Ўрхон Жамол қони тўкилган замин ҳақида нималар маълум?

31 июль куни Марказий Африка Республикаси (МАР)да россиялик таниқли журналист Ўрхон Жамол, режиссёр Александр Расторгуев ва оператор Кирилл Радченко отиб кетилгани ҳақида хабар тарқалди.

Ҳужжатли филм ишлаш учун бу мамлакатга борган россиялик ижодкорларни ким ва нима сабабдан ўққа тутгани ҳозирча номаълум.

Би-би-си Африканинг бу қашшоқ мамлакатида бўлган баъзи одамлар билан суҳбатлашди, уларнинг кўзи орқали у ердаги ҳаётга назар ташлашга ҳаракат қилди.

Иля Варламов, блогер, фотосуратчи

Бошидан эслатиб ўтишим керак - мен МАРда 2013 йил охирида бўлганман. У ердаги вазият Африкага хос равишда жуда тез ўзгариб туради. Собиқ мустамлакалар каби Франциянинг бу собиқ ери одатий тарихга эга - ҳарбий тўнтаришлар, ҳокимиятнинг бир диктатор қўлидан иккинчисига ўтиши, яна навбатдаги тўнтариш, фуқаролар уруши, яна исён, янги диктатор ва ҳоказо. Шу сабабли бу мамлакат тўғрисида сўзлашдан олдин айнан қайси вақт у ерда бўлганингизни айтиб ўтишингиз муҳим.

Мен МАР пойтахти Бангига қўнганимда айнан навбатдаги давлат тўнтариши бўлаётган экан. Селека ташкилоти жангарилари пойтахтни босиб олган, уларнинг етакчиси ўзини президент, деб эълон қилган вақт эди. Тушунишимча, бу ташкилот россиялик журналистлар ўлимига алоқадорликда гумон қилинмоқда. Хуллас, қўлида қурол тутган каллакесарлар ҳокимиятни эгаллаб олган ажойиб бир вақтда бу мамлакатга ташриф буюргандим.

МАР катта, лекин аҳолиси кам мамлакат. Назоратдан ташқарида бўлган саҳро кенгликлари айнан экстремист гуруҳлар пайдо бўладиган ҳудудлар ҳисобланади. Ҳокимият заифлигидан улар бу ерларда ўзини эркин ҳис қилади. Ҳокимиятда бутун мамлакат ҳудудини назорат қилиш имкони йўқ. Шу сабабдан жангарилар ўз лагерьларида эмин-эркин яшайди; болалар ўғирланиб, қўлига мажбуран қурол тутқизилади.

Менинг ташрифим чоғида ҳокимиятни босиб олган исёнчилар аслида ким эканлигини англамоқ зарур. Улар етарли молияга эга, бирор режа ва тартиб-қоидалар асосида иш кўрадиган ҳарбийлар эмас. Улар шунчаки тирикчилик қилиш учун қўлига қурол олган каллакесарлар, холос. Улар кечагина ўғирланиб, аскарга айлантирилган болалардир.

Улар бирор қоидага амал қилмайди, аниқ мақсади йўқ, ёмон таълим олган (кўпинча умуман таълим кўрмаган) одамлар. Улар қўлига нима тушса, шу билан тирикчилик қилади. Тирикчилик қилиш учун эса қуролдан фойдаланади.

Бу исёнчилар навбатдаги тўнтаришдан сўнг БМТ тинчликпарвар кучларининг мамлакатга кириб келишидан қаттиқ чўчиб кетдилар. Улар БМТ кучлари бутун вазиятни ўз назорати остига олишидан хавотирлана бошлаганди. Табиийки, агар БМТ кириб келса, нафақат вазиятни тартибга солар, балки тартибсизлик сабабчиларини жавобгарликка ҳам тортар эди.

Бангида фақатгина битта «беш юлдузли» меҳмонхона бор. Уни ўз вақтида Муаммар Қаддофий қурдирган. Мен ўша меҳмонхонада яшагандим. Бир куни эрталаб пастга тушсам, ҳаммаёқни ҳарбийлар босиб кетган, эшиклар тамбалаб ташланган эди. Кейинроқ билсам, шунчаки бир қуролли гуруҳ меҳмонхонада тунаш учун тўхтаган экан.

Мен инглиз тилини биладиган одамни ҳайдовчи сифатида ёллагандим. У йўл кўрсатувчиликни ҳам, фиксерликни ҳам бўйнига олди, ҳар қандай муаммони ечишда ёрдам берди. Уни интернет орқали топгандим. МАРда шундай одамларни топишга ёрдам берувчи турли агентликлар кўп.

Бангида қўриқчисиз юрдим. Ҳозир эслолмайман сабабини, балки ўшанда вазият кўзимга қўриқчига ҳожат йўқдек кўрингандир.

Максим Юсин, Коммерсант нашриёт уйининг халқаро шарҳловчиси

Мен МАРга 2014 йили, французлар тинчликпарварлик амалиётини бошлаганидан бироз ўтиб боргандим. Кейинроқ мамлакатдаги фуқаролар уруши даҳшатли тусга кирди. Ҳукумат армияси ожизлашганини кўрган мусулмон озчилиги вазиятдан фойдаланишга қарор қилиб, пойтахтни эгаллаб олди. Сўнг улар томонидан қонли террор амалиёти бошланди.

Христианлар ҳам қуролли бўлинмалар ташкил қилиб, худди шундай ваҳшийлик билан мусулмонларни сўйишни бошладилар. Бу каллакесарликда минглаб одамлар ҳалок бўлмаслиги учун Франция ўз собиқ мустамлакасига чекланган ҳарбий контингент киритди. Шунинг ўзи пойтахт ва асосий аҳоли масканларидаги вазиятни барқарорлаштириш учун етарли бўлди.

Россиялик журналист Ўрхон Жамол ўлдирилди

Бироқ мамлакат мусулмон ва христиан жангари гуруҳлари назорати остида қолиб кетди. Бир-бирига душман ҳар икки томоннинг ҳам мақсади деярли бир хил: имкон қадар кўпроқ ўзгача фикрловчиларни йўқ қилиш ва хорижликларни тунаш. Хорижликлар эса у ерда яққол ажралиб туради. Хорижлик, одатда, бу мамлакат учун катта миқдордаги пулни ўзи билан олиб юрадиган шахс ҳисобланади.

Французлар ва Россия элчихонаси менга уқтирган асосий нарса - бу пойтахтдан ташқарига чиқмаслик бўлди. Фақатгина пойтахтда қайсидир даражада назорат бор. Кўчаларда юрган патрульларни

кўриб, бироз ўзингни хавфсиз ҳис этасан. Француз ва рус элчихоналари ўртасидаги масофа атиги 500 қадам. Шу йўлни босиб ўтиш чоғида ҳам сизни ҳаяжон босиб туради, атрофда сизга бегонадек қараб турган кўзларни илғайсиз.

Мен саёҳат ва иш билан Африка давлатларининг бешдан тўрт қисмини айланиб чиқдим. Барча сайёҳлик агентликларига доим шуни таъкидлайман: Ҳар қандай ҳолатда ҳам одамларни Сомали, Жанубий Судан ва МАРга юборманг! Бу уч мамлакат менинг хавфлилик даражаси бўйича рейтингимда биринчи ўринларда туради.

МАРда жиноий гуруҳлар қурбонига айланиш жуда осон. Бутун бошли вилоятлар ҳеч ким томонидан назорат этилмайди. Форма кийиб олган сохта аскарлар блокпостлар ташкил қилади. Омадингиз келса, сизни фақат тунайдилар. Ортиқча гапирсангиз ёки ҳаракат қилсангиз - ўлдиришади. Бу мамлакатда 10 долларни деб ҳам ўлиб кетиш мумкин.

МАРга етиб келганимда Россия элчихонаси вакиллари меҳмонхонага қадар кузатиб қўйиш учун мени аэропортда кутиб олдилар. Улар қуролланмаган эди. Фақат шаҳарни яхши биладиган одамлар эди. Ҳайдовчи ҳам тажрибали, хавфли жойларни айланиб ўтарди. Мен фақат икки элчихона ўртасидаги масофани ўз ихтиёрим билан босиб ўтардим. Бошқа ҳудудларга айлангани бориш ҳаёлимга ҳам келмаганди.

Французларнинг ҳарбий базаси шундоқ аэропортнинг ёнгинасида жойлашган. Унда ўрнатилган пулемётларни кўриш мумкин. Аэропортда бирор самолётга чиқиб олиш илинжидаги қочқинлар изғиб юради.

МАРни барқарорлаштириш учун Францияда на куч, на сиёсий ирода бор. Мамлакатда эса миллатчи нафрат ўз ҳукмронлигини ўрнатган.

Жо Инвуд, Би-би-си мухбири (у бир ойча олдин МАРда бўлган)

МАРда кўп нарса қаерга қараб отланганингиз ва у ерда қандай вазият ҳукмрон эканлигига боғлиқ. Эҳтимол, у дунёдаги нима бўлишини олдиндан билиб бўлмайдиган мамлакатлар рўйхатида пешқадамдир. Турли ҳудудлар турли хил қуролли гуруҳлар назорати остида. Марказий ҳукумат пойтахт Бангини назорат қила олади, албатта. Бироқ пойтахтда ҳам на ҳукумат, на БМТ кучлари яқинлашишни истамайдиган жойлар бор.

Ҳозир у ерда фуқаролар уруши тинчиб қолган, лекин тартибсизлик мунтазам содир бўлади. Яқинда, ҳатто, Селека жангарилари пойтахт томон юришга отлангани ҳақида хабарлар ҳам чиқди, аммо улар ўз тасдиғини топмади.

Ҳа, у ер жуда хавфли, лекин энг муҳими - бу ҳеч нарсани олдиндан билиб бўлмаслик. Сизни нима кутаётганини ҳеч қачон билмайсиз.

Бу мамлакатдаги энг муҳим қоида - тунда кўчага чиқмаслик. Ҳатто, пойтахтда ҳам кечаси кўчага чиқмаслик тавсия қилинади. Жиноятчилар сизни тунаши ёки машинангизни тортиб олиши мумкин.

Агар сиз яқинда тинчиган ёки ҳали ҳам ихтилоф давом этаётган ҳудудга бормоқчи бўлсангиз, блокпостлардан ҳушёр бўлишингиз лозим. Бундай ҳудудлар бир-бири, ҳукумат аскарлари ва БМТ кучлари билан урушаётган гуруҳларга тўла.

Туғилиши мумкин бўлган асосий хавф тунашни истовчи жиноятчилар томонидан қўлга олиниш ёки жанг майдонига тушиб қолишдир. Қўшимча қилишим керак, сизнинг йўл кўрсатувчингиз ким эканлиги ҳам жуда муҳим. Биз мамлакат ҳукумати билан яхши муносабатда бўлган камида икки янгилик агентликлари тавсия қилган йўл кўрсатувчилар хизматидан фойдаланган эдик.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek