Қурилишга ўтга чидамли модда кириб келмоқда – Бу қандай ишлайди?

Ёғоч маҳсулотларини ёнғиндан асраш учун ишлатиладиган махсус суюқлик солинган катта идишга тикилиб турибман.

"Уни ҳатто ичса бўлади. Мен ичганман", дейди Белфастдаги Halt ёғочга ишлов бериш компаниясининг бош ва техник менежери Стивен МакКанн. "Лекин буни тавсия қилмайман", дея қўшиб қўяди у. Жуда шўр экан.

Таркибида Burnblock деб номланган модда бўлган бу суюқлик ёғоч ёнишининг олдини олиши синаб кўрилган.

Ширкат интернетда тарқатган видеода иккита кичикроқ макет уй аланга билан синовдан ўтказилгани тасвирланган. Бошқа маҳсулот билан ишланган уй ёниб қулайди. Burnblock билан ишланган уй эса фақат бир бурчаги куйиб, бошқа қисмлари зарар кўрмайди.

Burnblock аслида нима? Ҳеч ким аниқ айтмайди. На жаноб МакКанн, на Даниянинг Burnblock компанияси бош директори Хроар Бей-Смидт унинг таркибини ошкор қилади. Бироқ Дания технология институтининг Burnblock веб-сайтидаги ҳужжатларида оловга чидамли таркибий қисм "табиий модда" эканлиги, аралашмада лимон кислотаси ва "баъзи резаворлардаги табиий модда" ҳам борлиги айтилади.

Оловга чидамли қилувчи моддалар, яъни маҳсулотларнинг ёнишини секинлаштириш учун қўшиладиган кимёвий моддалар асрлар давомида турли кўринишларда қўллаб келинган.

Аммо 20-асрда ишлаб чиқилган кўплаб бундай моддалар жуда заҳарли. "Муқобил вариант топишга катта маблағ сарфланмаган. Мана ҳозир ҳамма бирданига уларни излашга тушиб кетди," дейди АҚШдаги Дейтон университети тадқиқот институтининг кимёгари ва оловга чидамли моддалар бўйича мутахассис Алекс Морган.

Жаноб Бей-Смидтнинг тушунтиришича, Burnblock билан ишланган ёғочни ёқишга уринсангиз, материал ҳимоя қилувчи кўмир қатламини ҳосил қилади. "У яна оз миқдорда сув ҳам ажратади," дея қўшиб қўяди у. "Бу иссиқликни ютишга ёрдам беради ва оловнинг тарқалишини секинлаштиради." Шунингдек, у оловга кислород етиб боришини тўсади. Унинг айтишича, Burnblock'ни бошқа қурилиш материалларига, жумладан, қуритилган денгиз ўтлари кабиларга ҳам қўшиш мумкин.

Белфастда тўрт йилдан бери фаолият юритаётган Halt ширкати Буюк Британия ва Ирландиянинг юзлаб жойларига Burnblock билан ишланган ёғоч маҳсулотларини етказиб берган. Ресторанлар, меҳмонхоналар ва ҳатто HS2 учун ҳам. HS2 лойиҳаси учун Halt туннеллардаги қурилиш майдонларини ўраш учун ишлатиладиган махсус панелларни ҳам етказиб берган.

"Туннелдан чиқиш қийин бўлиши мумкин, шунинг учун [ёнғин чиққан тақдирда] эвакуацияга иложи борича кўпроқ вақт керак," дейди жаноб МакКанн. Мен Halt ишлаган ёғочдан қурилган бинолар ёки иншоотлардан бирортаси шу пайтгача ёнғинда қолганми, деб сўрайман. "Йўқ" дейди у.

Halt ширкатининг биноларидан бирида автоклав деб аталадиган улкан машина бор. У асосан иккита катта горизонтал трубадан иборат. Юқоридагиси мен аввал кўрган суюқлик солинган идиш. Унинг остидаги трубага эса ёғоч бўлаклари жойланади, аввал ёғочнинг ғовакларини очиш учун вакуум ҳосил қилинади, дейди жаноб МакКанн.

Кейин шу ёғоч турига мос келадиган босим ва ишлов берувчи суюқлик қўлланади.

"Бу босим оловга чидамли моддани ёғочнинг ички қисмигача шимдиради," дейди жаноб МакКанн.

Шундан сўнг, ёғоч катта қуритгичга тушади ва у ерда 10 кундан олти ҳафтагача қуритилади. Бу жараён жуда эҳтиёткорлик билан бошқарилади – жуда тез ёки жуда секин қуритиш ёғочни эгиб қўйиши мумкин.

"Ёғоч ажойиб материал," дейди Ланкашир университети фахрий профессори ва оловга чидамли моддалар бўйича мутахассис Ричард Ҳолл. У ёғочнинг ишлов берувчи суюқликларни ўзига сингдириш хусусиятини назарда тутади. "Охир-оқибат унинг ёниш хусусиятларини ўзгартиришимиз мумкин", дейди у.

Бироқ, Ҳолл кўпинча янги оловга чидамли моддаларга шубҳа билан қарайди. Унинг таъкидлашича баъзи ғоялар иш бермаган. "2000-йиллар бошида гил нанокомпозитлар устида кўп ишлар қилинди, – дейди у. – Ҳозир, 20-25 йил ўтиб, бу ишларнинг 99 фоизи самарасиз тугади".

Ёғоч одатда бир хил тезликда ёнса-да, пластикни оловга чидамли қилиш бошқа масала, чунки пластикларнинг ёниши тезлашиб боради, деб тушунтиради у.

Доктор Морган қурилишда кенг қўлланадиган пластик тури бўлмиш полиэтиленни ўхшаш кимёвий тузилиши ва тез ёниш хусусияти туфайли "қаттиқ бензин" дейди.

Австралияда "First Graphene" ширкати пластикка графен – асалари уясига ўхшаш панжаралар ҳосил қиладиган углерод атомларининг майда заррачаларини қўшиш орқали олов тарқалишини секинлаштириш усулини топганини айтади. Бошқарувчи директор ва бош ижрочи директор Майкл Беллнинг айтишича, ширкатнинг PureGRAPH эритмаси аллақачон ҳимоя пойабзали ва тоғ-кон саноатида ишлатиладиган конвейер тасмалари каби маҳсулотларга қўшилган.

First Graphene'нинг таъкидлашича, бу модда ёнишдан олдин учувчан бирикмалар ажралиб чиқишига йўл қўймайдиган ҳимоя газ қатламини ҳосил қилади, шунингдек, ёниш содир бўлганда кўмир қатлами пайдо бўлади. Бироқ графен жуда сирли материал бўлиб, ширкат ҳали тўлиқ тушунилмаган бошқа механизмлар ҳам ишлаши мумкинлигини айтмоқда.

Ёнғиндан сўнг графен одамлар саломатлигига таъсир кўрсатиши мумкинми? Компания вакили шундай дейди: "Графеннинг соғлиққа хавф туғдириши ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ. Саноат бу жиҳатларни синовдан ўтказиш ва баҳолашни давом эттирмоқда".

Буюк Британияда Vector Homes ширкати PureGRAPH технологияси учун лицензияни пластик доскалар каби қурилиш материаллари ишлаб чиқаришда фойдаланиладиган пластик гранулалар ишлаб чиқарувчиларга сотишга тайёрланмоқда.

Тажрибалар кўрсатишича, графен пластикнинг ёнувчанлигини пасайтиради. "Синовлардан яхши ўтади" дейди ҳаммуассис ва технологиялар бўйича бош директор Лиам Бритнелл.

Бироқ, биноларга хавф фақат ичкаридан бошланадиган ёнғинлардан эмас. "Ўрмон ёнғинлари кўпайиб бормоқда". дейди доктор Морган. Шу сабабли, Стенфорд университети олими Эрик Аппел ва унинг ҳамкасблари ўрмон ёнғини етиб келишидан бир неча соат олдин уйга сепиладиган ва зарарни камайтирувчи ёнғинга қарши гелсимон моддаларни ўрганмоқда.

Профессор Аппел яқин келажакда бу моддани кичик иншоотлар ёки уйларда синаб кўришни режалаштирмоқда.

Лаборатория тадқиқотлари кўрсатишича, у ишлаётган геллардан бири аланга таъсирида кўпикланиб, ёнғиндан юқори даражада ҳимояловчи ғовак аэрогел тузилмасини ҳосил қилган.

"Унинг шундай таъсир кўрсатганини кўришим биланоқ, "Ё худойим, бу айни керакли нарса-ку!" деб ўйладим", деб эслайди профессор Аппел.