Telegram қанчалик қўрқинчли тармоқ?
- Author, Жо Тайди
- Role, Кибер хавфсизлик мухбири, Би-би-си
- Ўқилиш вақти: 5 дақ
Тахминан тўққиз ой олдин Telegram билан боғлиқ воқеани ўрганаётганимда, гиёҳванд моддаларни сотиш учун очилган каналга қўшиб қўйишди.
Кейин мени хакерлик ҳақидаги каналга, кейин эса кредит карта ўғирлаш ҳақидаги каналга қўшдилар.
Кейин билсам, Telegram созламаларимда одамларга мендан рухсатсиз каналларга қўшиш имкони очиқ турган экан. Охири нима бўларкин деб, созламаларни ўшандай қолдирдим.
Бир неча ой ичида мен 82 та турли гуруҳга қўшилдим.
Буни тўхтатиш учун созламаларимни ўзгартирдим, лекин энди ҳар сафар тизимга кирганимда ўнлаб ўта фаол ноқонуний гуруҳлардан минглаб янги хабарлар оламан.
Францияда Telegram раҳбарининг ҳибсга олиниши унинг иловаси модерацияси ҳақидаги баҳсларга сабаб бўлди.
Павел Дуров ўз веб-сайтида ноқонуний транзакциялар, гиёҳванд моддалар савдоси, фирибгарлик ва болалар жинсий зўравонлиги тасвирларини тарқатишда иштирок этганликда айбланмоқда.
Жиноят бошқа ижтимоий медиа платформаларида ҳам содир бўлишига шубҳа йўқ, лекин менинг тажрибам кўп йиллар давомида ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларини қийнаб келаётган кенгроқ муаммога ишора қилади.
Мана мен қўшилган баъзи гуруҳлар.
Барча расмлар гуруҳларга жойлаштирилди ва биз уларни реклама қилмаслик учун канал номларини ўзгартирдик.
Киберхавфсизлик бўйича подкастер Патрик Грей каби баъзи одамлар бир неча ойлардан бери Telegram'ни "чўнтагингиздаги қоронғи тўр" деб таърифлаётгани ажабланарли эмас.
Қоронғи тармоқ интернетнинг бир қисми бўлиб, унга фақат махсус дастурий таъминот ва билим билан кириш мумкин. 2011 йилда "Ипак йўли" бозори ишга туширилгандан буён ноқонуний товарлар ва хизматларни сотувчи веб-сайтлар давомий пайдо бўлди.
Дуровнинг кутилмаганда ҳибсга олиниши ҳақида гапирар экан, жаноб Грей ўзининг Risky Business подкастида Telegram узоқ вақтдан бери жиноятлар учун бошпана бўлиб келганини айтди.
"Биз болаларга нисбатан жинсий зўравонлик материаллари ҳақида гапиряпмиз, биз гиёҳванд моддалар савдоси ҳақида гапиряпмиз, биз қоронғи интернетда улар ҳеч қандай қарши чора кўрмаётган мутлақ жиноят даражаси ҳақида гапираяпмиз", деди у. Жиноятчилар қоронғи тармоқни анонимлиги туфайли яхши кўришади - интернет-трафик бутун дунё бўйлаб тарқалиб, одамларнинг жойлашувини яширади. Муайян фойдаланувчи номлари ортида ким турганини аниқлаш жуда қийин.
Intel471 киберхавфсизлик компанияси тадқиқотчилари таъкидлашича, "Telegram'дан олдин бу фаолият биринчи навбатда яширин даркнет хизматларидан фойдаланган ҳолда жойлаштирилган онлайн бозорларда амалга оширилган", лекин паст даражадаги ва паст малакали кибержиноятчилар учун "Telegram энг машҳур онлайн йўналишлардан бирига айланди".
Шу ёз бошида Миллий Соғлиқ Хизмати касалхоналаридан пул талаб қилган «Қилин» хакерлар гуруҳи ўғирланган қон текшируви маълумотларини ўзининг даркнет сайтидан олдин Telegram каналида нашр этишга қарор қилди. Испания ва Жанубий Кореядаги ўқувчи қизларнинг сохта яланғоч суратларини яратишда фойдаланиладиган дипфейк хизмати Telegram'да тўлиқ хизматларни тақдим этади.
Мен қўшилган жиноий Telegram каналларининг баъзилари Snapchat'да ҳам бор ва гиёҳванд моддалар сотувчиларни Instagram'да ҳам топиш мумкин, бу ерда битимлар, шубҳасиз, шахсий чатларда амалга оширилади.
Аммо гиёҳванд моддалар савдогарлари одамларни ушбу платформага йўналтириш учун кўпинча ўзларининг Telegram каналларини ушбу сайтларда реклама қиладилар.
Январь ойида Латвия давлат полицияси гиёҳванд моддалар савдоси ва алоқа учун чат иловаларини кузатишга ихтисослашган алоҳида бўлим яратди ва расмийлар Telegram'ни айниқса ташвишли деб атаган.
Болаларга нисбатан зўравонлик ҳақида материаллар
Telegram'нинг таъкидлашича, унинг модерацияси "соҳа стандартларига мос келади", аммо бу ҳафта биз жиноятнинг камроқ кўзга ташланадиган соҳасида аксинча ҳолатни кузатдик: болаларга қарши жинсий зўравонлик материаллари.
Би-би-си чоршанба куни Telegram полиция ва хайрия ташкилотларининг айрим материалларни ўчириш сўровларига жавоб бераётган бўлса-да, болаларга қарши жинсий зўравонлик тасвир ва видеолар тарқалишини фаол равишда олдини олишга қаратилган дастурларда иштирок этмаётганини ўрганди.
Болаларга қарши жинсий зўравонлик материалларини (CSAM) назорат қилиш бўйича саъй-ҳаракатларнинг етарли эмаслиги Франция прокурорларининг асосий айбловларидан биридир.
"Ушбу иш марказида платформанинг модерацияси ва ҳамкорлиги, хусусан, болаларга қарши жиноятларга қарши курашда йўқ", деди Жан-Мишел Берниго, Франциянинг Ofmin болаларни ҳимоя қилиш агентлиги LinkedIn'да.
Telegram Би-би-сига ўз платформасида ноқонуний фаолият, жумладан, болалар жинсий зўравонлиги бўйича контентларни фаол равишда қидириб, тозалаётганини айтди. Унинг билдиришича, фақат август ойида 45 минг гуруҳга нисбатан номаълум чоралар кўрилган.
Матбуот хизмати ушбу мақоладаги шу ёки бошқа нарсалар ҳақидаги кейинги саволларга жавоб бермади.
Полиция билан ҳамкорлик қилишдан бош тортиш
Модерация Telegram муаммосининг фақат бир қисмидир. Telegram'нинг полициянинг ноқонуний контентни олиб ташлаш ва далилларни топшириш ҳақидаги сўровларига ёндашуви яна бир танқиддир.
Ишонч ва хавфсизлик учун дастурий таъминот платформаси бўлган Cinder асосчиси Браян Фишман ёзганидек: "Telegram бошқа даражада: у ўн йил давомида ИШИД учун асосий марказ бўлиб келган. CSAMга тоқат қилади. У йиллар давомида ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг оқилона аралашувига эътибор бермай келди. Бу «енгил» контент модерацияси эмас; Бу бутунлай бошқа нарса."
Баъзилар Telegram'нинг махфийлик сиёсати сабабли ҳатто компаниянинг ўзида ҳам полицияга хабар бериш учун етарли маълумотлар йўқлигини билдириши мумкин. Бунга Signal ва WhatsApp каби ультра махфий иловалар ҳам киради.
Сурат манбаси, AFP
Telegram фойдаланувчиларга "Махфий суҳбат" қурмоқчи бўлса, худди шу иловалар билан бир хил икки томонлама шифрлаш қўлланадиган махфийлик даражасини таклиф қилади. Бу шуни англатадики, суҳбат ичидаги фаолият бутунлай шахсийдир ва ҳатто Telegram'нинг ўзи ҳам контентни кўра олмайди.
Бироқ, бу функцияни фойдаланувчи ўзи танлайди, Telegram'нинг одатий созловида булар йўқ, иловадаги аксарият ҳаракатлар, жумладан, мен қўшилган ноқонуний каналлар ҳам «махфий» қилиб созланмаган.
Telegram ҳоҳласа барча контентни ўқиб, полицияга топшириши мумкин, лекин у буни қилмаслигини айтади.
"Telegram'даги барча чатлар ва гуруҳ суҳбатлари уларнинг иштирокчилари учун шахсийдир. "Биз улар билан боғлиқ ҳеч қандай сўровни кўриб чиқмаймиз", дейилади компания қоидаларида.
Июнь ойида Павел Дуров журналист Такер Карлсонга ўз платформасини бошқариш учун бор-йўғи "30 га яқин муҳандисни" ёллаганини айтди.
Telegram'нинг ҳуқуқ-тартибот органларига совуқ муносабати - бу ҳақда ҳафсаласи пир бўлган полиция ходимлари менга айтиб беришди.
Франция расмийлари Дуровнинг айбловлари ҳақидаги баёнотларида у ерда ва Бельгияда полиция тарихан "Telegram'дан қонуний сўровларига деярли жавоб олмаган"лигини таъкидлади.
Сўз эркинлиги
Telegram'нинг модерацияга бўлган ёндашуви бўйича барча танқидларга қарамай, баъзилар Дуровнинг ҳибсга олинишидан хавотирда.
Рақамли ҳуқуқлар ташкилоти Access Now ўзгаришларни катта ташвиш билан кузатиб бораётганини айтди.
Сурат манбаси, Reuters
Очиқ интернет фаоллари ўз баёнотида Telegram "корпоратив масъулият намунаси эмас" ва гуруҳ ўтмишда иловани бир неча бор танқид қилганини айтди.
Бироқ, Access Now "одамлар сўз эркинлиги ва тинч йиғилишларга бўлган ҳуқуқларидан фойдаланиш учун фойдаланадиган платформалар ходимларини инсон ҳуқуқлари тамойилларига аниқ риоя қилмасдан ушлаб туриш ҳаддан ташқари цензурага ва фуқаролик маконининг янада қисқаришига олиб келиши мумкин" деб огоҳлантиради.
Telegram'нинг ўзи бир неча бор кимдир "бу платформани суиистеъмол қилгани учун платформа ёки унинг эгаси жавобгар эканлигини даъво қилиш бемаънилик", деб таъкидлаган.
Х (собиқ Twitter) эгаси Дуров Илон Маск ҳибсга олинишини қоралади ва буни сўз эркинлигига ҳужум деб атади. У жаноб Дуровни озод қилишга чақиради.
Айни пайтда мен аъзо бўлган Telegram гуруҳлардаги баъзи жиноятчилар ҳам шундай ва FreeDurov суратлари инглиз ва рус тилларида кенг тарқатмоқда.
BBC.COM/UZBEK
Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002
