành lãnh đạo tối cao của Trung Quốc là rất lớn.

Các đòn thanh trừng này thường bắt đầu bằng cuộc điều tra của Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương, có thể bao gồm việc bí mật câu lưu và thẩm vấn trong nhiều ngày liền, sau đó là tước chức vụ, khai trừ đảng và chuyển qua cơ quan tố tụng.

Đả hổ diệt ruồi, chiến dịch chống tham nhũng sâu rộng bắt đầu từ Đại hội 18 của Đảng Cộng sản Trung Quốc vào năm 2012, đã chứng kiến nhiều quan chức cấp cao, bao gồm cả lực lượng vũ trang lẫn dân sự, rớt đài, trong đó nhân vật nổi bật nhất là Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị Chu Vĩnh Khang.

Chiến dịch này đã mang lại cho Tổng Bí thư Tập Cận Bình một mức độ kiểm soát không thể bị thách thức, chưa từng thấy kể từ thời Chủ tịch Mao Trạch Đông.

'Bảy tội nghiêm trọng'

Có nhiều giả thuyết xoay quanh lý do ông Trương Hựu Hiệp mất chức.

Về mặt chính thức, một bài xã luận đăng trên tờ Giải phóng quân báo – cơ quan ngôn luận của quân đội Trung Quốc – liệt kê "bảy tội trạng nghiêm trọng" của Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập, bao gồm:

Trong một phân tích gửi qua email cho BBC Tiếng Trung, ông Neil Thomas, nhà nghiên cứu chính sách Trung Quốc tại Viện Chính sách Hiệp hội châu Á, lưu ý rằng thông báo chính thức cho biết ông Trương Hựu Hiệp và ông Lưu Chấn Lập bị thanh trừng "sau khi Trung ương Đảng thảo luận" – một cách diễn đạt mà ông cho là chưa từng có tiền lệ trong các thông báo về thanh trừng quân đội trước đây.

Điều này cho thấy mức độ can dự đặc biệt cao của chính ông Tập Cận Bình, điều hoàn toàn hợp lý xét đến tính nhạy cảm của việc thay thế vị trí chỉ huy tác chiến cao nhất trong Quân ủy Trung ương.

"Nhưng những vấn đề của ông Trương Hựu Hiệp không xảy ra chỉ sau một đêm," ông Neil Thomas nhận định.

Trong nhiều năm qua, đã lan truyền các tin đồn về việc ông Trương can dự sâu vào những biến động chính trị.

Ông Trương Hựu Hiệp từng giám sát hệ thống mua sắm trang bị của quân đội – tâm điểm của vụ bê bối tham nhũng.

Cú ngã ngựa của "cấp phó" cũ của ông Trương là Thượng tướng Lý Thượng Phúc, các cuộc điều tra nhằm vào một số cựu thư ký, cũng như việc ông Trương bị gạt ra bên lề trong lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng là các sự kiện đã xuất hiện từ khá lâu.

Việc thanh trừng ông Trương Hựu Hiệp vì thế không phải là một biến cố bất ngờ, mà là kết cục của một vụ việc âm ỉ trong thời gian dài, theo ông Neil Thomas.

Theo kế hoạch, ông Trương Hựu Hiệp sẽ nghỉ hưu sau Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ 21 vào năm tới, đồng nghĩa với việc ông rời chính trường một cách lặng lẽ.

Kết cục như vậy là điều nhẹ nhàng, nhưng ông Tập Cận Bình đã không lựa chọn phương án đó, ông Nei Thomas nói.

Chống tham nhũng chỉ là cái cớ?

Trên tờ The Diplomat, Tiến sĩ Zi Yang – học giả từ Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore, chuyên nghiên cứu về quốc phòng và tình báo Trung Quốc – gợi ý năm khía cạnh để hiểu rõ các cuộc thanh trừng trong quân đội Trung Quốc, gồm: chống tham nhũng, xung đột phe phái, một nhà lãnh đạo độc đoán đang già đi, kinh nghiệm quân sự hạn chế và tiền lệ các cuộc thanh trừng thành công.

Tác giả cho rằng tham nhũng dường như là một cách giải thích không thuyết phục trong trường hợp ông Trương Hựu Hiệp, bởi nó thậm chí còn không được nêu trong thông báo chính thức của chính quyền Trung Quốc về nguyên nhân ông Trương bị điều tra.

Dù không biết chính xác động cơ đằng sau việc thanh trừng ông Trương và ông Lưu là gì, tác giả nhận định rằng nhiều khả năng chúng xuất phát từ sự kết hợp giữa các xung đột cá nhân, được tiếp sức bởi cảm giác bất an ngày càng gia tăng của ông Tập gắn với tuổi tác và kinh nghiệm quân sự hạn chế, cùng với sự tự tin ngày càng lớn của ông trong việc sử dụng thanh trừng như một công cụ để củng cố quyền lực.

