Urush vaqtidagi siyosat: Rossiya nega qatag‘on qurbonlarini oqlashdan voz kechmoqda?

Bi-bi-si Rossiyaning yagona kassatsiya harbiy sudi 2020 yildan boshlab sovet davridagi siyosiy qatag‘on qurbonlarini oqlashni ommaviy ravishda rad etayotganini aniqladi.

Odamlar "uchliklar", "maxsus kengashlar" va tribunallarning hukmlari asosida otib tashlangan va GULAGga surgun qilingan.

Bu qurbonlarning sudlanishi esa asosli deb topilgan. Rossiya prokuraturasi allaqachon ushbu sudda 250 dan ortiq qatag‘on qilinganlarning oqlanishini bekor qilishga yoki rad etishga erishdi.

Bu Rossiya tomonidan Ukrainada boshlangan urushning ikkinchi yiliga to‘g‘ri keldi.

Amalda qatag‘on qurbonlari qayta sudlanmoqda – bunda ko‘plab ismlar va deyarli barcha ish materiallari endi maxfiylashtirilgan.

Ko‘pincha bu ishlar sovet davrida qo‘llangan "Vatanga xiyonat" moddasiga tegishli, ammo sud kartochkalarida zamonaviy "Davlatga xiyonat" moddasi va hatto faqat 2022 yilda paydo bo‘lgan "Maxfiy hamkorlik" moddasi ham ko‘rsatilgan.

Bi-bi-si Rus xizmati oqlash to‘g‘risidagi qarorlar bekor qilinganini aniqladi va bu "konveyer" hozir qanday ishlayotgani hamda u Rossiya hukumatiga nima uchun kerakligi masalasini o‘rganmoqda.

Takroriy "Vatan xoinlari"

2020 yilda Moskvadagi Iso Masih ibodatxonasida bo‘lib o‘tgan konferentsiyada Ieromonax Yakov Vorontsov Qozog‘iston pravoslav ruhoniylari va qavmlari uzoq vaqtdan beri mitropolit Iosif (Chernov) Arxiereyni avliyolar qatoriga qo‘shishni so‘rayotgani haqida ma’ruza qilgan edi. Arxierey 57 yil davomida Rus pravoslav cherkovida xizmat qilgan, deyarli 20 yilni sovet lagerlarida o‘tkazgan va faqat 1992 yilda, vafotidan so‘ng oqlangan. 2024 yil yozida Ieromonax Iakovning o‘zi Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini qoralagani uchun ruhoniylik unvonidan mahrum etildi. O‘shanda u ma’lumotnoma e’lon qildi – Rostov viloyati prokuraturasi mitropolit Iosifni oqlash to‘g‘risidagi qarorni bekor qilishga qaror qilgan edi.

Bu Rus Pravoslav Cherkovi (RPCh) arxiereysini oqlash bekor qilingani haqidagi birinchi ommaviy bildirgi bo‘lib, bu haqda na prokuratura, na cherkov rasman xabar bergan.

"Oqlashni bekor qilish – bu qayta sudlash bilan bir xil, – deb yozgan edi ieromonax – Putin hukumati Isoning avliyosini "natsizm gumashtasi" deb tan oldi va uni o‘limidan so‘ng qoraladi."

Deyarli bir yil oldin Vladimir Putinga qatag‘on qurbonlarining ommaviy otib tashlangan joyi – Butovdagi Muqaddas yangi shahidlar va rus e’tiqod egalarining ibodatxonasi ruhoniysi protoierey Kirill Kaleda murojaat qilgan edi. Ruhoniy 2024 yilda Siyosiy qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha davlat siyosati kontseptsiyasining amal qilish muddati tugashini eslatgan. Biroq bu hujjatda ko‘zda tutilgan barcha qurbonlar ro‘yxati ham, ommaviy dafn etish joylarini saqlash to‘g‘risidagi qonun ham chiqmagan. Protoierey prezidentdan Kontseptsiyaning amal qilishini yana besh yilga uzaytirishni so‘ragan edi.

"Shubhasiz, bu ish davom ettirilishi kerak," dedi Putin va hujjatning amal qilish muddatini uzaytirishni topshirdi.

Bu go‘yoki "texnik" topshiriq kontseptsiya mazmunini butunlay o‘zgartirib yubordi: 2024 yil iyunь oyida Rossiyada ommaviy qatag‘onlar va qatag‘on qilingan fuqarolarga nisbatan rasmiy siyosat butunlay o‘zgardi.

Bi-bi-sining aniqlashicha, 2020 yildan beri Rossiyadagi yagona kassatsiya harbiy sudi prokuraturaning iltimosnomasiga ko‘ra Sovet harbiy tribunallari va VChK, NKVD va MGB "uchligi" tomonidan hukm qilingan 250 dan ortiq kishini reabilitatsiya qilinmaydigan deb topdi. Bu qarorlar e’lon qilinmagan, ishlarning yarmida hatto mahkumlarning, shu jumladan otib tashlanganlarning ismlari ham sir tutilgan. Ochiq manbalardan aniqlanishicha, kamida 17 kishining reabilitatsiya qilingani haqida avvalroq ommaviy xabar berilgan – hozir esa kassatsiya harbiy sudi ularning reabilitatsiyasini bekor qilgan.

