Толибон Афғонистони Ўзбекистонга таҳдидми ёки янги имконият Афғонистон Afg‘oniston O‘zbekiston Tolibon dunyo yangiliklar

Ҳозир Толибон қудратда бўлган Афғонистон президентликка номзод ва амалдаги давлат раҳбари Шавкат Мирзиёев ўзининг сайловолди кампанияси чоғида энг кўп ва устма-уст эътибор қаратаётган мавзу бўлади.

Ўзининг чиқишлари билан расмий Тошкентнинг Толибон Афғонистони билан бугунги муносабатлари тафсилотларига энг кўп ойдинлик киритаётган шахс экани кўрилади.

Шавкат Мирзиёев сайловолди ташвиқот амалиёти билан Қашқадарё вилоятида экан, кеча, душанба куни яна Афғонистондаги вазиятга алоҳида тўхталган.

Унинг бу галги чиқиши ҳам ўша соатларнинг ўзидаёқ аксарият етакчи минтақавий ва маҳаллий нашрларнинг бош сарлавҳаларига айланган.

Толибон қудратга қайтган кун

Шу йилнинг 15 август куни Афғонистонда Толибон яна қудратга қайтган.

Ҳаракат бу гал ҳам мамлакатни қуролли йўл билан эгаллаган.

Хорижий иттифоқ қўшинларининг ортиқ Афғонистонда қолишларига изн бермаган, уларнинг қолиш муҳлатларини узайтирмаган.

Сўнгги АҚШ ҳарбийси Афғонистонни шу йилнинг 31 август куни мамлакатни тарк этишга мажбур бўлган.

Мамлакатда ҳокимият тинч йўл билан алмашмаган.

Куч билан қудратга қайтишидан саноқли ҳафталар ўтиб, Толибон ўзининг муваққат ҳукуматини тузган.

Афғонистонни яна Исломий Амирлик, деб эълон қилган.

Ўзининг сиёсий қанотига ҳам эга Толибон минтақадаги энг йирик жангари гуруҳи бўлади.

Халқаро ҳарбий доираларда ҳаракат сафларидаги доимий аъзоларининг сони юз мингга яқин экани айтилади.

Толибон ўз вақтида Ўзбекистон Исломий ҳаракатининг Афғонистондаги илк ва яқин иттифоқчиси ҳам бўлган.

Халқаро ҳамжамият бундан аввал Толибонни Афғонистонни куч билан босиб олган тақдирда, иҳоталаб қўйиш билан огоҳлантирган.

Орадан бир ойдан кўпроқ вақт ўтса-да, дунёнинг бирор бир давлати уларнинг муваққат ҳукуматини ҳалича қонуний, деб тан олмаган.

Уни "инклюзив эмас"ликда ҳам кескин танқид қилган.

Четдаги миллиардлаб долларлик музлатиб қўйилган активлари ҳануз очилмаган.

Бугунги хавотирлар

Афғонистонда юзага келиши мумкин бўлган инсоний бўҳрон эса, мамлакатдаги вазиятни жиддий издан чиқариб юбориши мумкинлигига оид хавотирлар аллақачон кучая бошлаган.

Толибоннинг ашаддий рақиби сифатида кўрилувчи ИШИД ҳам сўнгги ҳафталарда ўзининг ҳужумларига зўр берган.

Афғонистон минтақанинг Ўзбекистонга чегарадош бешта мамлакатидан биттаси бўлади.

Худди шу манзарада Ўзбекистон Толибоннинг муваққат ҳукуматини биринчилардан бўлиб олқишлаб чиққан, улар билан расмий мулоқотларини фаоллаштираётган, инсонпарварлик ёрдамларини давом эттиришга қарор қилган дунёнинг саноқли давлатларидан бири.

Аксарият минтақавий таҳлилчиларга кўра, Ўзбекистон шу йўл билан жангарилар бўладими ёки катта сондаги қочқинлар оқими - Афғонистондан келиши мумкин бўлган ҳар қандай хавф ва таҳдидни юмшатиш ҳаракатида.

Шавкат Мирзиёев Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотининг сўнгги саммитида ҳам халқаро ҳамжамиятнинг эътиборини Афғонистонга тортган.

Ўзбекистон раҳбари расмий ва юқори минбардан туриб, уларни Афғонистонни яккалаб қўймасликка чақирган.

Аксарият минтақавий таҳлилчилар ҳам расмий Тошкент бугун Толибон билан ўзаро манфаатли алоқаларни йўлга қўйиш ҳаракатида эканини урғулашади.

Яъни, уларнинг наздларида, Ўзбекистон ҳаракат Афғонистонда доимий барқарорликни ўрнатишга муваффақ бўлса, ўзининг узоқ йиллик йирик иқтисодий лойиҳаларни амалга оширишга ҳам кўз тиккан.

Қудратга қайтиши арафасида эса, ҳатто Хитой ҳам ҳаракатни "Афғонистон масаласида якуний сўзни айтувчи муҳим ҳарбий ва сиёсий куч"га нисбат берганди.

Ўқ отилмаса, бўлди

Шавкат Мирзиёевнинг айтишича, ҳар тонг Ўзбекистон-Афғонистон чегарасидаги вазият билан қизиқади.

"30-40 дақиқа унга ўзаро чегарадаги вазият ҳақида хабар беришади".

"Ўтираверсак, вазиятни бизга ҳеч ким айтмайди", - деб айтган Шавкат Мирзиёев.

Ўзбекистон президенти "қўшни танланмаслиги"ни таъкидлаган.

Яна бир бор "жафокаш афғон халқига қўлларидан келганча ёрдам беришлари"ни билдирган.

Ягона мақсадлари - "Ўзбекистонга Афғонистондан ўқ отилмаслиги" эканини қайта такрорлаган.

Афғонистоннинг "янги раҳбарлари билан музокаралар олиб бораётганликлари"ни Ўзбекистон президенти ўлароқ Шавкат Мирзиёев ҳам тасдиқлаган.

Шавкат Мирзиёевнинг Қашқадарёдаги чиқиши Ўзбекистон Ташқи ишлар вазири бошчилигидаги ҳукумат ҳайъатининг Толибон Афғонистонига илк олий даражадаги амалий ташрифига унча кўп бўлмаган бир пайтга тўғри келган.

Икки ўртада маҳаллий миқёсдаги мулоқотлар, учрашувлар ҳам фаоллашиб бораётган бир манзарада кузатилган.

Ҳукумат ҳайъатининг 7 октябрь кунги ташрифи чоғида эса, Толибон томони расмий Тошкентга сўнгги йилларда бериб келган ваъдаларини яна бир бор такрорлаган.

Шимолий қўшниларини яна бир бор Афғонистон ҳудудидан Ўзбекистон хавфсизлигига бирор бир таҳдид бўлмаслигига қатъий ишонтирган.

Ўзбекистоннинг Афғонистондаги иқтисодий манфаатлари, йирик лойиҳалари ижроси, этник ўзбекларнинг тили ва маданиятини ҳам ҳимоя қилиш, қўллаб-қувватлашга такроран ваъда берган.

Ўзаро чегара

Ўзбекистоннинг Афғонистон билан чегараси қолган ташқи чегараларининг ичида энг қисқаси бўлади.

Аммо Ўзбекистон билан икки ўртада Афғонистоннинг халқаро аҳамиятга молик ва Шимолий Таъминот тармоғининг энг муҳим узви бўлган Ҳайратон кўприги ва порти жойлашган.

Икки давлатни муҳим муҳим автомобиль, поезд ва сув йўллари боғлаб туради.

Ҳозир Афғонистоннинг Ўзбекистон билан чегарадош ҳудудларининг барчаси ҳам толиблар назорати остида.

Ўзбекистон 21 июнь куни Афғонистон билан чегарасини бир томонлама ёпган, буни қўшниларидаги ковид билан боғлиқ кескин ёмонлашиб бораётган вазият билан изоҳлаган.

Орада расмий Тошкент "Ўзбекистон Афғонистондаги Толибон режимидан қочганларга ўз чегараларини очишга тайёрлиги" ҳақидаги хабарларни рад этиб чиққан.

Ташқи ишлар вазирлиги ўзининг шу йил 30 август кунги расмий баёнотида, "ҳозирда хавфсизликни таъминлаш мақсадида Ўзбекистон-Афғонистон чегараси тўлиқ ёпилгани"ни маълум қилган.

"Яқин орада Ўзбекистон-Афғонистон чегарасидаги "Термиз" назорат-ўтказиш пунктини очиш кўзда тутилмагани"ни билдирган.

Яқинда Ўзбекистон томони чегара ҳимоясини таъминлаш ва чегара ҳудудида тинчликни сақлаш масалалари бўйича "Толибон" ҳаракати вакиллари билан яқин алоқада бўлиб турганини маълум қилган.

Худди шу манзарада айрим Ғарб нашрлари Ўзбекистоннинг Афғонистон билан чегарадош ҳудудларида ички ишлар, ҳарбийлар ва бошқа махсус хизматлар ходимларининг рейдлари фаоллашгани ҳақида ҳам хабар беришган.

Яқинда ўзининг сайловолди тарғибот кампанияси билан Наманган вилоятида экан, Шавкат Мирзиёев Афғонистон билан чегарада бир аскарлари "қаҳрамонларча" ҳалок бўлганини ҳам маълум қилган.

Президент бунга Афғонистон томонидан давлат чегарасини бузиб ўтиш ҳаракати сабаб бўлганини билдирган.

Аммо воқеанинг бошқа тафсилотларини очиқламаган.

Афғонистондаги воқеаларнинг сўнгги ривожи манзарасида бу ҳам ўша соатлардаёқ Ўзбекистонда сарлавҳаларга чиққан хабарга айланган.

Музокара ва мудофаа

Ҳозирда марҳум Ислом Каримовнинг чорак асрдан ортиқроқ бошқаруви давомида расмий Тошкент Афғонистонга хавфсизлик призмаси орқали кириб келган.

Ўзининг янгича минтақавий ташқи сиёсати билан халқаро миқёсда эътибор ва эътироф топган Шавкат Мирзиёев эса, ҳали муваққат президент экан, жанубий қўшнилари бўлган Афғонистон билан ҳам ҳар томонлама алоқаларни кучайтириш ва мустаҳкамлаш сиёсатини илгари сурган.

Шавкат Мирзиёев Қашқадарёда қилган худди шу чиқишида чоғида ўзи лавозимга келган пайтида Ўзбекистоннинг 57 фоиз чегарасида муаммо бўлганини очиқлаган.

"Қўшни мамлакатлар билан музокаралар ёрдамида уларнинг аксариятини ҳал қилганликлари"ни билдирган.

Аммо Наманганда эканида, Афғонистон масаласида ўзларининг дахлсизлик мавқеида қатъий эканликлари, лекин керак бўлса, ўз чегаралари ҳимояси учун "қурол ишлатишлари"ни айтгани хабар берилган.

Унинг бу сўзларидан иқтибосни ўшанда Telegramдаги Ниҳол канали келтирган.

Ўзбекистон Афғонистон Толибон ҳаракати сиёсий қаноти билан расман, фаол ва тўғридан-тўғри музокаралар олиб бориб келаётган ягона минтақа давлати бўлади.

Афғонистон Толибон ҳаракати сиёсий қанотининг юқори мартабали ҳайъати сўнгги бор 2019 йилда Ўзбекистонда амалий ташриф билан бўлиб қайтган.

Тошкентда музокаралар олиб борган, Ҳайит намозини ўқиган, қадим Самарқандни зиёрат ҳам қилган.

Уларнинг Ўзбекистонга амалий ташрифи "қалин" кечгани мазмунида ўшанда расмий Кобулнинг ошкора эътирозига ҳам сабаб бўлгани кўрилган.

Афғонистон Толибон ҳаракати Ўзбекистонда расман "террорчи ташкилот", деб тан олинмаган.

Шавкат Мирзиёев шу йил 27 август куни Навоий вилояти қилган чиқишида Ўзбекистон ва ўзбек халқининг тинчлиги учун, " ким бўлишидан қатъиназар, исталган томон билан гаплашиши"ни билдирган.

"Хавотир олишга ўрин йўқ"лигини таъкидлаган.

"Мудофаа қудратлари ҳар қандай вазиятга тайёр экани ва Афғонистонда вазиятни назорат қилиб туришгани"ни баён қилганди.

Ўзбекистон президенти худди шу чиқиши чоғида "ҳали ҳеч бир давлат бу ишни қилмаган бир пайтда" ўзининг нега толиблар билан мулоқот олиб боришга топшириқ бергани сабабини ҳам очиқлаган.

Президент Мирзиёев Толибоннинг Доҳадаги сиёсий лидери (ҳозирда муваққат Бош вазирининг биринчи ўринбосари) Ўзбекистон томонига бирорта ўқ отилмаслигига ваъда бергани ва ўз ваъдасини бажараётгани учун ҳам улар билан мулоқотда бўлишлари "табиий" эканини айтган.

"Афғонистон халқи ҳозир ёрдамга муҳтож" экани, "агар улар тинчлик сари ҳаракат қилишса, ўзларининг уларга кўмакчи бўлишлари"ни таъкидлаганди.

Афғонистон дунёнинг энг кўп - миллионлаб сондаги этник ўзбеклар яшовчи иккинчи давлати сифатида кўрилади.

Аммо узоқ йиллик урушлар сабаб, Афғонистон аҳолиси бу яқин ўн йилликларда расман рўйхатга олинмаган, худди шу боис ҳам, мамлакатдаги миллий озчиликларнинг аниқ фоизига оид ишончли рақамлар имконли эмас.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek