Mỹ liệt Việt Nam vào danh sách đáng lo ngại hàng đầu về sở hữu trí tuệ

Văn Phòng Đại Diện Thương Mại Hoa Kỳ (USTR) vừa liệt Việt Nam vào danh sách "quốc gia đáng lo ngại hàng đầu" về quyền sở hữu trí tuệ trong báo cáo thường niên được công bố hôm 30/4.

Động thái này làm dấy lên khả năng Mỹ sẽ mở một cuộc điều tra thương mại mới đối với quốc gia châu Á này, theo Reuters.

Việc Việt Nam bị đưa vào danh sách "Quốc gia nước ngoài ưu tiên", mức cao nhất so với mức "ưu tiên theo dõi" các năm trước đây, đánh dấu lần đầu tiên sau 13 năm, một quốc gia bị xếp vào danh mục này về quyền sở hữu trí tuệ.

Theo USTR, việc xếp loại này, theo luật định, chỉ dành riêng cho các quốc gia có "các hành vi, chính sách và thực tiễn liên quan đến sở hữu trí tuệ nghiêm trọng nhất, gây tác động bất lợi lớn nhất đến các sản phẩm liên quan của Hoa Kỳ".

Việc xếp loại này cũng đồng nghĩa quốc gia đó đã không tham gia vào "các cuộc đàm phán thiện chí hoặc không đạt được tiến bộ đáng kể trong các cuộc đàm phán" nhằm đảm bảo việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đầy đủ và hiệu quả, văn phòng USTR cho biết.

Trong khi đó, USTR đã đưa Argentina và Mexico khỏi "danh sách ưu tiên theo dõi", với lý do các quốc gia này đã có những cải thiện về quyền sở hữu trí tuệ.

Mexico hoan nghênh việc được loại khỏi danh sách này, trong bối cảnh nước này cùng Mỹ và Canada đang tiến hành rà soát chung hiệp định thương mại ba bên trong năm nay.

Các quốc gia trong "danh sách ưu tiên theo dõi" - mức thấp hơn so với "Quốc gia nước ngoài ưu tiên" - gồm có Trung Quốc, Ấn Độ, Chile, Indonesia, Nga và Venezuela.

Ngoài ra, còn có 19 đối tác thương mại khác được liệt kê trong "danh sách theo dõi" riêng, trong đó Liên minh châu Âu đã được bổ sung vào báo cáo mới nhất.

Việt Nam nói gì?

Bình luận về động thái nói trên, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng hôm 2/5 nói rằng thời gian qua quốc gia này đã "hết sức nỗ lực trong bảo vệ sở hữu trí tuệ, cả trong hoàn thiện hệ thống quy định, nâng cao nhận thức của người dân, tăng cường hợp tác quốc tế với Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Mỹ và nhiều nước khác; kiên quyết chống, xử lý nghiêm các vi phạm sở hữu trí tuệ".

Bà Hằng nhấn mạnh đó vừa là "ưu tiên cao, vừa là chủ trương, chính sách xuyên suốt của Việt Nam".

"Chúng tôi đề nghị phía Mỹ có đánh giá khách quan, cân bằng về nỗ lực và thành quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ", Người phát ngôn Bộ Ngoại giao cho hay.

Bà Hằng cũng khẳng định Việt Nam "đang hợp tác rất tích cực, hiệu quả với Mỹ trong lĩnh vực này, sẵn sàng chia sẻ thông tin, làm rõ các chính sách, quy định của Việt Nam".

Bà nói thêm rằng hai bên cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ để "xử lý những khác biệt".

Hai bên đã đàm phán ra sao?

Trước khi bị "nâng bậc" lên mức cảnh báo cao nhất, Việt Nam đã bị Mỹ đưa vào "Danh sách theo dõi ưu tiên" về quyền sở hữu trí tuệ gần như liên tục từ năm 2013 đến nay.

Trong hai thập kỷ qua, hai bên đã nhiều lần đàm phán về quyền sở hữu trí tuệ và Mỹ nhiều lần gây sức ép yêu cầu Việt Nam cải thiện lĩnh vực này.

Tiến trình này bắt đầu khi Việt Nam ký Hiệp định Thương mại Song phương Việt–Mỹ (BTA) năm 2000, cam kết xây dựng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ theo chuẩn quốc tế để đổi lấy việc tiếp cận thị trường Mỹ.

Năm 2007, Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cam kết tuân thủ các quy định của hiệp định TRIPS, trong đó đặt ra tiêu chuẩn tối thiểu toàn cầu về việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, thực thi pháp luật (xử phạt vi phạm, chống hàng giả, vi phạm bản quyền), giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia.

Năm 2010, trong giai đoạn đàm phán Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP, sau này là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Mỹ đặt ra các quy định nghiêm ngặt hơn về bản quyền số, dược phẩm và chế tài xử lý vi phạm, buộc Việt Nam phải sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ và tăng cường hình sự hóa một số hành vi vi phạm.