"Nói cách khác, căng thẳng giữa ông Tập, ông Trương và ông Lưu có thể đã leo thang đến mức không thể hàn gắn, dẫn tới sự đổ vỡ hoàn toàn trong quan hệ giữa các bên," tác giả Zi Yang viết.

Theo nhà nghiên cứu này, giống như nhiều nhà lãnh đạo cứng rắn lớn tuổi khác, ông Tập có thể ngày càng trở nên đa nghi với những người xung quanh – điều này càng bị khuếch đại bởi sự lo âu thường trực liên quan đến lòng trung thành của đội ngũ sĩ quan chuyên nghiệp, do ông thiếu gắn kết với nhóm nội bộ này.

Do đó, khi các sĩ quan quân đội chuyên nghiệp bày tỏ quan điểm bất đồng, việc này đã kích hoạt thêm cảm giác bất an và mất lòng tin.

"Dù theo cách nào, việc loại bỏ cả ông Trương và ông Lưu khỏi các vị trí cấp cao là một diễn biến bất thường, với những hệ quả nghiêm trọng trong thời gian tới," tác giả nhận định.

Trước đó, một bài báo trên trang Wall Street Journal dẫn nguồn tin giấu tên từng tham gia một cuộc họp cấp cao liên quan đến vụ việc, tiết lộ rằng ông Trương Hựu Hiệp bị cáo buộc làm rò rỉ "dữ liệu kỹ thuật cốt lõi về vũ khí hạt nhân của Trung Quốc" cho Mỹ và nhận hối lộ để thăng chức.

Tuy nhiên, ông Zhu Zhiqun, Giám đốc Viện Nghiên cứu Trung Quốc tại Đại học Bucknell ở Mỹ, nói với báo Japan Times rằng ông "hoàn toàn nghi ngờ tính xác thực của thông tin trên tờ Wall Street Journal về việc ông Trương bị cáo buộc làm rò rỉ bí mật hạt nhân cho Hoa Kỳ."

"Một sĩ quan cấp thấp hơn có nhiều khả năng làm vậy vì tiền hoặc những lý do khác, chứ không phải ông Trương ở cấp bậc cao như vậy," ông Zhu Zhiqun nhận định.

Ông Neil Thomas, nhà nghiên cứu chính sách Trung Quốc tại Viện Chính sách Hiệp hội châu Á, thì chỉ ra những khó khăn trong việc tuồn những bí mật được bảo vệ nghiêm ngặt như vậy ra khỏi Trung Quốc.

"Ông ta sẽ phải lấy những bí mật này từ Tập đoàn Công nghiệp Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc và chuyển giao chúng cho một điệp viên," ông Neil Thomas viết trên X. "Nhưng các cuộc liên lạc của ông ta bị theo dõi và ông ta hiếm khi (nếu có?) gặp ai đó một mình."

Ông Thomas nói rằng điều này "sẽ đòi hỏi một kế hoạch khá lớn để không bị phát hiện trong một thời gian dài," và nói thêm rằng thật khó để thấy một vị tướng dày dạn kinh nghiệm "phản bội tất cả những gì đã mang lại ý nghĩa cho cuộc sống của ông ta trong vài thập kỷ qua."

Điều gì đang chờ quân đội Trung Quốc?

Ngoài câu hỏi vì sao, một vấn đề then chốt khác đối với những người theo dõi Trung Quốc là các hệ quả rộng lớn hơn của những diễn biến này và những gì có thể xảy ra trong thời gian tới.

Bài báo của Yi Zang trên The Diplomat chỉ ra năm khả năng.

Thứ nhất, sẽ diễn ra thêm các cuộc thanh trừng nhằm vào những cộng sự của ông Trương Hựu Hiệp và ông Lưu Chấn Lập ở cả cấp cao lẫn cấp trung, dù những động thái này khó có thể được công bố rộng rãi.

Thứ hai, ban lãnh đạo quân đội cũng được dự báo sẽ rơi vào trạng thái bất ổn trong phần lớn năm 2026, khi các xung đột kéo dài có thể chia rẽ giới lãnh đạo và thậm chí dẫn tới những đối đầu công khai – "một yếu tố chắc chắn làm suy yếu sự ổn định và tính gắn kết trong chỉ huy," theo Tiến sĩ Yi Zang.

Sự bất định và tâm lý oán giận ngày càng sâu sắc trong giới tướng lĩnh cấp cao có thể tạo ra áp lực lớn hơn.