Rossiyadagi siyosiy qatag‘on qurbonlarini reabilitatsiya qilish bo‘yicha ishlarni 2019 yilda sud islohoti davomida tashkil etilgan boshqa kassatsiya sudlari (mamlakatda harbiydan tashqari to‘qqizta) va Oliy sud ham qayta ko‘rib chiqmoqda, deb tushuntirdi Bi-bi-siga "Memorial" inson huquqlarini himoya qilish markazi (tugatilgan tashkilot xodimlari tomonidan tuzilgan) katta yuristi Grigoriy Vaypan. Ushbu sudlar bazalarida Bi-bi-si 40 dan ortiq shunday ishni va kamida uchta reabilitatsiyani bekor qilingan ishni topdi.

Prokurorlarning o‘zlari esa 2022 yildan buyon qatag‘on qilinganlarni reabilitatsiya qilish bo‘yicha 4 mingga yaqin o‘z qarorlarini bekor qilganliklarini ma’lum qilishdi, deya xabar berdi bosh prokuratura. Aksariyat hollarda – agar shaxs dastlab prokurorlarning o‘zlari tashabbusi bilan reabilitatsiya qilingan bo‘lsa – bu maqomni bekor qilish uchun sudning roziligi talab qilinmaydi.

Bunday bekor qilishlar "Siyosiy qatag‘on qurbonlarini reabilitatsiya qilish to‘g‘risida"gi qonunda nazarda tutilmagan, ammo prokuratura so‘nggi yillarda ularni faol amalga oshira boshladi.

Rossiyada yana kim va qanday qilib "Vatan xoini" deb tan olinayotganini aytib beramiz.

Muqaddas kollaborant

1918 yilda 25 yoshli eski pravoslav e’tiqodli harbiyning o‘g‘li Ivan Chernov rohiblikka o‘tdi, Iosif ismini oldi va Taganrogdagi ibodatxonada xizmat qila boshladi. U birinchi marta 1925 yilda "aksilinqilobiy yolg‘on mish-mishlarni tarqatgani" uchun hibsga olinib, ikki yilga Komiga surgun qilingan.

1935 yilda yangi surgun boshlandi. O‘sha paytga kelib yepiskoplik rutbasini olgan Iosif yangilanishning – rus cherkovi ichidagi, sovet hokimiyati bilan yaqinlashishni va yangi cherkov qoidalarini joriy etishni talab qiluvchi oqimning ashaddiy dushmani edi.

1935 yil Rojdestvo ro‘zasi oxirida yepiskop Iosifni kechasi qora mashinada olib ketishdi va yaqinda surgundan qaytgan boshqa ruhoniy bilan aloqada bo‘lgani uchun sovetlarga qarshi tashviqotda ayblashdi. Yepiskopni yana 5 yilga Komiga surgun qilishdi.

1940 yilda ozodlikka chiqqach, rohiblar boshlig‘i Taganrogga qaytmoqchi bo‘lgan, ammo bu paytga kelib shahardagi barcha cherkovlar yopilgan va uni dunyoviy ishga ham olishmagan edi. Shunday qilib, u Azovga kelib qolib, qorovul bo‘lib ishlay boshladi. Kechalari u yashirin pravoslav jamoasi uchun liturgiya o‘tkazardi, ular esa uni yerto‘lada begonalardan yashirishardi.

1942 yilda Taganrogni fashistlar bosib oldi va yepiskop shahar ibodatxonasida xizmat qilish huquqini oldi – nemis bosqinchilik siyosati sovet hokimiyatiga qarshi mafkuraviy kurashda din mavzusidan foydalanishga intilardi.

Taganrogda ibodatxona ochilganda nemislar unga fashistlarni maqtovchi va shahar aholisini itoat etishga chaqiruvchi nutq so‘zlashni taklif qilishgan, deb hikoya qilgan edi Iosifning o‘zi. U rad etgan. Keyinchalik uni bir necha marta so‘roq qilish uchun chaqirib, SSSRda ishlaganlikda ayblashgan va buni targ‘ibot ishlari bilan yuvishni taklif qilishgan. Ruhoniy bosqinchilar bilan hamkorlik qilishdan qat’iy bosh tortgan.

Prokuratura mitropolitning reabilitatsiyasini bekor qilish to‘g‘risidagi qarorida uning "bosqinchilarga yordam berishi" "jinoyat ishi materiallari bilan tasdiqlanganini" ma’lum qildi. "Lenta.ru" ma’lumotlariga ko‘ra, idora 82 yil o‘tib ham, kollaboratsionizmni u Taganrogda Pyotr I haykalining ochilish marosimida nutq so‘zlagani va nemis targ‘ibot nashrlariga bir nechta maqolalar yozganidan ko‘rishi mumkin edi. Tarixchi Aleksey Makarkinning aytishicha, bu faktlar ruhoniyni reabilitatsiya qilish paytida ham ma’lum bo‘lgan, ammo o‘shanda ular ahamiyatsiz deb hisoblangan. "Men (qasam ichaman!) ibodatxonada fashistlar foydasiga hech qanday nutq so‘zlamaganman, faqat bitta nutq so‘zlaganman, u ham tarixiy mavhum bo‘lib, Taganrogda Pyotr I yodgorligi eski joyiga tiklangan kuni edi," deya mitropolitdan iqtibos keltirgan u haqidagi kitob muallifi Yakov Krotov.

1943 yilda yepiskop Uman shahrida (Ukrainaning Cherkas viloyatidagi shahar) xizmat qila boshladi. Ko‘p o‘tmay, sovet razvedkasi bilan hamkorlikda shubhalanib, gestapo uni hibsga oldi. Sovet qo‘shinlari shaharga hujum boshlagach, nemislar mahbuslarni otib tashlashga qaror qildi. Gestapo boshlig‘ining yordamchisi asli rossiyalik nemis bo‘lib, yepiskopga yordam berishga ahd qildi. U kamerani karavotlar bilan to‘ldirishni buyurdi, yepiskopga esa nemislar mahbuslarni otishga olib chiqqunicha bir necha tun jim o‘tirishni tayinladi. Hujjatlarda yepiskop otib tashlangan deb ko‘rsatildi.

Yepiskop Iosif ozod etilganidan bir yil o‘tgach, u Moskvaga patriarx Sergiy huzuriga chaqirildi, ammo yo‘lda NKVD uni hibsga oldi. Chekistlar, agar hujjatlarga ko‘ra o‘ldirilgan bo‘lsa, u nemis ishg‘oli davrida qanday tirik qolganini tushuntirishni talab qilishdi. 1946 yilgacha u Moskva qamoqxonalarida saqlanib, keyinchalik NKVD uchligi yopiq majlisda uni 10 yilga qamoq jazosiga hukm qildi – "chor tuzumini maqtagani" uchun.

1954 yilda surgun muddati tugadi va yepiskop yana ikki yilni Shimoliy Qozog‘istondagi manzilgohda o‘tkazdi. Shundan so‘ng u Qozog‘istonning Ko‘kchetov shahrida yashashga ruxsat so‘radi. U yerda cherkovga qatnardi, ammo ibodat o‘tkazish va xorda qo‘shiq aytish unga taqiqlangan edi. Faqat afv so‘ralganidan keyingina ruhoniy surgundan ozod etilib, xizmat qilishiga ruxsat berildi.

1967 yilda yepiskop Iosif mitropolit etib tayinlandi va 1975 yilda vafot etgunga qadar Olma-ota yeparxiyasini boshqardi. 1970 yilda patriarx Aleksiy I vafotidan so‘ng, Moskvadan kelgan vakillar bir necha bor mitropolit Iosif huzuriga kelib, uni yangi patriarx saylovida o‘z nomzodini qo‘yishga undadi. Biroq u yoshi tufayli bu taklifni rad etdi. Mitropolit vafotidan so‘ng, dindorlar uni avliyolar qatoriga qo‘shish uchun hujjat to‘play boshladilar.

RPCh manbalarida mitropolit Iosif haqida ko‘p ma’lumot keltirilgan, "Semirechьe" pravoslav telestudiyasi u haqida dastur suratga olgan, Sretenskiy monastiri kitob nashr etib, uni "fidoyi va zakiy qariya" deb ta’riflagan. Qozog‘istonda esa uning nomidagi diniy-madaniy markaz ochilib, mamlakatning turli ibodatxonalarida uning xotirasi muntazam yodga olinadi.

Cherkov doiralarida bir necha bor mitropolitni avliyo deb e’tirof etish masalasi ko‘tarildi. 2012 yilda u haqida film suratga olindi, bu uning avliyolar qatoriga qo‘shilishiga asos bo‘lishi kutilgan edi. Biroq RPCh Sinod komissiyasi bunga qarshi chiqdi, chunki mitropolit urush yillarida bosib olingan hududlarda xizmat qilgandi. "Bosqinchilar nazorati ostidagi hududlarda bo‘lganlarni avliyolar qatoriga qo‘shish juda mushkul, – deya izoh bergan edi o‘shanda yangi shahidlar tarixi bo‘yicha mutaxassis Lidiya Golovkova. – Komissiya [RPCh kanonlashtirish bo‘yicha] tergov ishlariga juda ishonadi. Biz bunga qarshimiz va buni tergovning davomi deb hisoblaymiz: go‘yo biz insonning muqaddas hayotidan ko‘ra tergovchilarga ko‘proq ishonamiz."

2024 yilda Rossiya prokuraturasi yepiskop Iosifni oqlashga loyiq emas deb topdi.

O‘tmishdagi xoinlarni izlash

Rossiya prokurorlari 2020 yildan beri tizimli ravishda oqlash to‘g‘risidagi qarorlarni qayta ko‘rib chiqmoqda, jumladan, ommaviy axborot vositalari materiallarini tekshirmoqda. Bu ish Novosibirskda joylashgan Rossiyadagi yagona kassatsiya harbiy sudida konveyerni eslatadi – u oqlash yoki uni bekor qilish to‘g‘risidagi ishlarda Stalin davrining hukmlarini qayta ko‘rib chiqadi.

Bi-bi-si 250 dan ortiq qatag‘on qurbonlari ishlarini sanab chiqdi – chiqarilgan barcha qarorlarda ular oqlanmaydigan deb topilgan, chunki sud ma’lumotlariga ko‘ra, hukmlar o‘zgarishsiz qoldirilgan.

Prokuratura faoliyatining eng yuqori cho‘qqisi 2023 yilga to‘g‘ri keldi – Rossiyaning Ukrainaga to‘liq bostirib kirishining ikkinchi yili – bu vaqtda idora suddan 120 dan ortiq kishiga nisbatan oqlashni rad etish yoki oqlashni bekor qilishni tasdiqlashni so‘radi. Bu 2020-2024 yillarda tekshirilganlarning deyarli yarmi edi.

Ushbu ro‘yxatdagi kamida 90 ta ish Sovet Ittifoqining "Vatanga xiyonat" moddasi (RSFSR JK 58.1-moddasi) bo‘yicha yuritilgan, deb hisoblaydi Bi-bi-si. Sovet sudlari va "uchlik"larning hukmlarini qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha yana 80 dan ortiq ish hujjatlarida Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining davlatga xiyonat to‘g‘risidagi zamonaviy 275-moddasi ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, sud bazasida deyarli barcha qatag‘on qurbonlarining ismlari yashirilgan.

Bi-bi-si hatto ushbu "retro ishlar" orasida 2022 yilda Rossiya Jinoyat kodeksiga kiritilgan "chet elliklar bilan maxfiy hamkorlik" to‘g‘risidagi 275.1-moddani ham aniqladi. U hech qachon SSSR fuqarosi bo‘lmagan, ammo RSFSR JKning 58-4-moddasi ("Xalqaro burjuaziyaga yordam ko‘rsatish") bilan sudlangan harbiy asir nemis polkovnigi Yozef Maylerning ish hujjatida ham ko‘rsatilgan. 2023 yilda kassatsiya harbiy sudi Maylerni rasman oqlanmaydigan deb e’lon qildi.

Bi-bi-si aniqlaganidek, 2020 yildan beri 96 ta sovet qatag‘on organlari qarorlari kassatsiya harbiy sudiga qayta ko‘rib chiqish uchun kelib tushgan: bular VChK va NKVD komissiyalari, OGPU hay’atlari, "maxsus bo‘limlar" va harbiy tribunallar — shu jumladan urush oxirida SSSR tomonidan bosib olingan Germaniya hududlarida va ishg‘olchi sovet qo‘shinlarida tuzilgan organlar ham bor. Rossiya harbiy sudi ushbu barcha organlarni, jumladan "uchlik"lar va "maxsus kengashma"larni ham "birinchi instantsiya sudlari" deb tan oladi va prokuraturaga ergashib, ular chiqargan hukmlarga rozilik bildiradi.

Qatag‘on qilinganlarning ishlari xuddi shu sxema bo‘yicha 2020 yildan boshlab kassatsiya sudlari tomonidan qayta ko‘rib chiqiladi (harbiy bo‘lmagan sudlar qarorlarini nazorat qiladi). Bi-bi-si bunday to‘qqizta suddan beshtasining veb-saytlarida repressiya qilingan kamida 40 ta ishni topdi. 1990-yillarda xiyonat uchun sudlangan va oqlangan kamida ikki kishi – Pskov viloyatidagi bosib olingan qishloqlarning sobiq oqsoqoli Semyon Svetkov va millati nemis bo‘lgan aktrisa Viktoriya Videman 2023 yilda reabilitatsiyadan mahrum bo‘lgan.

Xuddi shu sudlar o‘z saytlarida davlatga xiyonat qilish haqidagi zamonaviy 275-moddadan ham foydalanib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri "maxfiylashtirilgan" deb ko‘rsatadilar. Masalan, 2023 yilda Sankt-Peterburg kassatsiya sudi davlatga xiyonat qilgani uchun bir yo‘la 14 nafar mahkumni reabilitatsiya qilishni rad etgan.

"Memorial" jamiyati (Rossiya sudi tomonidan tugatilgan xuddi shu nomdagi tashkilotning sobiq xodimlari tomonidan ochilgan) tarixchisi Sergey Bondarenko Rossiya hukumatining xoinlarni qidirish bo‘yicha hozirgi siyosati bilan "to‘g‘ridan-to‘g‘ri parallel" deb biladi. "Ular hozir vatan dushmanlari va xoinlarini qanday izlayotgan bo‘lsa, o‘tmishdan ham ularni izlay boshlashdi," deydi u.

"Siyosiy qatag‘on qurbonlarini reabilitatsiya qilish to‘g‘risida"gi qonun alohida hollarda – vatanga xiyonat qilganlar, harbiy jinoyatchilar va reabilitatsiya qilinmaydigan boshqa toifadagi shaxslarga nisbatan "uchlik" qarorlarini o‘z kuchida qoldirishga imkon beradi. Huquqshunos Grigoriy Vaypanning tushuntirishicha, bu 1991 yilda RSFSR Oliy Kengashida muhokama qilinayotgan qonun mualliflari tomonidan erishilgan kelishuv edi.

"Ishlarni suddan tashqari organlar (uchlik, ikkilik, alohida yig‘ilishlar) tomonidan ko‘rib chiqish inson huquqlari standartlariga mos kelmaydi, – deydi Vaypan. – Ular hukm qilgan odamlar odil suddan mahrum etilgan. Ushbu organlarning barcha qarorlari avtomatik ravishda bekor qilinishi va barcha qatag‘on qilinganlar aybsiz deb hisoblanishi kerak."

Fuqaroligi yo‘q vatan xoini

"Xoinlik, hamkorlik, dushman tomoniga o‘tish va hokazolar bilan bog‘liq ishlar juda ko‘p – "Bu holatda Vatan nima?" degan savoldan boshlab, bu mutlaqo odatiy va avtomatik narsa emas – Vatan," — deb izoh beradi "Memorial" tarixchisi Sergey Bondarenko.

1999 yilda tarixchi Kirill Aleksandrov general Vlasovning Rossiya Ozodlik Armiyasi (ROA) aviatsiyasi asoschilaridan biri Mixail Tarnovskiyni reabilitatsiya qilish uchun harbiy prokuraturaga murojaat qildi. Aleksandrov harbiy asir, otib o‘ldirilgan uchuvchining SSSR fuqaroligi yo‘qligini, demak, unga nisbatan nohaq hukm chiqarilganligini aytdi.

Tarnovskiy Sankt-Peterburg yaqinidagi Sarskoe qishlog‘ida Rossiya zenit artilleriyasi asoschilaridan biri Vasiliy Tarnovskiy oilasida tug‘ilgan, uning xizmatlari zamonaviy Rossiya Mudofaa vazirligining veb-saytida tasvirlangan. 1920 yilda fuqarolar urushi paytida zodagon va oq ofitser Vasiliy Tarnovskiy Rossiyadan hijrat qildi. Uning o‘g‘li Mixail Chexoslovakiyada ulg‘aygan va 25 yoshida ushbu mamlakat fuqaroligini olgan.

Chexoslovakiyaning fashistlar tomonidan bosib olinishi va fashistlar Germaniyasining SSSRga hujumidan so‘ng ko‘plab rus muhojirlari qatag‘on qilindi. Mixail Tarnovskiyning o‘zi 1941 yilda kelib chiqishi rus bo‘lgani uchun "Lyuftganz"dagi ishdan bo‘shatilgan. Keyinroq uni gestapo qamoqqa oldi, u yerda uni chexlarning yashirin ishlari bilan aloqasi bor-yo‘qligini so‘rab-surishtirishdi. Tarnovskiy o‘zining bolsheviklarga qarshiligini yashirmagan va nemislar unga SSSR aholisiga tashviqot qilish tizimida ishlashni taklif qildilar. U Berlinda Uchinchi Reyx targ‘ibot ministrligining maxsus bo‘limi "Vineta" radiostantsiyalarida diktor va muharrir bo‘lib ishlay boshladi. Keyin u professional uchuvchi bo‘lib, nemislar tomonida sovet qo‘shinlariga qarshi jang qilgan Vlasov armiyasiga qo‘shildi.

1945 yil mart oyida Tarnovskiy urush tugaganidan keyin kollaboratsionist kuchlar nima qilishi kerakligi haqida vlasovchilarning yig‘ilishida ishtirok etdi. "Stalinga qarshi qurolli kurashni davom ettirish uchun G‘arb ittifoqchilari tomoniga o‘tish eng oson yechim bo‘lib tuyuldi," deb yozadi tarixchi Aleksandrov. 1945 yil aprel oyi oxirida Germaniya janubida ROA bo‘linmalari amerikaliklarga asir tushdi.

Vlasovchilar Qo‘shma Shtatlar ularni Sovet Ittifoqiga topshirmaydi, aksincha, keyinchalik kommunizmga qarshi kurashish uchun armiyani ittifoqchi qilib oladi, deb umid qilishgan edi. Ammo bu reja ish bermadi. Amerikaliklar Sovet Ittifoqiga sovet grajdanlaridan iborat bir guruh asir ofitserlarni topshirdi. Tarnovskiy Chexoslovakiya fuqarosi sifatida SSSRga berilishi mumkin emas edi. Lekin uning o‘zi ham polkdoshlari qismatiga sherik bo‘lishni xohlab, ular ketidan sovet okkupatsiya zonasiga ravona bo‘ldi.

U yerda Tarnovskiyni "Josuslarga o‘lim" deb ataluvchi SSSR kontrrazvedka bo‘limi qamoqqa oldi. Tarnovskiyni hatto SSSR territoriyasiga olib bormadilar, u Potsdamdagi turmada saqlanardi – uning sovet hokimiyatiga dushmanligi isbot talab qilmasdi. Yarim yil o‘tgach, Tarnovskiy "qurolli qo‘zg‘olon" moddasi (58-2 RSFSR JK) bo‘yicha sud qilindi va otuvga hukm qilindi, sud majlisi bir soat 20 daqiqa davom etdi, deb yozadi Aleksandrov.

1999 yilda prokuratura uning ishini tekshirish davomida Tarnovskiy yoki uning qo‘l ostidagilar "sovet tinch fuqarolari va harbiy asirlarni o‘ldirish va qiynoqqa solishda ishtirok etganliklarini" isbotlovchi dalillarni topmadi. Idora "Tarnovskiyning harakatlarida SSSR fuqarolari va manfaatlariga qarshi biror harakat yo‘qligini" tan oldi. Shuning uchun u "noqonuniy va asossiz, siyosiy sabablarga ko‘ra" sudlangan. O‘sha paytda Tarnovskiy Vlasov armiyasining oqlangan birinchi va yagona ofitseri edi.

2016 yildan beri uchuvchini reabilitatsiya qilish tashabbuskori, tarixchi Aleksandrovning o‘zi Rossiyada ta’qib ostiga olingan. Rossiya Fan va innovatsiyalar vazirligi Andrey Vlasov va uning safdoshlari haqidagi dissertatsiyasi uchun unga doktorlik darajasini berish to‘g‘risidagi qarorni bekor qildi. Sankt-Peterburg sudi esa tarixchining Stepan Bander va banderchilar haqidagi maqolasini ekstremistik deb topdi.

2019 yilda Tarnovskiy haqidagi maqolani boshqa tarixchi – FSB faxriylar kengashining Sankt-Peterburgdagi prezidiumi a’zosi Stanislav Bernev nashr etdi. U Tarnovskiy va uning komandiri tergovi bayonnomalariga asoslanib, urush paytida partizanlarga qarshi operatsiyalarda qatnashgan eskadrilyaga qo‘mondonlik qilgan Tarnovskiy "asosli ravishda hukm qilingan va siyosiy qatag‘on qurboni emas"ligini aytdi. Tarixchi otib tashlangan harbiy asirni reabilitatsiya qilish to‘g‘risidagi qaror bekor qilinishi kerakligini ta’kidladi.

2022 yil yanvarь oyida Bernevning xuddi shu maqolasi "Sekretnie materiali" gazetasida qisqartishlar bilan chop etilgan. O‘sha yil aprelida kassatsiya harbiy sudi prokuraturaning Tarnovskiyning reabilitatsiyasini bekor qilish to‘g‘risidagi qarorini tasdiqladi.

"Bu yerda eng muhimi shundaki, prokuratura o‘sha jinoyat ishi materiallari asosida o‘zining ilgari qabul qilingan reabilitatsiya to‘g‘risidagi qarorini bekor qiladi, – deb hisoblaydi Vaypan. – Davlat bunday qilishga haqli emas."

Bu sud ilgari oqlanganlarning qanchasini yana jinoyatchi deb e’tirof etganini va reabilitatsiyaning bekor qilinishi nima bilan bog‘liqligini ish hujjatlaridan tushunib bo‘lmaydi. Bi-bi-si faqat 17 nafar shunday shaxs haqida ochiq ma’lumotlarni topa oldi (ulardan birining reabilitatsiyasi haqida hujjatli tasdiq yo‘q, ammo zamondoshlarning ma’lumotlari mavjud).

"Hech kimga ish bilan tanishishga ruxsat berilmaydi"

2024 yil sentyabrь oyida bosh prokuror Igor Krasnov buyruq chiqardi: ilgari oqlangan, Stalin qatag‘onlari qurboni deb topilgan odamlar orasida jinoyatchilarni qayta aniqlash ishlarini yo‘lga qo‘yish.

"Natsistlarning yordamchilari va vatanga xiyonat qilganlarni oqlashga" yo‘l qo‘ymaslik uchun ularning reabilitatsiyasini bekor qilish buyurildi. Holbuki, masalan, SSSRda nemislarga yordam berganlik, okkupatsiya davrida ular bilan hamkorlik qilganlik to‘g‘risida majburan tilxat yozganlar ham hukm qilingan, dedi "Memorial" yuristi Grigoriy Vaypan.

1998 yilda prokuratura besh yil ichida 408 mingta jinoyat ishini qayta ko‘rib chiqqanini, 436 mingga yaqin fuqaroning "yaxshi nomini tiklaganini" va yana 281 mingdan ortiq kishini qatag‘on qurbonlari deb topganini bildirgan edi. Oradan qariyb 20 yil o‘tib ham bu ish hanuz oxiriga yetkazilmagan, deyiladi bosh prokurorning sentyabrь oyidagi buyrug‘ida. Ammo u endi qarama-qarshi yo‘nalishda faollashadi.

Prokuratura sentyabrь oyida 2022 yilning ikkinchi yarmidan beri 4 mingga yaqin reabilitatsiya bekor qilinganini ma’lum qilgan edi. Qatag‘on qilinganlarning ishlarini ko‘rib chiqish qoidalariga ham o‘zgartirishlar kiritildi. Reabilitatsiya to‘g‘risidagi ma’lumotnomalar endi har qanday manfaatdor shaxslarga emas, balki faqat reabilitatsiya qilinganlarning o‘ziga yoki ularning qarindoshlariga beriladi.

Agar prokuratura o‘z rejali tekshiruvi doirasida shaxsni reabilitatsiya qilgan bo‘lsa, u o‘z ichki qarorlari bilan – sudga murojaat qilmasdan reabilitatsiyani bekor qilishi mumkin. Misol uchun, mitropolit Iosif bilan shunday bo‘lgan.

Prokurorning xulosasiga sudda e’tiroz bildirish mumkin. "Ammo sudlar doim prokuratura tarafida turadi va hokimiyatning o‘zi aytmoqchi bo‘lgan shov-shuvli ishlardan tashqari, reabilitatsiya qilinmagan odamlarning ismlarini ham hech qayerdan bilishmaydi, – deydi huquqshunos. – Agar reabilitatsiya rad etilsa, hech kimga ish bilan tanishishga ruxsat berilmaydi."

Agar shaxs qarindoshlari yoki uchinchi shaxslar tashabbusi bilan reabilitatsiya qilingan bo‘lsa yoki o‘zi reabilitatsiyaga erishgan bo‘lsa, uni prokuraturaning iltimosiga ko‘ra dastlab faqat sud bekor qilishi mumkin.

Qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha sud jarayonlarining sifati past, deydi Vaypan. "Qoida tariqasida, sud ayblov dalillarini, birinchi navbatda, ayblanuvchining ko‘rsatuvlarini tanqidiy qabul qilmaydi. Shu bilan birga, reabilitatsiyani bekor qilish to‘g‘risidagi ishlarda bir xil faktlar yillar o‘tib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi huquqiy baho oladi», deb tushuntiradi huquqshunos.

Misol uchun, SSSRning bosib olingan hududlaridagi qishloq oqsoqollariga ko‘plab hukmlar chiqarilgan. Bu odamlarni urush paytida nemislarga don va chorva mollarini topshirganlikda ayblashgan. 1990-yillarda prokuratura bunday odamlarni oqlagan, hozir esa ularni bekor qilmoqda va sud ularni tasdiqlamoqda, deb aytadi Vaypan.

2023 yilda Rossiya Oliy sudi ham prokuratura izidan borib, 1944 yilda hukm qilingan va 1946 yilda lagerda vafot etgan Viktor Korsakov ishi bo‘yicha reabilitatsiyani bekor qildi. Sud mahbusning hududdan qochish paytida "hukumat hokimiyatini zaiflashtirish" maqsadi bo‘lmaganini tan oldi, biroq Korsakovga dezertirlik, o‘g‘irlik va qochishda ayblanib, 10 yillik ozodlikdan mahrum qilish jazosini qoldirdi. Bunday holatlarda shaxs reabilitatsiya qilinmaydi.

Sergey Bondarenkoning ta’kidlashicha, bunday ommaviy "tekshiruvlar" Sovet Ittifoqida siyosiy ishlar qanday mantiq asosida yuritilgan bo‘lsa, xuddi o‘sha mantiqni takrorlaydi. "Men ularning ekspertlik darajasini bo‘rttirib yubormagan bo‘lardim, – deydi tarixchi reabilitatsiya bo‘yicha ishlarni ommaviy qayta ko‘rib chiqish haqida. – Menimcha, ular bu hujjatlarni qanday yozilgan bo‘lsa, shunday o‘qiyapti. Juda tanqidiy qarashsiz. Ya’ni, umuman, bu qanday amalga oshirilgani kontekstini tushunmasdan va mutlaqo zarur bo‘lgan har qanday taxminlarsiz," deydi u.

Reabilitatsiya bekor qilingandan yoki rad etilgandan so‘ng, takroran qatag‘on qilingan shaxsning ishi butunlay maxfiylashtiriladi.

Kontseptsiya o‘zgardi

Rossiya hukumati qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha davlat siyosati kontseptsiyasini faqat 2015 yilda qabul qildi. Ushbu hujjatga ko‘ra, asosiy vazifalardan biri "yagona xotira tarmog‘i" – qatag‘on qurbonlari to‘g‘risidagi to‘liq reestrni yaratish bo‘lishi kerak edi.