Trong những năm gần đây, đàm phán không còn diễn ra dưới dạng các hiệp định lớn mà chuyển sang các cơ chế đối thoại thường niên và gây sức ép chính sách, đặc biệt thông qua báo cáo thường niên của USTR.

Hai bên vẫn duy trì các kênh đối thoại như Hiệp định Khung về Thương mại và Đầu tư Việt–Mỹ (TIFA) để xử lý các tranh chấp và thúc đẩy cải cách.

Đặc biệt, năm 2022, Việt Nam tiến hành sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ trong đó hơn 100 điều được điều chỉnh, nhằm tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế trong các hiệp định thương mại.

Vì sao Mỹ vẫn xếp Việt Nam vào cấp bậc cảnh báo cao nhất?

Tuy nhiên, phía Mỹ cho rằng những cải thiện đó vẫn chưa đủ hoặc chưa nhất quán, đặc biệt trong môi trường số.

Cụ thể, theo báo cáo của USTR, Việt Nam vẫn tồn tại tình trạng vi phạm bản quyền trực tuyến quy mô lớn, trong đó có việc phát các bộ phim, chương trình truyền hình và phần mềm lậu trên các website và nền tảng streaming.

Việt Nam cũng bị cáo buộc xử lý các trang web vi phạm và các dịch vụ trung gian thiếu hiệu quả.

Bên cạnh đó, USTR cho hay hàng giả và hàng nhái vẫn phổ biến trên thị trường, từ hàng tiêu dùng đến sản phẩm công nghệ.

Ngoài ra, Mỹ cũng nêu quan ngại về việc thực thi pháp luật chưa nhất quán giữa các địa phương, mức xử phạt chưa đủ sức răn đe, và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng còn hạn chế, khiến việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ chưa đáp ứng kỳ vọng của các doanh nghiệp Mỹ.

Chính vì thế, Mỹ đã nâng Việt Nam lên "Quốc gia nước ngoài ưu tiên" - mức cảnh báo cao nhất - trong năm 2026.

Văn phòng USTR cho biết sẽ quyết định trong vòng 30 ngày liệu có khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 hay không.

Nếu mở điều tra, cơ quan này sẽ yêu cầu tham vấn với Việt Nam và tìm cách "giải quyết các vấn đề dẫn đến việc Việt Nam được xác định là "Quốc gia nước ngoài ưu tiên".

Nếu kết luận có vi phạm, thì Washington có thể áp thuế bổ sung hoặc các biện pháp hạn chế nhập khẩu, đồng thời gây sức ép buộc Việt Nam thay đổi chính sách hoặc bước vào đàm phán song phương, theo Điều 301 Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974 và hướng dẫn thực thi của USTR.

Một số vụ điều tra thương mại của Mỹ đối với Việt Nam

Trong nhiều năm qua, Mỹ đã tiến hành hoặc xem xét một loạt cuộc điều tra thương mại đối với Việt Nam, trải rộng trên nhiều lĩnh vực.

Giai đoạn 2007–2008, Bộ Thương mại Hoa Kỳ điều tra chống bán phá giá đối với cá tra, basa và tôm Việt Nam, dẫn đến việc áp thuế kéo dài nhiều năm.

Năm 2017, Việt Nam nằm trong danh sách 16 quốc gia bị cáo buộc "gian lận thương mại", được cho là "gây thâm hụt thương mại lên tới hơn 500 tỷ USD mỗi năm.

"Họ là những kẻ lừa đảo. Từ giờ trở đi, những ai phá luật sẽ phải chịu hậu quả và sẽ có những hậu quả nghiêm trọng," ông Trump nói vào thời điểm đó.

Thời điểm đó, Bộ Thương mại Mỹ đã khởi xướng điều tra cáo buộc thép Trung Quốc "đội lốt" xuất xứ Việt Nam nhằm tránh thuế.

Năm 2020, USTR khởi động hai cuộc điều tra lớn theo Điều 301 Đạo luật Thương mại 1974.

Trong số đó, một cuộc điều tra nhắm vào tình trạng dư thừa công suất công nghiệp tại 16 nền kinh tế.

Một cuộc điều tra khác nhằm cấm nhập khẩu vào Mỹ các hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức tại 60 quốc gia.

Việt Nam nằm trong danh sách của cả hai cuộc điều tra đó.

Các cuộc điều tra này sau đó được khép lại vào năm 2021 mà không dẫn đến áp thuế.

Cũng năm 2020, Bộ Thương mại Mỹ mở cuộc điều tra cáo buộc Việt Nam thao túng tiền tệ theo điều 301 Đạo luật thương mại 1974, chỉ vài tuần trước bầu cử tổng thống Mỹ, với lý do điều đó có thể tạo ra một cuộc chiến tranh thương mại mới.

Giai đoạn 2022–2023, Mỹ tiếp tục điều tra chống bán phá giá các sản phẩm pin năng lượng mặt trời từ Việt Nam. Nguyên đơn Mỹ cáo buộc các doanh nghiệp Việt Nam lẩn tránh thuế chống bán phá giá, thuế trợ cấp mà Mỹ đang áp dụng với sản phẩm pin năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Trung Quốc.