АҚШ санкциялари Россия ва Туркияга қарши: Воқеалар ривожи қандай кечмоқда?
АҚШ Давлат Департаменти Россияга қарши янги санкциялар жорий этилажагини эълон қилиши ортидан рублнинг қадри пастга шўнғишда давом этмоқда. 13 август куни очилган Москва Биржасида бир АҚШ доллари 68 рублга тенг, деб баҳоланган. Бу 2016 йил апрел ойидан буён рублнинг илк бор рекорд даражада қадрсизланиши демакдир.
Би-би-си билан суҳбатлашган таҳлилчилар рублнинг қадрсизланиб бораётганига сабабчи асосий омиллар сифатида АҚШ санкциялари ва Россия Банкининг Молия вазирлиги учун валюта сотиб олишини кўрсатмоқдалар.
Ўхшаш ҳолат Туркияда ҳам кузатилмоқда. АҚШ президенти Доналд Трамп турк пўлати ва алюминийсига қўйилган божни оширишни ваъда бергандан сўнг Туркия биржа бозори 17 фоиз пастга қулаган, давлатнинг ички қарзи харажатлари йилига 18 фоизга ошган, инфляция даражаси 15 фоизга етган ва лира долларга нисбатан ўз қадрининг деярли 20 фоизини йўқотган.
АҚШ Россияга қарши қандай санкциялар жорий этмоқда?
8 август куни АҚШ Давлат Департаменти томонидан эълон қилинган янги санкциялар пакети икки босқичдан иборат бўлиши кутилмоқда. Биринчи босқич 22 августдан кучга кириши режалаштирилган. Мазкур санкцияларнинг қўлланилишига Британиянинг Солсбери шаҳарчасида заҳарланган ота-бола Скрипаллар можароси туртки бергани айтилмоқда. АҚШ ушбу суиқасд расмий Москванинг бевосита кўрсатмаси ёки ижозати билан амалга оширилганига ишонади.
Хўш, биринчи босқичда Россияга қарши қандай жазо чоралари жорий этилади?
- Кимёвий қурол тайёрлашда ишлатилиши мумкин бўлган технологиялар ёки товарларни АҚШдан Россияга экспорт қилишни тақиқлаш;
- АҚШ ҳукуматидан ҳар қандай кўринишда ёрдам, жумладан, молиявий кўмак ва кредитлар олишнинг тақиқланиши;
- Россияга қурол-яроқ сотиш, мудофаа ишлари билан боғлиқ хизматлар кўрсатишнинг тақиқланиши ҳамда мудофаа ишларига алоқадор ҳар қандай молиявий таъминотнинг тўхтатилиши;
- Мудофаа соҳасида муҳим аҳамиятга эга бўлган товарлар ва хизматларни Россияга экспорт қилишни тақиқлаш.
Агар Россия ўзи томонидан кимёвий қуроллар ишлаб чиқарилмаслиги ва қўлланилмаслигини кафолатламаса, биринчисидан уч ойдан сўнг иккинчи босқич кучга кириши мумкин.
Иккинчи босқич янада қаттиқроқ чоралардан иборат бўлади:
- Агар кредитлар озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сотиб олиш учун бўлмаса, АҚШ банкларига Россия ҳукуматига кредитлар беришни тақиқлаш;
- Ўзаро савдо алоқаларини деярли буткул тақиқлаш. АҚШдан Россияга экспорт қилинадиган қишлоқ хўжалиги секторига оид товарлар бундан мустасно;
- АҚШ ва Россия ўртасидаги дипломатик алоқаларни чеклаш ёки музлатиб қўйиш;
- Россия ҳукумати томонидан назорат этилувчи авиакомпаниялар учоқларининг АҚШ ҳудудига киришини тақиқлаш.
Таҳлилчилар санкцияларнинг биринчи босқичи у қадар қўрқинчли бўлмасада, мободо иккинчи босқич кучга кирса, Россия учун оғир давр бошланади, демоқдалар. Санкциялар режаси эълон қилинишидан бироз ўтиб, Россиядаги энг йирик авиакомпания бўлмиш Аэрофлот акциялари 2008 йилдаги кўрсаткичга қадар кескин тушиб кетган.
Россия доллардан воз кечмоқчи
12 август куни Россия 1 телеканалида чиқиш қилган молия ишлари вазири ва биринчи вице-премьер Антон Силуанов америкаликлар санкциясига жавобан расмий Москва АҚШ иқтисодиётига ётқизиладиган сармоялар миқдорини камайтиражагини маълум қилди.
«Америка иқтисодиёти ва қимматли қоғозларига тикаётган сармоямизни энг паст кўрсаткичга қадар камайтирдик ва камайтиришда давом этамиз. Бундан буён ҳисоб-китобларимизни АҚШ долларида эмас, балки кўпроқ миллий ва бошқа хорижий валюталар, хусусан, еврода амалга оширамиз. Мантиқан олиб қараганда, бу чекловлар америкаликларнинг ўз зарарига ишлайди, чунки ҳар қандай чеклов охир-оқибат уни жорий этаётган мамлакат имкониятларини камайтиришга хизмат қилади,» деган жаноб Силуанов "Владимир Соловев билан якшанба оқшоми" дастуридаги чиқишида.
Орқадан урилган пичоқ
Туркия АҚШ томонидан жорий этилаётган жазо чоралари ортидан кучайиб кетган иқтисодий тартибсизликни жиловлашнинг уддасидан чиқа олмаяпти.
13 август - душанба куни Туркия президенти Ражаб Таййип Эрдўғон АҚШнинг бу ҳаракатини 'орқадан урилган пичоқ' деб атаган.
АҚШнинг Туркияга қарши санкциялар жорий этишига расмий Анқаранинг мамлакатда ҳибсда тутиб турилган ақшлик руҳонийнинг Америкага экстрадиция қилишдан бош тортиши сабаб бўлган.
Мамлакат Марказий Банки санкциялар эълони ортидан бошланиб кетган молиявий саросимани бостиришнинг уддасидан чиқа олмаётир. Турк лирасининг долларга нисбатан қадри кескин тушиб кетган.
Жаноб Эрдўғон Анқарада ўтказилган матбуот анжуманида АҚШнинг жорий ҳаракатларига нисбатан шундай муносабат билдирган: «Бир томондан сиз стратегик ҳамкор сифатида ҳаракат қиласиз, иккинчи томондан эса стратегик ҳамкорингизнинг оёқларини ўққа тутасиз.»
«Биз биргаликда НАТОдамиз ва сиз стратегик ҳамкорингизнинг орқасидан пичоқ урмоқдасиз.»
АҚШ-Туркия муносабатларининг дарз кетишига сабаб нима?
АҚШ ва Туркия ўртасидаги жорий таранг вазият марказида турган америкалик руҳонийнинг исми Эндрю Брунсон. Туркия томонидан Курдистон Ишчилар Партияси (ПКК) ва Гуленчилик Ҳаракатига алоқадорликда айбланган жаноб Брунсон икки йилдан буён мамлакатда ҳибсда сақланмоқда.
Жаноб Эрдўғон АҚШни Гуленчилик Ҳаракатига нисбатан етарлича чоралар қўлламасликда қоралаб келади. АҚШ Гуленчилик Ҳаракати шаклланишига асосий таъсир ўтказган Фатҳуллоҳ Гуленни Туркияга беришдан бир неча бор бош тортган. Жаноб Гулен ҳозирга қадар Пенсилванияда истиқомат қилиб келади.
АҚШнинг Сурия шимолида ИШИДга қарши жанг қилаётган курд исёнчиларини дастаклаши ҳам икки ўртадаги алоқаларнинг ёмонлашишига сабаб бўлаётган омиллардан биридир. Расмий Анқара Туркиядаги курд қуролли ҳаракатларини қонуний ҳукуматни ағдаришга интилаётган куч сифатида кўради, минтақадаги курдларни эса уларни дастаклашда айблайди.
Жаноб Эрдўғон, шунингдек, Россия билан ҳам яқинлашмоқда. Натижада ўзига хос муносабатлар учбурчаги юзага келган. НАТО аъзоси бўлмиш Туркиянинг НАТО томонидан таҳдид сифатида кўриладиган Россия билан қалин алоқалар ўрнатаётганлиги иттифоқчилараро муносабатларга дарз солмоқда.
'Иқтисодиёт қуламайди'
Бизнес соҳасига алоқадор истанбуллик Кемал жорий вазият ҳақида шундай дейди: «Миллий валютанинг бундай қадрсизланиши оқибатида баъзи компанияларнинг касодга учраши кутилмаган ҳол эмас. Бироқ мен иқтисодиёт қулайди, деб ўйламайман.»
Туркиянинг Далян шаҳарчасида дам олаётган британиялик Пол Фозергил 30 йилдан буён бу мамлакатда ўз таътилини ўтказишини айтади. "9 август куни Туркияга келганимиздан бери лира курси пастга шўнғиб кетди. Бу маҳаллий аҳоли ва инвесторлар учун ачинарли ҳолат, аммо биз - британлар учун жуда яхши."
"Овқат ва саёҳат биз учун қанчалик арзонга тушаётганини тасаввур ҳам қила олмайсиз. Рафиқам иккаламизнинг энг қиммат тушлигимиз, ичимликлар ва чойчақани ҳам ҳисобга олганда, $15 га тушди."
Оиласи билан 15 йилдан буён Туркияда яшаётган яна бир британиялик Ҳизер эса ҳозирги ҳолатдан мамнун эмас: «Ўтган бир йил ичида нархлар аҳмоқона даражада ўсиб кетди. Дўконлар ва супермаркетлардаги нархлар бир-биридан кескин фарқ қиляпти. Сариёғ, пишлоқ, мева ва сабзавотлар каби кундалик эҳтиёж товарлари шу даражада қимматлашиб кетганидан уларни сотиб олишга иккиланиб ҳам қоляпмиз.»
«Ёнилғи ва коммунал тўловлари ҳам ошган. Ойликлар эса ошмай жойида турибди. Охири нима бўлишини ўйлаб, хавотирга тушяпмиз. Доллари, евроси борлар учун ҳозирги вазият фойдали бўлиши мумкин, лекин оддий аҳоли жуда қийналиб қолди.»
BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek
