Những điểm 'gai góc' đe dọa gây đổ vỡ thỏa thuận hòa bình Nga-Ukraine

Nga, Mỹ và Ukraine đều nhất trí rằng một thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến tranh toàn diện kéo dài gần bốn năm đang tiến gần hơn, nhưng theo lời Tổng thống Donald Trump, "một hoặc hai vấn đề rất gai góc, rất khó khăn" vẫn còn tồn tại.

Hai trong số những vấn đề nan giải nhất trong kế hoạch 20 điểm của Washington liên quan đến lãnh thổ và số phận của nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu, hiện đang bị Nga chiếm đóng.

Điện Kremlin đồng ý với ông Trump rằng các cuộc đàm phán đang "ở giai đoạn cuối", và bước tiếp theo của ông Zelensky là gặp gỡ các nhà lãnh đạo châu Âu tại Pháp vào ngày 6/1, nhưng bất kỳ điểm vướng mắc nào cũng có thể gây nguy hiểm cho thỏa thuận.

Số phận trung tâm công nghiệp Ukraine mà ông Putin thèm muốn

Ông Vladimir Putin vẫn không nhượng bộ các yêu sách cao nhất của mình về giành quyền kiểm soát toàn bộ vùng công nghiệp Donbas của Ukraine, mặc dù Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã đưa ra một đề xuất thỏa hiệp.

Lực lượng Nga chiếm đóng phần lớn vùng Luhansk ở phía đông nhưng mới kiếm soát hơn 75% Donetsk, và Putin muốn chiếm toàn bộ khu vực này, bao gồm cả các thành phố "vành đai pháo đài" còn lại là Sloviansk và Kramatorsk.

"Chúng tôi không thể rút lui, điều đó trái với luật pháp của chúng tôi," ông Zelensky nói. "Không chỉ là luật pháp. Có người dân sống ở đó, 300.000 người... Chúng tôi không thể đánh mất họ."

Ông đề xuất lực lượng Ukraine rút khỏi khu vực này để tạo ra một vùng phi quân sự hoặc khu kinh tế tự do do Ukraine kiểm soát, với điều kiện Nga cũng rút lui với khoảng cách tương tự.

Đường ranh giới hiện tại sau đó sẽ do lực lượng quốc tế kiểm soát.

Thật khó hình dung ông Putin sẽ chấp nhận bất kỳ điều khoản nào như vậy, nhất là khi các tướng lĩnh Nga báo cáo với ông rằng họ đang nhanh chóng giành quyền kiểm soát lãnh thổ Ukraine.

"Nếu chính quyền Kyiv không muốn giải quyết vấn đề này một cách hòa bình, chúng tôi sẽ giải quyết tất cả các vấn đề bằng biện pháp quân sự," ông Putin tuyên bố.

Cả hai bên đều được cho là đang kiệt sức, và các nhà phân tích từ Viện Nghiên cứu Chiến tranh ước tính rằng lực lượng Nga sẽ phải đến tháng 8/2027 mới có thể chinh phục phần còn lại của Donetsk nếu họ duy trì được tốc độ tiến công hiện tại - một điều vốn không chắc chắn.

Đề xuất thỏa hiệp của Tổng thống Zelensky cũng đòi hỏi quân đội Nga phải rút khỏi các khu vực khác trên lãnh thổ Ukraine, bao gồm vùng Kharkiv và Sumy ở phía bắc, Dnipropetrovsk ở phía đông và Mykolaiv ở phía nam, nơi lực lượng này hiện chỉ hiện diện ở mức hạn chế.

Nếu không có tiến triển nào ở Donetsk, khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình dường như là phi thực tế. Tuy vậy, một sự nhượng bộ từ phía Nga không hẳn là không thể.

Đặc phái viên Kremlin Yuri Ushakov gần đây cho biết "hoàn toàn có khả năng sẽ không có bất kỳ binh lính nào [ở Donbas], dù là Nga hay Ukraine", mặc dù ông khẳng định lãnh thổ này sẽ là một phần của Liên bang Nga.

Nhà máy điện hạt nhân khổng lồ của Ukraine rơi vào tay Nga

Kể từ tháng 3/2022, Nga đã chiếm đóng nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu tại Enerhodar, bên bờ sông Dnipro.

Nhưng sáu lò phản ứng hạt nhân của nhà máy Zaporizhzhia không sản xuất điện - tất cả đều đã ở chế độ ngừng hoạt động hoàn toàn trong hơn ba năm - và nguồn điện bên ngoài do Ukraine cung cấp đang duy trì hoạt động của nhà máy để ngăn ngừa sự cố tan chảy lõi lò.

Để nhà máy hoạt động trở lại, cần một khoản đầu tư đáng kể, một phần để xây dựng lại đập thủy điện Kakhovka bị phá hủy - vốn là nguồn cung cấp nước làm mát cho nhà máy.

Ukraine tin rằng khu vực này cũng nên được phi quân sự hóa và biến thành một khu kinh tế tự do.

Theo ông Zelensky, đề xuất của Mỹ là siêu cường này sẽ quản lý nhà máy trong một liên doanh với Nga và Ukraine. Kyiv cho rằng điều đó là không thực tế và thay vào đó, Mỹ và Ukraine có thể cùng nhau quản lý nhà máy theo tỷ lệ 50-50, với việc Mỹ quyết định một nửa lượng điện sẽ được phân bổ cho Nga - hàm ý là có thể cung cấp cho Nga.

Vấn đề của Ukraine là Nga không chịu buông bỏ và người đứng đầu cơ quan hạt nhân Rosatom của Nga, Alexei Likachev, đã nhấn mạnh rằng chỉ có một bên duy nhất - Nga - mới có thể vận hành và đảm bảo an toàn cho nhà máy này.

Ông cũng để ngỏ khả năng Ukraine có thể sử dụng điện năng do nhà máy sản xuất trong khuôn khổ hợp tác quốc tế.

Việc thỏa hiệp về vấn đề này không phải là không thể, nhưng sẽ đòi hỏi hai quốc gia láng giềng phải có được sự tin tưởng - điều mà hiện tại không hề tồn tại.

Thiếu lòng tin bất chấp những lời lẽ tích cực

Thật khó hình dung những điểm bế tắc lớn nhất sẽ đạt được tiến triển đáng kể khi mức độ tin tưởng nhau giữa hai bên rất thấp.

Khi ông Trump vào tuần này tỏ ý rằng ông Putin "muốn thấy Ukraine thành công… gồm cả việc cung cấp năng lượng… với giá rất thấp", ông Zelensky rõ ràng không tin bất cứ lời nào - ông không coi ông Putin là người nghiêm túc về vấn đề hòa bình.

"Tôi không tin người Nga và… tôi không tin Putin, và ông ta không muốn Ukraine thành công," nhà lãnh đạo Ukraine nói.

Nga cũng thể hiện sự thiếu tin tưởng vào Kyiv - cáo buộc lực lượng Ukraine sử dụng drone nhắm mục tiêu vào một dinh thự của ông Putin ở vùng Novgorod, dù không đưa ra bằng chứng nào về vụ tấn công.

Ukraine phủ nhận việc này, tin rằng đó là cái cớ của Nga để tiến hành thêm các cuộc tấn công vào các tòa nhà chính phủ ở Kyiv.

Những điểm bế tắc khác có thể làm chệch hướng thỏa thuận

Kyiv đã đề nghị các nhà lãnh đạo Mỹ và châu Âu đưa ra những đảm bảo an ninh để có thể phản ứng bằng kiểu NATO trong trường hợp Nga tiếp tục tấn công. Ukraine cũng đang tìm cách duy trì quân đội với lực lượng 800.000 quân số.

Dù Mỹ và châu Âu có thể đạt được thỏa thuận về an ninh, nhưng Nga sẽ không chấp nhận quân đội châu Âu hiện diện trên lãnh thổ Ukraine.

Thiệt hại tài chính của Ukraine ước tính khoảng 800 tỷ USD, vì vậy một vấn đề quan trọng khác là Nga sẽ đóng góp bao nhiêu cho khoản đó.

Mỹ nói về một quỹ đầu tư chung với châu Âu, và 210 tỷ euro tài sản của Nga ở châu Âu có thể được sử dụng, mặc dù Moscow cho đến nay vẫn từ chối cho phép điều đó.

Nga cũng bác bỏ nỗ lực gia nhập NATO của Ukraine.

Điều này có thể không phải là vấn đề quá lớn vì hiện tại chưa có khả năng điều đó xảy ra, nhưng đó là một phần trong hiến pháp của Ukraine, vì vậy việc đạt được thỏa thuận sẽ rất khó khăn.

Việc gia nhập Liên minh châu Âu cũng là có thể một điểm nghẽn, có lẽ ít nhạy cảm hơn đối với Nga so với các quốc gia đang xếp trước Ukraine trong danh sách chờ gia nhập EU.

Ít người tin rằng điều đó sẽ sớm xảy ra.

Liệu dân Ukraine có thể bỏ phiếu về thỏa thuận này không?

Nhà lãnh đạo Ukraine đã dẫn các kết quả thăm dò dư luận cho thấy 87% người Ukraine muốn hòa bình, trong khi 85% phản đối việc rút quân khỏi Donbas.

Vì vậy, ông tin rằng không thể đưa ra quyết định nào về số phận của Donetsk hay kế hoạch 20 điểm rộng hơn nếu không có cuộc trưng cầu dân ý và lệnh ngừng bắn 60 ngày để chuẩn bị cho cuộc bỏ phiếu này.

"Một cuộc trưng cầu dân ý là cách để chấp nhận hoặc không chấp nhận thỏa thuận này."

Đây cũng là một điểm bế tắc tiềm tàng vì Điện Kremlin lập luận rằng một lệnh ngừng bắn tạm thời sẽ chỉ kéo dài xung đột và dẫn đến các cuộc xung đột mới - và ông Trump đã nói rằng ông hiểu lập trường của Putin.

Nhưng nếu không có cuộc bỏ phiếu như vậy, ông Zelensky tin rằng thỏa thuận sẽ không có giá trị, chỉ khiến danh sách các vấn đề gai góc cần được giải quyết thêm dài hơn.