You’re viewing a text-only version of this website that uses less data. View the main version of the website including all images and videos.
Ўзбекистон: АЭС қурилиши режалаштирилган ҳудудда ишлар қандай кетмоқда?
Шу йилнинг май ойи охирида "Ўзатом" агентлиги Марказий Осиёдаги илк атом электр станциясини қуриш учун Жиззах вилоятида жойлашган Айдар-Арнасой кўллар тизимига кирувчи Тузкон кўли яқинидаги майдон танланганини эълон қилган эди. 4 сентябрь куни Би-би-си Ўзбек Хизмати мухбири бошқа матбуот вакиллари билан бирга ушбу ҳудудни бориб кўрди.
Президент Шавкат Мирзиёевнинг АЭС қуриш тўғрисида олган қарори ўзбекистонликлар ўртасида турли қарама-қарши фикрларни юзага келтирган.
Ушбу лойиҳага қарши муносабат билдирганлар замонавий даврда АЭС қуриш хавфсизлик ва молиявий жиҳатдан ўзини оқламаслигини таъкидлайди.
Аммо бугунги кунда АЭС қуриш учун танланган майдонда ўрганиш ишларини олиб бораётган тадқиқотчилар Тузкон кўли яқинидаги ҳудуднинг ҳар бир миллиметри синчиклаб кўздан кечирилаётганини билдиради.
Тадқиқот хулосаларига кўра, Тузкон кўлидан 4,5 чақирим наридаги 1-сонли майдонча, катта эҳтимол билан, АЭС қуриладиган жой ўлароқ танланган.
Пудратчи сифатида майдонда тадқиқот-муҳандислик ишларини олиб бораётган ЎзГАШКЛИТИ (Қурилишда муҳандислик қидирувлари, геоахборот ва шаҳарсозлик кадастри лойиҳа илмий-текшириш институти) Давлат унитар корхонаси бош директори Йўлдош Мағруповнинг сўзларига кўра, хавфсизликни таъминлаш мақсадида 30 чақирим радиусда аҳоли масканлари деярли мавжуд бўлмаган жой АЭС қурилиши кўзланаётган устувор майдон этиб танланган.
"Мажбурий-норматив актларга мувофиқ атом электр станцияси қурилиши режалаштирилган майдондан 100 чақирим радиусда аҳолиси сони 100 мингдан ошиқ масканлар бўлмаслиги талаб этилади. Бизда бу радиус доирасида фақат Жиззах шаҳри бор, холос. Бу ҳам ўта муҳим омилдир," дейди Мағрупов.
«Бу майдонни танлашдан аввал геология, геодезия, геофизика, сейсмология каби соҳалар бўйича чуқур ўрганилган таҳлилларни ўз ичига олган ҳар бири 200-250 саҳифадан иборат 17 томли хулоса тайёрланди. Хулосада ҳар соҳа ўзининг минглаб даъволарини илгари сурган. Тасаввур қиляпсизми? Ҳаммаси оддий эмас,» қўшимча қилади у.
АЭС қурилишига қарши билдирилган фикрлар ичида Ўзбекистоннинг сейсмик фаол зонада жойлашгани тез-тез тилга олинади.
Тадқиқот ишларини ўтказаётган мутахассисларнинг изоҳ беришича, ерости платалари бир йилда 10 миллиметрга суриладиган ва 9 баллдан зиёд зилзила юз бериши эҳтимоли мавжуд ҳудудда АЭС қуриш мумкин эмас.
Бироқ танланган майдонда бундай хавф йўқлиги тадқиқотлар давомида исботланди, иддао этади улар.
Россия хавфсизлик талаблари асосида қурилиши режалаштирилган бўлажак АЭС ҳудудида қўлланилаётган ҳар бир қидирув-тадқиқот асбоб-усканаси энг замонавий экани ва МАГАТE (Халқаро атом энергияси агентлиги) мутахассислари тавсиясидан ўтгани айтилмоқда.
Маълум қилинишича, танланган ҳудудда тадқиқот-текширув ишлари яна 2,5 йил давом этади ва майдоннинг хавфсизлигига тўла ишонч ҳосил қилингач, режага кўра, 2022 йилнинг бошида атом электр станциясининг биринчи пойдевори қуйилади.
