Уч йилда учар такси буюртма қилишингиз мумкин - O‘zbekiston va dunyo yangiliklar

Учар таксилар, шаҳар ичида одамларни ҳавода ташиш ҳақида ўйлаганда муайян ёшдаги кўплаб одамлар хаёлига қачонлардир роса оммабоп бўлган "Жетсонлар" ТВ сериали келади.

1960 йилларнинг ушбу телесериалида одамлари ҳавога кўтариладиган машиналарда ишларига борадиган келажак метрополисида яшовчи оила ҳаёти тасвирланган.

Марказий Осиёда қадимда учар гиламлар бўлганми?

XXI асрнинг илк йигирма йилида "Жетсонлар" ижодкорларининг илмий фантастик тасаввурлари реалликка яқинлашиб қолди.

"Uber" ва "Boeing" ишлаб чиққан "eVTOL" (electric vertical take-off and landing - тикка кўтарилувчи ва қўнувчи) учар таксилар билан, бир ҳисоботда башорат қилинишича, 2040 йилга бориб, бутун дунё бўйлаб 430 000 шу каби автомобиллар ҳаракатланаётган бўлади.

Бу аввалига жўнатма дронлар сифатида ривожлантирилади ва синовдан ўтказилади ва, бир ҳисоб китобга кўра, 2028 йилгача 5.6 миллиард долларлик глобал бозор пайдо бўлади.

Технология тарафдорларининг айтишича, дронлар ва учар таксилар (катта, кўп парракли дронларни кўз олдингизга келтиринг) ҳаёт қайнаган шаҳарлар осмонини тўлдирадиган келажакнинг талабларига мос тарзда шаҳарлар "скайпорт" деб аталадиган мини аэропортларни қуриш керак бўлади.

Бу мини аэропортлар одамлар қаерда кетишни истаса, ўша ерда такси қўна олиши учун керак бўлади.

Калифорнияда жойлашган "Joby Aviation" ширкати учар таксиларни ривожлантиришда пешқадамлардан бири ва ҳозиргача ўз eVTOL транспортларини мингдан ортиқ марта синовдан ўтказган.

Ширкат тижорий операцияларни бошлаш учун 2024 йилгача АҚШ назорат органи Федерал Авиация маъмуриятидан рухсат олишга умид қилмоқда.

"Joby Aviation"нинг учувчили транспорти тўрт йўловчини кўтариб, соатига 322 км тезликда 241 километргача уча олади.

"Биз одамлар яшаб, ишлайдиган жойлар яқинида ҳаво кемалари хизматларини ташкил қилишни режалаяпмиз", дейди ширкат сўзчиси Оливер Уолкер Жонс.

"Биз ўз хизматларимизни бошқа тур транзитлар билан мувофиқлаштириш, скайпортларни поездлар бекатлари, аэропортлар ва бошқа хаблар билан ёнма ён жойлаштириш учун шаҳарлар билан яқиндан ишлаяпмиз."

Ширкат АҚШнинг паркинг фирмаси "Reef Techology" билан унинг айрим автотураргоҳлари томларини скайпортларга айлантириш учун ҳамкорликни бошлаб юборган. У Нью Йоркнинг йирик кўчмас мулк ташкилоти билан ҳам шу каби шартномани имзолаган.

"Бу ҳамкорлар билан талаб юқори бўлган маршрутлар ва ердаги тиқилинчлар одамни тинкасини қуритадиган жойларда илк скайпортларимизни қурмоқчимиз", дейди Уолкер Жонс.

Скайпортлар тармоғи бир қарашда ақл бовар қилмасдек туюлса ҳам, концепция АҚШнинг бир неча шаҳарлари маъмуриятлари эътиборини тортмоқда.

Ҳюстон, Лос Анжелес ва Орландо аллақачон учар таксилар ва шунга ўхшаш транспортлар учун инфраструктура қуриш режаларини эълон қилган.

Лос Анжелес мэри Эрик Гарсеттининг айтишича, бу шаҳар учун ишлаб чиқилган таклифлар кейинчалик "бошқа маҳаллий маъмуриятлар бу янги технологияни янада юқорироқ чўққига кўтариши учун намуна бўлиб хизмат қилади".

"Пробка"нинг давоси учар машинами?

Британияда ҳам Ковентрида, шаҳар регби ва футбол стадиони яқинида мамлакатдаги илк скайпорт қурилишини ҳукумат қўллаб қувватламоқда.

Учар таксилар ва карго дронлар учун дунёнинг биринчи операцион хаби бўлиш учун уринар экан, бу скайпорт "Hyundai"нинг қўлловидаги британ ширкати "Urban Air Port" томонидан лойиҳалаштирилмоқда.

"Дунёдаги энг кичик аэропорт" деб аталган ушбу жой, ширкатнинг умид қилишича, автомобиллар ва юк машиналари сабабли ҳаво ифлосланиши, йўллар тиқилинчлигини камайтириш учун бутун дунёда намуна бўладиган, зарарли газларни чиқармайдиган мажмуа бўлади.

"Дунёдаги 1.2 км.ли учиш йўлаклари бўлган мавжуд аэропортлар жуда катта ва ҳавога кўп углерод чиқаради, - дейди "Urban Air Port" асосчиси ва ижрочи раиси Рики Сандҳу. - Чунки бу технология ва учоқларнинг кўтарилиб, қўниши билан боғлиқдир."

"Янги транспортлар тикка учади ва ўта аниқ қўнади. Бунинг учун мутлақо янги инфраструктура керак."

Жаноб Садҳунинг қўшимча қилишича, Ковентридаги 2022 йилгача очилиши кўзда тутилган илк жой "логистик намойиш" сифатида хизмат қилади.

Лойиҳа дизайнерларининг ишонишича, бу концепция шаҳарнинг кичик транспорт хаблари турли катталикдаги шаҳарларда қанчалик тез пайдо бўлишини кўрсатиб беради.

"Мақсадимиз ишнинг бажарилиш вақти атроф муҳитга зарари оз бўлиши учун мутлақ минимал бўлишини ва транспортларга юқори самарадорлик билан хизмат кўрсата оладиган инфраструктурани қуриш мумкинлигини кўрсатишдир."

Аммо экспертлар учар таксилар ва скайпортлар вужудга келиши йўлида қатор тўсиқлар борлигини айтадилар.

"Жетсонларни ёдга соладиган даражагача ета оламизми, етсак қачон, буларнинг бари саноат бир нечта асосий тўсиқларни енгиб ўтишига боғлиқ", дейди Вашингтондан Женнифер Рихтер. У учар таксилар ва дронлар бўйича қонунчилик мутахассисидир.

"Булар омманинг қабул қила олиши, кўп миқдорда ишлаб чиқариш, рақамли, моддий ва энергия инфраструктурасига киритиладиган сармоя ва юқори автоматлашган ҳаво трафигини бошқариш тизимини ўз ичига олади."

АҚШнинг бизнес тадқиқот гуруҳида саёҳат ва технология бўйича эксперт Майкл Тейлорнинг айтишича, асосий муаммолар бюрократик тўсиқлар ва ҳаво траффигини назорат қилиш тизими билан боғлиқ.

"Ҳаво траффиги маршрутлари қандай бошқарилишини тасаввур қилинг ва уни миллионга кўпайтиринг", дейди у.

"Бу стандарт дронлар ва учар таксилар маршрутларини ташкил қилиш билан бошланади. Қоидалар ўрнатилади ва бахтсиз ҳодисалар олдини олиш учун стандартлар ишлаб чиқилади."

Бюрократик тўсиқларга келсак, бу ердаги асосий масала учар таксилар тижоратлашиши учун АҚШда Федерал Авиация маъмурияти (ФАМ), Британияда Фуқаро Авиацияси бошқармаси (ФАБ) каби тегишли ташкилотлардан рухсат олиш керак.

Бу ҳар икки бошқарма транспортларнинг хавфсизлиги ва уларга рухсат берилса, кейинчалик қандай монитор қилинишини ўрганмоқда.

ФАБда буни махсус инновация жамоаси ўрганмоқда.

Муҳандислик ва дизайн ширкати "Aurecon"да янги технологиялар бўйича эксперт Аарон Белбасис соғлиқ ва хавфсизлик масаласи ўта муҳимлигини айтади.

Ҳавода моторли транспортлар кўпаяр экан, ҳалокатлар юз бериш эҳтимоли ҳам ортади, қулаётган учар такси нафақат бортидаги йўловчилар ҳаётига, балки қулаб тушган ерга яқин турган бошқа одамларга ҳам катта хавф туғдириши мумкин, деб таъкидлайди у.

Рики Садҳунинг айтишича, унинг асосий ҳавотири скайпорт ва бошқа инфраструктураларга киритилаётган сармоя учар транспортларнинг ўзига киритиладиган сармоя билан мувофиқ келмаслиги мумкин.

"Мен назорат борасида хавотир олмайман. Бари жуда тез юз беряпти", дейди у.

Жаноб Садҳунинг айтишича, муаммоларга қарамай, АҚШ, Европа ва Осиёдаги шаҳарларда скайпортларга қизиқиш ва талаб аллақачон жуда юқори.

"Биз келаси беш йилда глобал миқёсда 200 та ҳаво портлари қурилишини кўзлаяпмиз, - дея қўшимча қилади жаноб Садҳу. - Бу энг камида ҳисоблаганда, чунки катта шаҳарларга анча кўпроқ керак."

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek