Россиянинг Украинага босқинидаги "кўринмас йўқотишлар": Нега ўн минглаб одамларнинг фронтда ҳалок бўлиши ҳам россияликларни қўрқитмаяпти?

BBC таҳлили хулосаларига кўра, Украинага қарши урушдаги умумий йўқотишларнинг ярмигача бўлган қисми Россия жамияти ҳаётида деярли иштирок этмаган инсонлар ҳисобига тўғри келади.

Урушнинг учинчи йил охирига келиб, "Медиазона" нашри ва кўнгиллилар жамоаси билан биргаликда очиқ маълумотлар асосида 95 026 нафар ҳалок бўлган россиялик ҳарбийларнинг исм-шарифини аниқладик.

Ушбу рўйхат, шунингдек, унга киритилмаган маълумотларни таҳлил қилиш орқали бу йўқотишлар мамлакат ҳаётида қандай акс этаётгани ҳақида тасаввурга эга бўлиш мумкин.

Изсиз кетган талаба

21 ёшли Даниил Дудников Донетск Миллий Университетининг тарих факультетида ўқир, халқаро муносабатлар йўналишини ўрганар, "Нима? Қачон? Қаерда?" интеллектуал ўйинида қатнашар ва сузиш спорти билан шуғулланар эди.

Тан олинмаган Донетск Халқ Республикаси (ДХР) маъмурияти уни Россия кенг кўламли босқин бошлаган куннинг ўзидаёқ сафарбар қилиб, Харков вилоятига жўнатган.

Атиги бир ой ўтиб — 25 март куни Даниил билан алоқа узилиб қолган ва у узоқ вақт бедарак йўқолганлар рўйхатида турган.

Унинг взводидан ҳеч ким қайтиб келмаган – 13 киши ҳалок бўлди.

Яна беш киши асирга тушган – тўрт ой ўтиб улар алмашинув натижасида Донетскга қайтиб келган ва Даниил ҳалок бўлганини хабар қилишган.

Даниилнинг — ва унинг взводининг — ҳикояси жуда одатий – ўзини мустақил деб эълон қилган ДХР ва ЛХР (Луганск Халқ Республикаси) ҳудудларидан фронтга юборилган минглаб бошқа одамларники билан деярли бир хил.

Уларнинг аксари шошма-шошарлик билан сафарбар қилинган, тайёргарлик ва кийим-бош камомади, бажариб бўлмас вазифалар натижасида ўн минглаб инсон ҳалок бўлган ва бедарак кетган. Уларнинг тақдири фақат ойлар ёки йиллар ўтибгина маълум бўлади.

ДХР ва ЛХР қуролли бўлинмалари сафида жанг қилган ҳамда ҳалок бўлганлар одатда биз исмма-исм тузаётган йўқотишлар рўйхатига киритилмайди.

Бироқ ижтимоий тармоқда эълон қилинган таъзиялар ва бедарак йўқолганлар борасидаги хабарларни ўрганиб чиққач, биз ДХР ва ЛХР қуролли бўлинмалари 21 мингдан 23,5 минггача аскарини йўқотган бўлиши мумкин, деган хулосага келдик.

Урушда ўлим ва аҳоли зичлиги нисбати

Аҳоли зичлиги нисбатидан келиб чиққанда, Россиянинг қуйида кўрсатилган ҳудудлари аҳолиси урушда кўпроқ қурбон бўлган.

Манбалар: расмий статистика, ОАВ ва BBC тўплаган маълумотлар

Бу йўқотишларнинг аксар қисми урушнинг биринчи йилига тўғри келади — ва бу рақам ўша даврда Россиянинг барча расмий ҳарбий бўлинмалари кўрган йўқотишлар (25 769 киши) билан деярли тенг.

Аммо ДХР ва ЛХРдан сафарбар қилинганлар камдан-кам ҳолларда Россияда дафн этилади, уларнинг аксарияти Россия мактабларида ўқимаган ва россияликлар билан ижтимоий алоқалари анча чекланган.

Ўнтадан учтаси

"Мен контрактга шундай тушиб қолдим: Курск вокзалида бир йўловчининг сумкасини ўғирлаган эдим. Тезкор ходимлар дарҳол ушлашди. Улар менга "Агар яна қамоққа тушишни истамасанг, контракт имзола" дейишди. Менинг ёшимда биринчи линияга юборилишим эҳтимоли йўқлигини, фронт ортида ишлаб юришимни айтишди. Мен рози бўлдим", ҳикоя қилади 2024 йил ёзида Украинага асирга тушган Илдус Содиқов.

У шартнома имзолаган пайт 59 ёшда эди.

Илдуснинг сўзларига кўра, у қамоқдан чиққанидан кейин атиги саккиз ой эркинликда юрган.

Колониядан навбатдаги жазо муддатини ўтаб чиққач, Москва вилоятида турли мавсумий ишларда ишлаган.

Эълон қилинган суд ҳукмларга кўра, Содиқов уч марта судланган, жами 16 йил умрини қамоқда ўтказган.

Илдус маҳбуслар алмашинуви натижасида Украина асирлигидан озод этилиб, Россияга қайтган ва кейин яна фронтга юборилган. 2025 йил февралида у ҳалок бўлди.

Бизнинг ҳозирги рўйхатимизда колониялардан урушга жўнатилган 16 171 нафар судланган шахс мавжуд.

Бу рақам фақат очиқ манбаларда тасдиқланган судланганлар сонини ўз ичига олади. Ҳақиқий кўрсаткич бундан анча юқори бўлиши мумкин.

Хусусий ҳарбий компания (ХҲК) "Вагнер" таркибида ҳалок бўлганлар борасида бизга тақдим этилган ҳужжатларни ўрганиб чиқиб, шундай хулоса қилиш мумкин: сўнгги уч йилда Россия армияси кўраётган йўқотишларнинг учдан бир қисмигача бўлгани айнан колониялардан жалб қилинганлар ҳиссасига тўғри келиши мумкин.

Уларнинг кўп қисми йиллар давомида жазони ижро этиш колонияларида сақланган ва амалда жамиятдан ихоталаб қўйилган.

Бу маълумотларни умумлаш натижасида шундай хулоса юзага келади: Россия тарафида жанг қилиб ҳалок бўлган ҳар ўн аскардан уч киши — собиқ маҳбус, яна икки киши — ўзини мустақил деб эълон қилган ДХР ва ЛХР яшовчилари бўлган.

Жамият урушни пайқаяптими?

Биринчи жаҳон уруши йилларида Британияда "дўстлар батальонлари" дея аталган қуролли бўлинмалар мавжуд эди — улар бирга вояга етган ва бирга фронтга кетишни истаган одамлардан тузилган эди.

Сомма жангида кечган бир кун ичида Шеффилд шаҳридан йиғилган ана шундай батальон ҳалок бўлган ва яраланганлар билан бирга 512 нафар йўқотишга учраган.

Орадан бир ҳафта ўтиб Шеффилддаги оилаларнинг деярли ярми қорахат олган. Шаҳарда ҳаёт гўё музлаб қолганди.

"Урушни идрок қилиш ва қурбонларнинг "кўриниши" фақат ҳалок бўлганлар ҳамда ярадорлар сонининг ўзи билангина белгиланмайди, балки у ижтимоий тўрнинг зичлиги билан бевосита боғлиқ ҳам. Парчаланиб кетган жамиятда қурбонлар "кўринмайди", дейди Тел-Авив Университетининг катта илмий ходими, жамиятшунос Виктор Вахштейн.

Британияда айнан шундай йўқотишлар таъсири туфайли ҳарбий бўлинмаларни ҳудудий тамойил асосида шакллантиришдан воз кечишган.

Фронтга асосан маҳбусларни юбориш ҳам худди шундай мақсад йўлида хизмат қилиши мумкин.

"Россия жамиятининг урушни кўпроқ ҳис қиладиган қисми азалдан камроқ ресурс (таълим, молиявий ёки сиёсий) имкониятларига эга. Кремль бошиданоқ жамиятнинг кўпроқ ресурсга эга қатламини урушни максимал даражада "кўрмаслик" ҳолатида ушлаб туришни мақсад қилган. Колониялардаги маҳкумларни фронтга жўнатиш, Африка ва Лотин Америкаси давлатларидан келган чет элликларни армияга ёллаш ҳам шундай сиёсатнинг бир қисми", дейди Лондон Қироллик коллежидаги Россияни ўрганиш институти директори Гулназ Шарафутдинова.

"Кичик аҳоли пунктларида одамлар табиийки, ҳарбий йўқотишларни кўпроқ ҳис қилади. Уруш жамиятнинг кўпроқ ресурсга эга бўлмаган қатламларига ҳамда норозилик билдириш ёки ҳатто ўз фикрини очиқ ифода этиш имкониятига эга бўлмаган гуруҳларга жиддий таъсир кўрсатди. Улар орасидаги суҳбатлар ва муҳокамалар кўпинча ошхонадан ташқарига чиқмайди", дея қўшимча қилади у.

2024 йил центабр ойида "Хроника" лойиҳаси томонидан ўтказилган жамоатчилик фикри сўрови натижаларига кўра, россияликларнинг атиги 30 фоизи уруш таъсири билан бевосита тўқнаш келган — шахсан ўзи унда қатнашган ёки қариндошлари фронтда бўлган.

Таққослаш учун, Украинада ўтказилган ўхшаш сўровда қатнашганларнинг 78 фоизи урушда ярадор бўлган ёки ҳалок бўлган кишини шахсан танишини билдирган.

Россияда урушни қанчалик қўллаб-қувватлашаётганини аниқлаш осон эмас, чунки кўп одамлар бу ҳақда очиқ сўзлашдан чўчишади.

Шунга қарамай, Ҳелсинки Университети кўмагида PROPA лойиҳаси буюртмаси асосида ўтказилган тадқиқоти доирасида ўтказилган сўровнома иштирокчиларининг 43 фоизи босқинни очиқ қўллаб-қувватлашини билдирган.

"Агар одамлар ҳалок бўлганлар сонини кўпроқ кўриб, уларни шахсан таниганларида, урушга бўлган муносабат ва унинг жамиятнинг унга нисбатан идроки бошқача бўлармиди? Ҳа, албатта", дейди жамиятшунос Виктор Вахштейн.

Асл рақамлар

Россиянинг ҳақиқий йўқотишлари очиқ манбалар орқали аниқланганидан анча кўп экани аниқ.

Биз суҳбатлашган ҳарбий мутахассислар Россиядаги қабристонлар, ҳарбий ёдгорликлар ва эълон қилинган таъзиялар асосида қилган таҳлилимиз урушда ҳалок бўлганлар ҳақиқий сонининг 45 фоизидан 65 фоизигача қисмини қамраб олиши мумкинлигини тахмин қилишмоқда.

Бунинг сабаби шундаки, сўнгги ойларда ҳалок бўлган кўплаб аскарларнинг жасадлари жанг майдонида қолган бўлиши эҳтимол.

Дрон зарбалари хавфи мавжудлиги сабаб жасадларни олиб чиқиш учун ҳарбийлар ўз саломатлигини хавф остига қўйиши керак,

Юқоридаги баҳоларга таянсак, Россия армияси сафида ҳалок бўлган ҳарбийларининг ҳақиқий сони 146 194 дан 211 169 нафаргача бўлиши мумкин.

Халқаро майдонда тан олинмаган ДХР ва ЛХР йўқотишларини ҳам қўшиб ҳисоблаганда, Россия томонида ҳалок бўлганлар умумий сони 167 194 дан 234 669 нафаргача етиши мумкин.

Россия расмийлари охирги марта умумий йўқотишлар ҳақида 2022 йил сентябрида маълумот берган эди. Ўшанда Мудофаа вазирлиги 6 мингга яқин ҳалок бўлганлар борлигини айтганди. Ўша пайтнинг ўзида бизнинг рўйхатимиздаги ҳалок бўлганлар сони вазирлик эътирофидан кўпроқ эди.

Украина ўз йўқотишлари ҳақида энг сўнгги марта 2024 йил декабрида хабар берган: ўшанда президент Владимир Зеленский 43 минг украин аскари ва офицери ҳалок бўлганини тасдиқлаганди.

Ғарб мутахассисларининг фикрича, бу рақам камайтирилган бўлиши эҳтимол.

Украина йўқотишлари бўйича исмма-исм рўйхатни "Ukraine Losses" номли аноним сайт юритиб боради — ҳозирги пайтда унда 70 400 дан ортиқ фамилиялар келтирилган.

Биз бу сайтдаги 400 та тасодий исмни текшириб чиқдик ва база анча ишончли, деган хулосага келдик.

Украина президентининг ҳалок бўлган аскарларни вафотидан кейин тақдирлашга оид чиқаётган фармонлари Россиядаги каби махфий эмаслиги ҳисобга олинса, Украина томони келтираётган йўқотишлар рўйхати Россияникидан тўлароқ бўлиши мумкин.