Икки энергоблокдан иборат бўлиши кўзланган АЭСнинг биринчи блоки 2028 йилда, иккинчиси эса 2030 йилда ишга туширилиши кутилмоқда.
Шу йилнинг ёзида айрим ўзбекистонликлар мамлакатнинг биринчи атом электр станцияси лойиҳаси қўллаб-қувватланган оммавий сўров натижаларини савол остига олишган эди.
"Ўзатом" агентлиги бош директори Жўрабек Мирзамаҳмудов дастлабки сўров натижаларига кўра, 70 фоиз ўзбекистонликлар Россия билан ҳамкорликда қурилиши режаланган АЭС лойиҳасини қўллаб-қувватлашини айтганди.
Баъзи таҳлилчилар Россия билан АЭС қуриш режаси сиёсий лойиҳа эканини ҳам айтишади.
Айрим стратегик иншоотларнинг Россия бошқарувига ўтиши ёки россиялик менежерларнинг бошқарувга жалб этилиши ҳам хавотир уйғотаётган жиҳатлардан.
Жорий йилнинг май ойи сўнггида Ўзбекистонга ташриф буюрган Россия Бош вазири Дмитрий Медведев Ўзбекистонда қурилиши режаланаётган атом электр станциясига доир умумий келишувнинг йил охиригача имзоланишини маълум қилган эди.
Медведевга кўра, лойиҳанинг «иқтисодий параметрлари», яъни унинг қанчага тушишини шундан кейингина аниқлаш мумкин бўлади.
«АЭС қурилиши тез бўладиган нарса эмас, чунки бу бу фавқулодда мураккаб технологик жараён», деб айтган жаноб Медведев.
Таҳлилчилар ҳисобига кўра, АЭС Ўзбекистон учун $11 миллиарддан $20 миллиардга қадар тушиши мумкин. Бундай маблағ на Ўзбекистон, на Россияда бор, дейди улар.
Ayni maqola lotin alifbosida:
Oʻzbekiston: AES qurilishi rejalashtirilgan hududda ishlar qanday ketmoqda?
Shu yilning may oyi oxirida "Oʻzatom" agentligi Markaziy Osiyodagi ilk atom elektr stansiyasini qurish uchun Jizzax viloyatida joylashgan Aydar-Arnasoy koʻllar tizimiga kiruvchi Tuzkon koʻli yaqinidagi maydon tanlanganini eʼlon qilgan edi. 4-sentyabr kuni Bi-bi-si Oʻzbek Xizmati muxbiri boshqa matbuot vakillari bilan birga ushbu hududni borib koʻrdi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning AES qurish toʻgʻrisida olgan qarori oʻzbekistonliklar oʻrtasida turli qarama-qarshi fikrlarni yuzaga keltirgan.
Ushbu loyihaga qarshi munosabat bildirganlar zamonaviy davrda AES qurish xavfsizlik va moliyaviy jihatdan oʻzini oqlamasligini taʼkidlaydi.
Ammo bugungi kunda AES qurish uchun tanlangan maydonda oʻrganish ishlarini olib borayotgan tadqiqotchilar Tuzkon koʻli yaqinidagi hududning har bir millimetri sinchiklab koʻzdan kechirilayotganini bildiradi.
Tadqiqot xulosalariga koʻra, Tuzkon koʻlidan 4,5 chaqirim naridagi 1-sonli maydoncha, katta ehtimol bilan, AES quriladigan joy oʻlaroq tanlangan.
Pudratchi sifatida maydonda tadqiqot-muhandislik ishlarini olib borayotgan OʻzGASHKLITI (Qurilishda muhandislik qidiruvlari, geoaxborot va shaharsozlik kadastri loyiha ilmiy-tekshirish instituti) Davlat unitar korxonasi bosh direktori Yoʻldosh Magʻrupovning soʻzlariga koʻra, xavfsizlikni taʼminlash maqsadida 30 chaqirim radiusda aholi maskanlari deyarli mavjud boʻlmagan joy AES qurilishi koʻzlanayotgan ustuvor maydon etib tanlangan.
"Majburiy-normativ aktlarga muvofiq atom elektr stansiyasi qurilishi rejalashtirilgan maydondan 100 chaqirim radiusda aholisi soni 100 mingdan oshiq maskanlar boʻlmasligi talab etiladi. Bizda bu radius doirasida faqat Jizzax shahri bor, xolos. Bu ham oʻta muhim omildir," deydi Magʻrupov.
"Bu maydonni tanlashdan avval geologiya, geodeziya, geofizika, seysmologiya kabi sohalar boʻyicha chuqur oʻrganilgan tahlillarni oʻz ichiga olgan har biri 200-250 sahifadan iborat 17 tomli xulosa tayyorlandi. Xulosada har soha oʻzining minglab daʼvolarini ilgari surgan. Tasavvur qilyapsizmi? Hammasi oddiy emas," qoʻshimcha qiladi u.
AES qurilishiga qarshi bildirilgan fikrlar ichida Oʻzbekistonning seysmik faol zonada joylashgani tez-tez tilga olinadi.
Tadqiqot ishlarini oʻtkazayotgan mutaxassislarning izoh berishicha, yerosti platalari bir yilda 10 millimetrga suriladigan va 9 balldan ziyod zilzila yuz berishi ehtimoli mavjud hududda AES qurish mumkin emas.
Biroq tanlangan maydonda bunday xavf yoʻqligi tadqiqotlar davomida isbotlandi, iddao etadi ular.
Rossiya xavfsizlik talablari asosida qurilishi rejalashtirilgan boʻlajak AES hududida qoʻllanilayotgan har bir qidiruv-tadqiqot asbob-uskanasi eng zamonaviy ekani va MAGATE (Xalqaro atom energiyasi agentligi) mutaxassislari tavsiyasidan oʻtgani aytilmoqda.
Maʼlum qilinishicha, tanlangan hududda tadqiqot-tekshiruv ishlari yana 2,5 yil davom etadi va maydonning xavfsizligiga to'la ishonch hosil qilingach, rejaga koʻra, 2022-yilning boshida atom elektr stansiyasining birinchi poydevori quyiladi.
Ikki energoblokdan iborat boʻlishi koʻzlangan AESning birinchi bloki 2028-yilda, ikkinchisi esa 2030-yilda ishga tushirilishi kutilmoqda.
Shu yilning yozida ayrim oʻzbekistonliklar mamlakatning birinchi atom elektr stansiyasi loyihasi qoʻllab-quvvatlangan ommaviy soʻrov natijalarini savol ostiga olishgan edi.
"Oʻzatom" agentligi bosh direktori Joʻrabek Mirzamahmudov dastlabki soʻrov natijalariga koʻra, 70 foiz oʻzbekistonliklar Rossiya bilan hamkorlikda qurilishi rejalangan AES loyihasini qoʻllab-quvvatlashini aytgandi.
Baʼzi tahlilchilar Rossiya bilan AES qurish rejasi siyosiy loyiha ekanini ham aytishadi.
Ayrim strategik inshootlarning Rossiya boshqaruviga oʻtishi yoki rossiyalik menejerlarning boshqaruvga jalb etilishi ham xavotir uygʻotayotgan jihatlardan.
Joriy yilning may oyi soʻnggida Oʻzbekistonga tashrif buyurgan Rossiya Bosh vaziri Dmitriy Medvedev Oʻzbekistonda qurilishi rejalanayotgan atom elektr stansiyasiga doir umumiy kelishuvning yil oxirigacha imzolanishini maʼlum qilgan edi.
Medvedevga koʻra, loyihaning "iqtisodiy parametrlari", yaʼni uning qanchaga tushishini shundan keyingina aniqlash mumkin boʻladi.
"AES qurilishi tez boʻladigan narsa emas, chunki bu bu favqulodda murakkab texnologik jarayon", deb aytgan janob Medvedev.
Tahlilchilar hisobiga koʻra, AES Oʻzbekiston uchun $11 milliarddan $20 milliardga qadar tushishi mumkin. Bunday mablagʻ na Oʻzbekiston, na Rossiyada yoʻq, deydi ular.
