Украина. Путин бошлаган уруш: Россия бир йилда нимага эришди ё нима йўқотди? Rossiya Ukraina Putin Dunyo Yangiliklar

Россиянинг Украинага босқинига ҳам мана бир йил ўтди.

2022 йил 24 феврали кўпчилик учун унутилмас кун бўлиб қолди.

Бир йил ўтди, аммо уруш тугашини кўрсатадиган бирор нишон йўқ.

Биз Россия ҳужуми бошлангандан, қочқинлар вужудга келишию урушда қўлланаётган қуроллар ўзгаришигача бўлган жараёнларни графиклар орқали кўрсатишга ҳаракат қилдик:

Алоқадор мавзулар:

ТВ орқали қилган мурожаатида Россия президенти Владимир Путин Украинанинг Донбассида "махсус ҳарбий операция" ўтказилишини эълон қилди - бу вақтда БМТ Хавфсизлик кенгаши ундан буни тўхтатишни сўради.

Украина пойтахти Киев бўйлаб ҳаво ҳужумидан огоҳлантирувчи сирена товушлари янграй бошлади. Ўша куни мамлакат президенти Володимир Зеленский "Кимки бизнинг еримиз, озодлигимиз, ҳаётимизни тортиб олишга уринса, биз ўзимизни ҳимоя қиламиз", деди.

Босқин бошланмасидан илгари Россия қўлловидаги айирмачилар Украина шарқидаги Донбасс ҳудудида каттагина ерни назорат қилар эди.

2022 йил 21 февралида Президент Путин Россия ўзини мустақил деб эълон қилган икки ҳудуд - Донецк халқ республикаси ва Луганск халқ республикасининг мустақиллигини тан олажагини эълон қилди.

Бу тан олишни Украина, НАТО ва Ғарб давлатлари қоралади. Аммо ана шу тан олиш Путинга қўшинларини Украинага олиб киришига баҳона бўлди.

Россия Қримни аллақачон - 2014 йилдаёқ аннекcия қилган эди. Ваҳоланки, аксар давлатлар Қримни Украинанинг бир қисми деб билади.

Бир йил давомида Украинадаги назорат чегаралари қандай ўзгарди?

Босқиндан бир йил ўтиб, Россия босқин бошланганда қўлга киритган ҳудудлардан катта ҳудудга эга чиқа олгани йўқ, аммо шарқ ва жанубда анчагина жойни эгаллаб турибди.

Пойтахт Киевни лишга бўлган муваффақиятсиз уринишдан сўнг, рус қўшинлари шарқда, Луганск ва Донецк атрофидаги ҳудудларни Қрим билан боғлашга эътибор қарата бошлади.

Май ойида Украина узоқ ва қонли қамалдан сўнг Мариуполдаги Азовстал пўлат заводидан охирги қўшинларини эвакуация қилганда руслар бир қадар муваффақиятга эришди. Бу Россияга ўз назоратидаги жанубий ва шарқий ҳудудларни қуруқлик орқали боғлашга, шунингдек, Украинанинг жануби-шарқий қирғоқлари ва Азов денгизини назорат қилиш имконини берарди.

Аммо ўшандан бери урушдаги асосий ғалабаларнинг аксариятини Украина қўлга киритди.

Сентябрь ойида бошланган қарши ҳужумда Украина кучлари Харков вилояти шимоли-шарқининг катта қисмини, кейин эса Лиман шаҳри ҳамда Донецк ва Луганск вилоятларининг бошқа қисмларини қайтариб олди.

Ноябрь ойида Киев кучларининг жанубга силжиши рус қўшинларини Херсон шаҳридан Днепрнинг шарқий қирғоғига чекинишга мажбур қилди.

Украина электр станцияларига ҳужумлар кўпайди

Бироқ, Россия бунга жавобан Украина шаҳарлари ва электр станцияларига қанотли ракеталар ва дронлар зарбаларини берди.

Украина шарқида эса рус аскарлари Донецкдан 60 км шимолда жойлашган Бахмут шаҳрини эгаллаш учун қонли ва шафқатсиз жанг олиб борди.

Аммо ҳужумда Москва кучлари ўртасида зиддият келиб чиқди, чунки Россия армияси ва хусусий ёлланма жангарилар ташкилоти "Вагнер" гуруҳи Соледар шаҳрини аслида ким эгаллагани борасида очиқча келиша олмай қолди.

"Европа Иккинчи Жаҳон урушидан бери энг катта қочқинлар инқирозига йўлиқди"

Урушда минглаб одамлар қурбон бўлди, аммо ҳар икки томон расмий ҳарбий рақамларни ошкор қилишга ҳуши йўқ. БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссарлигига кўра, 2023 йил 13 февралига келиб, Украинада уруш сабабли 7199 тинч фуқаро ўлгани ва 11756 нафари жароҳат олгани қайд этилган.

Шу билан бирга, БМТ "ҳақиқий рақамлар сезиларли даражада юқори деб ҳисоблайди, чунки шиддатли жанглар бўлиб ўтган баъзи жойлардан маълумотлар кечиккан ва кўплаб хабарлар ҳамон тасдиқланмаган".

Россия босқинидан сўнг Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Қочқинлар бўйича агентлиги Украинадан Европанинг турли мамлакатларига, шу жумладан, Россияга ҳам умумий қарийб 44 миллион аҳолидан 7,7 миллионга яқин қочқин борганини ҳужжатлаштирди.

Россиядан кейин қочқинларнинг аксарияти Польша, Германия ва Чехияга қочган.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти вазиятни "Иккинчи Жаҳон урушидан кейин аҳолининг энг тез мажбурий кўчиши" деб таърифлади.

Украина қарши ҳужумидан сўнг кўп одамлар Киев каби шаҳарларга қайтган бўлса ҳам, ўшандан бери мамлакат ҳукумати қочқинларни баҳоргача уйларига қайтмасликка чақирди. Улар ҳавонинг илиқлашиши дронлар ва ракеталар зарбасига учраган электр тармоғидаги кучланишни камайтиради, деб умид қилмоқда.

Кўплаб украиналик қочқинлар, асосан аёллар ва болалар Европа бўйлаб илиқ кутиб олинди, бироқ уруш авж олгани ва глобал нарх наво инқирози кучайгани сабабли, Германия ва бошқа мамлакатлардаги расмийлар уларни қанча муддатга жойлаштириш мумкинлиги ҳақида ўйламоқда.

Германиянинг Тюрингия туман кенгаши аъзоси Мартина Швайнсбургнинг айтишича, унинг тумани дастлаб украиналикларни уй-жой билан таъминлаш учун хусусий уй эгаларига таянган, аммо ҳозир улар буни истамаяпти.

Мактаб спорт залларини фавқулодда бошпанага айлантиришни аҳоли ҳам унчалик хуш қаршиламаяпти.

"Бизнинг имкониятларимиз тугади", - дейди у.

Уруш жароҳати ва ортда қолган одамлар соғинчи сабабли уруш зонасидан қочиб, бошқа мамлакатда янги ҳаёт бошлашга уринаётган кўплаб қочқинлар яшаб қолиш учун курашмоқда.

"Украинадан келган қочқинлар мезбон давлатда ишлашга интилишади, аммо бунинг учун уларга қўшимча ёрдам ва ўзлари яшаётган жамоаларга қўшила олишлари керак", дейди БМТ Қочқинлар бўйича Олий комиссарлиги сентябрь ойида.

Октябрь ойида БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича экспертлари жиддий хавотир билдириб, "аёллар, болалар, қариялар ва ногиронлар ўта ҳимоясиз аҳволда эканликларини" айтишди.

БМТ Бош котибининг гуманитар масалалар бўйича ўринбосари ва фавқулодда ёрдам координатори Мартин Гриффитс ўз баёнотида шундай деди: "Қарийб бир йил ўтиб ҳам бу уруш ҳар куни ўлим, вайронагарчиликка олиб келмоқда, одамларни ўз уйларини ташлаб кетишга мажбур қилмоқда, яна ҳайратланарли миқёсда".

БМТнинг Қочқинлар бўйича Олий комиссари Филиппо Гранди 2023 йил февраль ойида Европа Иттифоқи раҳбарларини "барча қочқинлар билан бирдамлик ва уларни қўллаб-қувватлашни яна бир бор намойиш этишга" чақирди.

Қўлланаётган қуроллар ўзгариши ва уларни етказиб берувчи мамлакатлар

Уруш бошланганидан бери энг катта ўзгаришлардан бири бу ишлатилаётган қуроллар ва уларнинг етказиб берувчиларда бўлди.

Россия қурол экспорти бўйича дунёда иккинчи ўринда туради ва уруш бошида унинг армияси Украинаникидан анча кучлироқ бўлиб кўринарди. Аммо бир йил ичида 30 дан ортиқ давлат Киевни ҳарбий техника билан таъминлади.

"Владимир Путин Украинага бошқа мамлакатлар жиддий ёрдам бермайди ва уни осон таслим қиламан деб ўйлаганди. Аммо бу жиддий хато ҳисоб китоб охири кўринмас давомли урушга олиб келди», дейди Лондон Қироллик коллежининг уруш тадқиқотлари бўлимидан доктор Барбара Занчетта.

Россия билан зиддият кучайгани сабабли, танкларни бир ўқ билан ўйиндан чиқарадиган минглаб елкадан учириладиган Nlaw ракеталари Украинага етказиб берилди. Улар босқиннинг дастлабки кунларида Россиянинг Киевга юришини тўхтатишда муҳим роль ўйнади.

Ўшандан бери жангларнинг асосий қисми мамлакат шарқига кўчди, бу ерда Украина узоқ масофага урувчи қуроллар ёрдамида ҳудудларни қайтариб ола бошлади.

АҚШ, Буюк Британия, Канада ва Австралия М777 гаубицалари ва М142 Himars каби кучли ракета тизимларини етказиб берди.

АҚШ расмийларига кўра, Россия Ғарб санкциялари бошланган пайтда урушда фойдаланиш учун миллионлаб ракеталар ва артиллерия снарядларини сотиб олиш учун Шимолий Корея каби давлатларга суянишга мажбур бўлган (Москва ва Пхенян буни рад этган).

Украинанинг узоқ масофага аниқ урадиган қуролларга эга бўлиши унинг шарқ ва жанубга муваффақиятли юриши учун муҳим деб қаралмоқда. Ғарбнинг илғор тизимлари ҳам Украинанинг Россия ҳаво ҳужумларига қарши мудофаасини кучайтиришда катта роль ўйнади.

Уруш бошлангандан бери Украина С-300 каби Cовет давридан қолган зенит-ракета батареяларидан фойдаланди. Аммо уларга Ғарбнинг бир қатор қуроллари, жумладан, АҚШдан Nasams (National Advanced Surface-to-Air Missile System) ва Германиядан IRIS-T SLMs, шунингдек, Буюк Британиядан Starstreak каби кичикроқ елкадан учириладиган қуроллар ҳам қўшилди.

Декабрь ойида Вашингтон илғор Patriot ракета тизимини жўнатаётганини эълон қилди ва Германия ва Голландия ҳам бунга эргашди. Амалдаги ракета турига қараб, у 100 км.гача масофани қамраб олади.

Аммо қурол етказиб бериш тезлигидан Украинанинг ҳафсаласи пир бўлган бошқа соҳалар ҳам бор.

Гарчи мамлакат уруш бошида Strykers ва Bradleys каби пиёда жанговар транспорт воситаларини олган бўлса ҳам, аммо иттифоқчилар танкларни юборишга узоқ вақт иккиланишди. Фақат январь ойида мамлакатлар коалицияси оғир зирҳли техникаларни жўнатишга ахийри келишдилар. Буюк Британия биринчи навбатда Challenger 2, кейин АҚШ M1 Abrams ва Германия Leopard 2 ни туҳфа қилди. Берлиннинг қарори муҳим бўлиши мумкин, чунки у Польша каби кўплаб бошқа давлатларга ўзларидаги Германияда ишлаб чиқарилган танкларини Украинага беришга рухсат этади.

Халқаро Стратегик Тадқиқотлар Институти катта илмий ходими Бен Бэрри Би-би-сига Ғарб танклари урушда ўзгариш қилишини, аммо ҳозиргача берилган ваъдалар ҳал қилувчи бўлиши даргумонлигини айтди. Унинг айтишича, тарих жангларда фақат танклар ғалаба қозонмаслигини кўрсатади.

Айни пайтда, Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков бу хабар ҳақида Ғарбнинг кейинги қурол-яроғ етказиб беришлари "сезиларли кескинлашувга" олиб келиши ва бу бошқа давлатларнинг "урушга бевосита аралашиши" бўлиши ҳақида огоҳлантирди. Айнан шу кескинлик кучайишидан қўрқув иттифоқчилар Украинага қирувчи учоқлар етказиб беришига тўсиқ бўлаётган эди.

Дронлар ҳам урушда жиддий роль ўйнади, уларнинг кўплари уруш бошида кузатув ва нишонга олиш учун ишлатилган. Уруш бошлангандан бери Туркиянинг мудофаа пудратчиси «Байкар» ўзининг юқори баҳоланган TB2 дронларини сотди ва ҳатто совға қилди.

Сўнгги ойларда Россия Украина шаҳарлари ва электр станцияларига ҳужум қилиш учун кўп сонли худкуш дронлардан (қанотли ракеталар билан бирга) фойдаланган. Эрон урушдан олдин Москвага дронлар етказиб берганини айтган бўлсада, уруш пайтида яширинча яна юзлаб дронлар етказиб бергани тахмин қилинади.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.