Зеленский 20 бандлик тинчлик режасини баён қилди. Унда қандай янгиликлар бор?

Украина президенти Владимир Зеленский урушни тугатиш бўйича келишув лойиҳасини тақдим этди.

Сўнгги ҳафталарда бу ҳужжат устида Украина, АҚШ ва Европа вакиллари ишлаган. Урушни якунлашга доир асосий ҳужжат 20 банддан иборат. Бундан ташқари, Украинага хавфсизлик кафолатлари ва уни тиклаш бўйича ҳужжатларнинг дастлабки лойиҳалари ҳам тайёрланган.

Зеленскийнинг айтишича, Украина ва АҚШ томонлари "ҳужжатларни якунлашга сезиларли даражада яқинлашган", бироқ тинчлик режасидаги икки банд бўйича ҳали келишувга эришилмаган.

"Биз АҚШ томони билан Донецк ҳудуди ва Запороже АЭС масаласида консенсусга келмадик. Аммо қолган кўплаб позициялар бўйича сезиларли даражада яқинлашдик. Аслида, бошқа барча масалаларда келишувга эришдик", — деди у.

Президент бу баҳсли масалаларни Доналд Трамп билан учрашувда муҳокама қилишни истаётганини билдирди.

Ҳозирча Россиянинг бу режага қандай муносабат билдириши номаълум, аммо Зеленскийнинг сўзларига кўра, Москванинг реакцияси айнан 24 декабр куни кутилмоқда.

Зеленский тақдим этган тинчлик режасида нималар бор ва нималар йўқ?

Янги 20 банд

1-банд. Украинанинг суверенитети қайта тасдиқланади. "Биз, Украина суверен давлат эканини таъкидлаб айтамизБиз қайд этамизки, ва келишувни имзолаган барча томонлар ўз имзолари билан буни тасдиқлайди", — деди Зеленский.

2-банд. Россия ва Украина ўртасида ҳужум қилмаслик бўйича келишув назарда тутилади. Зеленскийнинг тушунтиришича, тўқнашув чизиғида мониторинг механизми яратилади, жумладан, космик дронлар ёрдамида кузатув амалга оширилади.

3-банд. Украина мустаҳкам хавфсизлик кафолатларини олади.

4-банд. Tинчлик даврида, Украина Қуролли Кучлари 800 000 ҳарбийдан иборат бўлади. 800 000 - бу Қуролли Кучларнинг амалдаги сони, аммо Мудофаа Кучларига кирувчи Миллий гвардия, Миллий полиция, Чегара хизмати, Бош разведка бошқармаси ва Украина Хавфсизлик хизмати қисмларини ўз ичига олмайди.

Россия 2022 йилда Украина армияси ҳарбийлари сонини 85 000 дан оширмасликни талаб қилган эди. Ноябр охирида эълон қилинган 28 бандли Уйткофф-Дмитриев режасида эса бу кўрсаткич 600 000 эди.

5-банд. АҚШ, НАТО ва Европа давлатлари Украинага НАТО Низомининг 5-моддаси асосида хавфсизлик кафолатларини беради. Бу бўлимда шунингдек, агар Россия яна ҳужум қилса, Москва устидан глобал санкциялар тикланиши қайд этилган.

Агар Украина Россияга бостириб кирса ёки унинг ҳудудига қуролли ҳужум қилса, хавфсизлик кафолатларини йўқотади. Аввал бу бандда АҚШга хавфсизлик кафолатлари учун компенсация тўлаш шарти бор эди, аммо ҳозир бу ўчирилди, деди Зеленский.

Бундан ташқари, режада Украинанинг НАТОга кирмаслиги ҳақида банд йўқ. Россия Украинанинг НАТОга аъзо бўлишига кескин қарши, аввалги келишувларда бундай банд мавжуд эди. "Бу келишув - Америка, Украина, Европа ва Россия ўртасида. Бизнингча, Украинани қабул қилиш НАТО аъзоларининг танлови. Биз эса ўз танловимизни қилдик", - деди Зеленский.

6-банд. Россия Европа ва Украинага нисбатан ҳужум қилмаслик сиёсатини ўз қонунчилигида мустаҳкамлайди.

7-банд. Украина Европа Иттифоқига аъзо бўлади ва қисқа муддатли имтиёзли кириш ҳуқуқини олади. Зеленскийнинг айтишича, Украина учун Европа Иттифоқига аъзолик хавфсизлик кафолатларидан бири сифатида кўрилмоқда.

Президент аъзолик санасини 2027 ёки 2028 йил деб белгилашни истайди. Россия президенти Путин бир неча бор Украинанинг Европа Иттифоқига киришига қарши эмаслигини, аммо НАТОга қўшилишига қарши эканини айтган.

8-банд. Aлоҳида инвестиция келишувида белгиланадиган глобал ривожланиш пакети Украинага берилади.

9-банд. Россия тажовузидан етказилган зарарни қоплаш механизми назарда тутилади. Украинани тиклаш учун бир нечта фондлар яратилади. "Мақсад - 800 миллиард доллар жалб қилиш", - деди Зеленский. Россиянинг музлатилган активларидан фойдаланиш масаласи тилга олинмади.

10-банд. Келишув имзолангач, Украина АҚШ билан эркин савдо бўйича сўзлашмани тезлаштиради. Зеленскийнинг сўзларига кўра, АҚШ уруш тугагач Россия билан ҳам эркин савдо келишуви тузишни истайди ва санкцияларни босқичма-босқич бекор қилишга ҳаракат қилади.

11-банд. Украина ядровий қурол тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома асосида ядросиз давлат бўлиб қолишини тасдиқлайди.

12-банд. Запороже атом электр станциясининг ишлаши - ҳал этилмаган икки масаладан бири. АҚШнинг таклифига кўра, станция уч давлат - АҚШ, Украина ва Россия томонидан биргаликда бошқарилиши керак.

АҚШ 33% улушдан иборат умумий бошқарув механизмини таклиф қилмоқда, шунда корхона дивидендларини уч давлат олади. Бош менежер америкаликлар бўлади. Зеленскийнинг айтишича, бу Украина учун "муваффақиятсиз ва реал эмас" - Киев Москва билан тижорий ҳамкорликни истамайди.

Киевнинг муросавий таклифи: ЗАЭС АҚШ ва Украина қўшма корхонаси томонидан бошқарилади. Украина ишлаб чиқарилган электр энергиясининг 50 фоизини олади, қолган 50 фоизни АҚШ ўзи тақсимлайди.

Зеленский қўшимча қилди: станцияни тиклаш, 2 миллиард еврога тушадиган тўғонни қайта қуриш ва ҳудудни демилитаризация қилиш каби кўплаб масалалар ҳамон очиқ. Алоҳида мураккаб масала - босиб олинган Энергодар. Киев Россия қўшинларини шаҳарни тарк этишини талаб қилмоқда, аммо бу борада келишув йўқ.

13-банд. Украина ва Россия мактабларда турли маданиятларни тушуниш ва бағрикенгликни оширувчи таълим дастурларини жорий этади, ирқчилик ва камситишни бартараф қилади. Украина диний бағрикенглик ва озчилик тилларини ҳимоя қилиш бўйича Европа Иттифоқи қоидаларини татбиқ этади.

14-банд. Ҳудудлар - иккинчи баҳсли ва энг мураккаб масала. Украина ўт очишни тўхтатиш келишув имзоланган пайтдаги қўшинлар жойлашган чизиқ бўйича белгиланишини, ҳудудий ўзгаришларни тан олмаслигини талаб қилмоқда.

"Аммо амалда биз шундай вазиятдамизки, россияликлар бизнинг Донецк вилоятидан чиқишимизни истайди, америкаликлар эса буни "чиқиш эмас" шаклида ҳал қилиш йўлини изламоқда - чунки биз бунга қаршимиз", - деди Зеленский. АҚШ муросавий таклиф сифатида Донетск вилоятида демилитаризация қилинган ёки эркин иқтисодий зона яратишни таклиф қилмоқда.

Зеленскийнинг сўзларига кўра, Украина буни фақат референдум орқали қабул қилиши мумкин, уни ташкил этиш учун 60 кун ва ҳаққоний ўт очишни тўхтатиш зарур. Агар "турган жойимизда қоламиз" формати бўйича келишувга эришилса, Украина урушни шу асосда тугатиши ва ЗАЭС масаласини "якунлаши" мумкин. Акс ҳолда - референдум.

Келишув кучга кириши учун Россия Днепропетровск, Сумск, Харков ва Николаев вилоятларидан қўшинларини олиб чиқиши керак. Ҳудудлар ва эркин иқтисодий зоналар масаласи Зеленскийнинг фикрича, фақат етакчилар даражасида ҳал қилинади.

Россия эса Киев назоратидаги бутун Донбассдан Украина қўшинларини чиқаришни истайди. Путин 19 декабрда яна бир бор, Москва ўтган йили МИДАда айтилган шартлар асосида можарони тугатишга тайёрлигини билдирди. Бу шартлар тўрт вилоятдан Украина қўшинларини чиқаришни назарда тутади.

15-банд. Келажакдаги ҳудудий келишувлар бўйича Россия ҳам, Украина ҳам куч ишлатиб уларни ўзгартирмаслик мажбуриятини олади.

16-банд. Россия Украинага Днепр дарёси ва Қора денгиздан тижорат фаолияти учун фойдаланишга тўсқинлик қилмайди. Алоҳида денгиз келишуви ва кириш шартномаси тузилади, бу ўз ичига эркин кемасозлик ва ташишни олади. Кинфурн қўлтиғи демилитаризация қилинади.

17-банд. Ҳарбий асирлар, фуқароликда ушланганлар ва можародан жабрланганлар масаласини ҳал қилиш учун гуманитар қўмита тузилади.

18-банд. Украина келишув имзолангач имкон қадар тез сайлов ўтказиши керак.

Зеленскийнинг айтишича, президентлик сайловлари ўт очишни тўхтатгандан кейин 60-90 кун ичида ўтказилиши мумкин. Ҳарбий ҳолатни бекор қилмаган ҳолда, парламент буни қонуний жиҳатдан таъминлайди.

Ҳарбий ҳолат бекор қилингач, парламент ва маҳаллий сайловлар ўтказилади. Путин 19 декабрда Россия Украинада сайловлар бўлган кунда унинг ҳудудига чуқур зарба бермасликни "ўйлаб кўриши мумкинлигини" айтди. Кремл Зеленскийни қонуний президент деб ҳисобламайди, чунки уруш туфайли навбатдаги президентлик сайловлари ўтказилмади.

19-банд. Келишувни бажаришни Тинчлик Кенгаши назорат қилади, унга президент Трамп раислик қилади. Украина, Европа, НАТО, Россия ва АҚШ ушбу механизмнинг бир қисми бўлади. Қоидабузарлик учун санкциялар белгиланади.

20-банд. Барча томонлар келишувга рози бўлгач, дарҳол тўлиқ ўт очишни тўхтатиш кучга киради.

Зеленскийнинг айтишича, Россия ҳар қандай келишувга рози бўлиши керак, "чунки Москва президент Трампга биз тинчликка қаршимиз деб айта олмайди".

Келишувни имзолаш учун аниқ муддат белгиланмаган, аммо АҚШ уни имкон қадар тез имзолашни истайди. Зеленский шунингдек, ҳозирча тинчлик режасидан ташқари яна учта ҳужжат лойиҳаси борлигини айтди: