Chiến binh Ukraine bị kỳ thị và lãng quên vì 'chết sai cách'

Bài viết này có những chi tiết gây ám ảnh và đề cập đến tự sát. Tên của một số nhân vật đã được thay đổi để bảo vệ danh tính.

Nhắc đến con trai, bà Kateryna không thể ngăn được những giọt nước mắt. Giọng bà run lên vì phẫn uất khi kể lại cách bà biết tin người con trai Orest đã thiệt mạng ở tiền tuyến, tại khu vực Donetsk, miền đông Ukraine, vào năm 2023.

Theo kết luận chính thức của cuộc điều tra quân đội, anh chết do "vết thương tự gây ra" – điều mà bà Kateryna thấy khó tin.

Bà Kateryna yêu cầu giữ kín danh tính của bà và người con trai quá cố vì những định kiến nặng nề xoay quanh vấn đề tự sát và sức khỏe tâm thần tại Ukraine.

Orest là một chàng trai trầm lặng, 25 tuổi, yêu sách và mơ ước theo đuổi sự nghiệp học thuật.

Thị lực kém khiến anh ban đầu không đủ điều kiện nhập ngũ khi chiến tranh nổ ra, theo lời mẹ anh.

Nhưng đến năm 2023, một tổ tuyển quân đã chặn anh ngay trên đường phố. Thị lực của anh được đánh giá lại và anh được xác định đủ điều kiện chiến đấu. Không lâu sau đó, Orest được điều ra tiền tuyến với vai trò chuyên viên thông tin liên lạc.

Trong khi Ukraine cùng nhau tưởng niệm các binh sĩ đã thiệt mạng kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện năm 2022, thì một bi kịch âm thầm khác đang diễn ra trong bóng tối.

Không có thống kê chính thức về số ca tự sát trong quân đội. Giới chức mô tả đó chỉ là những vụ việc đơn lẻ. Tuy nhiên, các nhà hoạt động nhân quyền và gia đình các nạn nhân tin rằng con số thực tế có thể lên tới hàng trăm vụ.

"Orest bị bắt đi, chứ không phải được gọi nhập ngũ," bà Kateryna cay đắng nói.

Trung tâm tuyển quân địa phương phủ nhận sai phạm với BBC, cho biết thị lực kém khiến Orest chỉ được xếp loại "đủ điều kiện một phần" trong chiến tranh.

Sau khi được triển khai tới gần Chasiv Yar, tỉnh Donetsk, Orest ngày càng trở nên khép kín và trầm cảm, theo lời mẹ anh.

Bà Kateryna vẫn viết thư cho con trai mỗi ngày, tới nay đã hơn 650 bức. Nỗi đau của bà càng lớn hơn khi Ukraine phân loại tự sát là tổn thất ngoài chiến đấu. Gia đình những người tự sát không được bồi thường, không được tổ chức tang lễ theo nghi thức quân đội, cũng không được vinh danh công khai.

"Tại Ukraine, dường như chúng tôi bị chia làm hai," Kateryna nói. "Có những người chết đúng cách, và những người chết sai cách."

"Nhà nước đã mang con trai tôi đi, đưa nó ra chiến trường, rồi trả lại cho tôi một cái xác trong túi đựng thi thể. Hết. Không giúp đỡ, không sự thật, không gì cả."

Câu chuyện đau lòng này gần như giống hệt trường hợp của bà Mariyana ở Kyiv. Bà cũng muốn giấu kín danh tính của mình và người chồng đã khuất.

Chồng bà, Anatoliy, tình nguyện nhập ngũ năm 2022. Ban đầu ông bị từ chối vì thiếu kinh nghiệm quân sự, nhưng rồi ông "liên tục quay lại cho đến khi họ nhận", bà Mariyana kể với nụ cười buồn.

Anatoliy được triển khai làm xạ thủ súng máy gần Bakhmut – một trong những chiến trường đẫm máu nhất của cuộc chiến.

"Ông ấy nói rằng sau một nhiệm vụ, khoảng 50 người đã thiệt mạng," Mariyana nhớ lại. "Ông ấy trở về và trở nên khác: lặng lẽ, xa cách."

Sau khi bị mất một phần cánh tay, ông Anatoliy được chuyển vào bệnh viện. Một buổi tối, sau cuộc gọi với vợ, ông đã tự kết liễu đời mình trong khuôn viên bệnh viện.

"Chiến tranh đã hủy hoại ông ấy," bà nói trong nước mắt. "Ông ấy không thể sống tiếp với những gì mình đã chứng kiến."

Vì ông Anatoliy chết do tự sát, các cơ quan chức năng từ chối tổ chức lễ tang quân đội cho ông.

"Khi đứng ở tiền tuyến, ông ấy có ích. Nhưng bây giờ thì không còn là anh hùng nữa sao?"

Bà Mariyana cảm thấy bị phản bội: "Nhà nước đã đẩy tôi ra đường. Tôi trao chồng mình cho họ, và họ bỏ mặc tôi với hai bàn tay trắng."

Bà cũng phải chịu sự kỳ thị từ những góa phụ khác.

Nguồn hỗ trợ duy nhất của bà là một cộng đồng trực tuyến gồm những phụ nữ có hoàn cảnh tương tự – các góa phụ của binh sĩ tự sát.

Họ muốn chính phủ thay đổi luật, để gia đình các nạn nhân được hưởng quyền lợi và sự ghi nhận như những trường hợp hy sinh khác.

Bà Viktoria, người chúng tôi gặp tại Lviv, đến nay vẫn không thể nói công khai về cái chết của chồng vì sợ bị lên án.

Chồng bà, Andriy, mắc bệnh tim bẩm sinh nhưng vẫn khăng khăng nhập ngũ. Ông trở thành lái xe cho một đơn vị trinh sát và chứng kiến những trận chiến khốc liệt nhất, trong đó có chiến dịch giải phóng Kherson.

Tháng 6/2023, bà Viktoria nhận được cuộc gọi báo rằng Andriy đã tự sát.

"Cảm giác như cả thế giới sụp đổ," bà nói.

Thi thể của ông được đưa về sau 10 ngày, nhưng bà được thông báo không được phép nhìn mặt.

Một luật sư mà bà thuê sau đó phát hiện nhiều điểm bất thường trong quá trình điều tra. Những bức ảnh tại hiện trường khiến bà nghi ngờ kết luận chính thức về cái chết của chồng. Quân đội Ukraine sau đó đã đồng ý mở lại cuộc điều tra, thừa nhận có sai sót.

Giờ đây, bà đang đấu tranh để vụ việc được xem xét lại: "Tôi chiến đấu vì danh dự của ông ấy. Ông ấy không thể tự bảo vệ mình nữa. Cuộc chiến của tôi vẫn chưa kết thúc."

Bà Oksana Borkun điều hành một cộng đồng hỗ trợ các góa phụ quân nhân.

Tổ chức của bà hiện có khoảng 200 gia đình có người thân mất vì tự sát.

"Nếu là tự sát, thì người đó không phải anh hùng – đó là suy nghĩ của nhiều người," bà nói. "Một số nhà thờ từ chối tổ chức tang lễ. Một số địa phương không cho treo ảnh họ trên các bức tường tưởng niệm."

Nhiều gia đình nghi ngờ những lời giải thích chính thức về nguyên nhân cái chết. "Một số vụ việc khép lại quá nhanh," bà nói thêm. "Và có những bà mẹ mở quan tài ra và thấy thi thể đầy vết bầm tím."

Cha tuyên úy quân đội Borys Kutovyi cho biết ông đã chứng kiến ít nhất ba vụ tự sát trong đơn vị của mình kể từ khi cuộc xâm lược toàn diện bắt đầu. Nhưng với ông, chỉ một trường hợp cũng đã là quá nhiều.

"Mỗi vụ tự sát đều có nghĩa là chúng ta đã thất bại ở đâu đó."

Ông tin rằng nhiều binh sĩ được tuyển mộ – không phải quân nhân chuyên nghiệp – đặc biệt dễ tổn thương về mặt tâm lý.

Cả bà Oksana và cha Borys đều cho rằng những người chết vì tự sát vẫn nên được coi là anh hùng.

Bà Olha Reshetylova, Ủy viên phụ trách quyền lợi cựu binh Ukraine, cho biết mỗi tháng bà nhận được báo cáo về tối đa bốn ca tự sát trong quân đội và thừa nhận rằng những nỗ lực hiện nay là chưa đủ.

"Họ đã nhìn thấy địa ngục. Ngay cả những tâm trí mạnh mẽ nhất cũng có thể sụp đổ," bà nói.

Bà cho biết văn phòng của mình đang thúc đẩy cải cách mang tính hệ thống, nhưng việc xây dựng một đơn vị tâm lý quân đội hiệu quả có thể mất nhiều năm.

"Các gia đình có quyền được biết sự thật," bà nói. "Họ không tin tưởng các điều tra viên. Trong một số trường hợp, tự sát có thể được dùng [làm lý do] để che đậy các vụ giết người."

Khi nói đến việc vinh danh những binh sĩ này như các anh hùng, bà Reshetylova cho rằng nên nhìn về tương lai.

"Họ là hàng xóm, là đồng nghiệp của các bạn," bà nói. "Họ đã đi qua địa ngục. Chúng ta đón nhận họ càng ấm áp, thì những bi kịch như vậy sẽ càng ít đi."

Kevin McGregor, Oleksii Nazaruk và Phoebe Hopson tường thuật bổ sung