"Những cuộc đấu đá nội bộ này, vốn được dự báo sẽ mở rộng, có thể leo thang tới điểm không thể quay đầu, dẫn đến mức độ bất ổn còn nghiêm trọng hơn trong tầng lớp chỉ huy cao nhất của quân đội Trung Quốc," tác giả Yi Zang bình luận.

Thứ ba, Quân ủy Trung ương chỉ còn là một cơ quan ra quyết định tập thể trên danh nghĩa, còn vị trí tổng tham mưu trưởng thì bị bỏ trống – lần đầu tiên kể từ thời Cách mạng Văn hóa đầy hỗn loạn, giai đoạn từng gây gián đoạn sâu sắc đối với quân đội.

Với tư cách là cơ quan ra quyết định cao nhất về quốc phòng, từng đại diện cho nhiều quan điểm và lợi ích khác nhau, Quân ủy Trung ương hiện chỉ còn lại hai người, là ông Tập Cận Bình và ông Trương Thăng Dân, vốn là một sĩ quan chính trị.

Cả hai đều có rất ít kinh nghiệm chỉ huy – tác chiến.

Với cấu trúc hiện tại, Quân ủy Trung ương không còn có thể vận hành đúng như chức năng vốn có.

Thứ tư, là câu hỏi lớn về việc liệu ông Tập có tiếp tục điều hành quân đội một mình hay sẽ bổ nhiệm người thay thế cho ông Trương và ông Lưu – đặc biệt trong bối cảnh ông Tập từng có tiền lệ không vội vàng lấp đầy các ghế trống của những ủy viên bị thanh trừng.

Dù theo kịch bản nào, một Quân ủy Trung ương chỉ gồm hai thành viên phản ánh "sự teo tóp nghiêm trọng về thể chế và sự suy giảm mạnh năng lực vận hành của quân đội như một tổ chức tác chiến thống nhất," theo tác giả Yi Zang.

Cuối cùng, việc thanh trừng ông Lưu Chấn Lợi rõ ràng đã gây tổn hại đến năng lực tác chiến của quân đội.

Câu hỏi về Đài Loan

Ban Đại lục thuộc nội các Đài Loan hôm thứ Năm (29/1) cho biết Đài Loan sẽ có cách tiếp cận thận trọng trong việc đánh giá tác động đến an ninh eo biển liên quan đến vụ Trương Hựu Hiệp bị thanh trừng, theo trang Focus Taiwan.

Trong một cuộc họp báo thường kỳ ở Đài Bắc, Phó chủ tịch kiêm người phát ngôn của Ban Đại lục, ông Lương Văn Kiệt nói rằng các học giả đã đưa ra hai dự báo trái ngược về tác động của diễn biến này đối với khả năng Bắc Kinh có thể tiến hành hành động quân sự chống lại Đài Loan.

"Một số người cho rằng sự kiện này làm tăng khả năng Trung Quốc tấn công Đài Loan, trong khi những người khác nói rằng nó làm giảm khả năng này trong ngắn hạn," ông Lương nói.

"Lập trường của chính phủ chúng tôi là tiếp cận vấn đề một cách thận trọng và chuẩn bị đầy đủ," ông nói thêm, mà không cung cấp chi tiết về các bước cụ thể mà Đài Loan đang thực hiện.

Trong một chương trình trực tuyến phát sóng hôm thứ Tư (28/1), người đứng đầu MAC, ông Khâu Thùy Chính, Trưởng Ban Đại lục, lưu ý rằng ngay cả sau cuộc cải tổ trong giới lãnh đạo quân sự, quân đội Trung Quốc vẫn tiếp tục điều máy bay quân sự đến gần Đài Loan.

Ông nói rằng hoạt động này không có dấu hiệu bị hạn chế bởi sự xáo trộn nhân sự và "nguy cơ xuyên eo biển vẫn còn".

Trong khi đó, bài báo của Yi Zang trên The Diplomat nhận định rằng sự rối loạn ở thượng tầng và việc gần như "chặt đầu" ban lãnh đạo chuyên nghiệp đã làm giảm đáng kể khả năng Trung Quốc tiến hành một chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào Đài Loan trong ngắn hạn.

Tuy vậy, không có nghĩa là quân đội Trung Quốc sẽ không tiến hành các hoạt động quân sự rất hạn chế, với mục đích răn đe các tác nhân bên ngoài đang tìm cách thử thách những điểm yếu của quân đội Trung Quốc, đồng thời tạo hiệu ứng "đoàn kết trước mối đe dọa bên ngoài" nhằm củng cố vị thế của ông Tập trong giai đoạn nội bộ đầy biến động.