Ammo bu sodir bo‘lmadi va 2024 yil iyunь oyida "yagona xotira tarmog‘i" haqidagi qator kontseptsiyaning boshqa muhim qoidalari kabi hujjatdan butunlay olib tashlandi. Hujjat e’lon qilinmasdan va jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilmasdan tubdan o‘zgartirildi. Faqat sentyabrda "Novaya gazeta" bu o‘zgarishlarga birinchi marta e’tibor qaratdi.

Hujjat muqaddimasidan Mixail Mishustin boshchiligidagi hukumat qatag‘onlarning ommaviyligi haqidagi barcha ta’kidlarni va millionlab qatag‘on qilinganlarning xotirasini abadiylashtirmasdan turib, Rossiya huquqiy davlatga aylana olmasligi haqidagi fikrni o‘chirib tashladi. 2015-yilgi Kontseptsiyada 1988 yilda hokimiyat "Zulm va qatag‘on qurbonlari xotirasiga yodgorlik o‘rnatish to‘g‘risida" qaror qabul qilgani, ammo umummilliy yodgorlik o‘rnatilmagani eslatilgan edi. Yangi kontseptsiyada bu faktlar, shuningdek, 1991 yildan 2014 yilgacha Rossiyada 3,5 milliondan ortiq odam oqlangani va GULAGning 265 mingdan ortiq bolasi qatag‘on qurbonlari deb e’tirof etilgani haqidagi ma’lumotlar olib tashlandi.

Holbuki, "Siyosiy qatag‘on qurbonlarini reabilitatsiya qilish to‘g‘risida"gi qonunda reabilitatsiyani bekor qilish imkoniyati haqida umuman hech narsa aytilmagan. U ishlarda vatanga xiyonat qilishda, tinch aholi va harbiy asirlarga nisbatan zo‘ravonlikda ayblanib, bunday zo‘ravonlikka ko‘maklashganlikda "etarli dalillar" bo‘lgan qatag‘on qilinganlarni reabilitatsiya qilishni boshidanoq rad etish imkonini beradi. Ammo nemis armiyasi yoki politsiyasida xizmat qilgan, biroq razvedka, jangovar va jazolash harakatlarida ishtirok etmaganlar ham qonun bo‘yicha oqlanishi mumkin.

"Qatag‘onlarni davrning o‘ziga xos xususiyatlari bilan oqlashga yoki ularni tariximiz fakti sifatida umuman inkor etishga urinishlarning davom etishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi," deyilgan edi hujjatda. Hukumat uni qayta ishlash paytida bu so‘zlarni, shuningdek, fuqarolar urushi va ommaviy qatag‘onlarga olib kelgan "ijtimoiy bo‘linish fojiasini anglash" tamoyilini ham o‘chirib tashladi.

Yangi kontseptsiya bo‘yicha reabilitatsiya jarayoni esa arxiv hujjatlari va "ekspertlar fikri" asosida shakllanadigan "tarixiy haqiqat" tamoyiliga muvofiq olib boriladi. Ushbu arxivlarga kimlar kirishi va "tarixiy haqiqat" haqidagi bilimlarning egasi ekanligi kontseptsiyada aniq ko‘rsatilmagan.

Biroq unda og‘ir, jumladan, harbiy jinoyatlarda aybdorlarni "reabilitatsiya qilish va oqlashga yo‘l qo‘yilmasligi" haqida so‘zlar paydo bo‘ldi. Bunday shaxslarni reabilitatsiya qilish to‘g‘risidagi qarorlar bekor qilinishi endilikda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha faoliyatning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi.

Qatag‘onlar haqidagi xotira mavzusi Rossiyada 2014 yildan keyin siyosiy mavzu deb hisoblanib, davlat xotira siyosatini o‘tkazishni xohlayotganini faol ko‘rsata boshladi, deydi tadqiqotchi Nikolay Epple. Kontseptsiyadagi hozirgi o‘zgarishlar va reabilitatsiya qilinganlarning ishlarini qayta ko‘rib chiqish to‘g‘risidagi prokuraturaning buyrug‘i hali ham Rossiyada xotira bilan ishlashni davom ettirayotganlar uchun signaldir: "Bu bilan davlat shug‘ullanadi, bu mavzuga aralashmaslik kerak. Bu sohada mustaqil ishtirokchilar bo‘lmasligi kerak."

"Men buni shunchaki urush davri qonunlari bo‘yicha xotira siyosatini yuritish deb atagan bo‘lardim. Tinchlik davrida shunchaki qurbonlar bo‘lishi mumkin. Urush paytida esa qurbonlar yo bizniki, yo dushmanniki bo‘ladi," deydi Epple.

"Hech narsa ko‘rsata olmaysiz"

Bosh prokuratura vakili Andrey Ivanov sentyabrь oyida reabilitatsiyani qayta ko‘rib chiqish va bekor qilish bo‘yicha ishlarda faqat «Ulug‘ Vatan» urushi yillarida xoinlik qilgan va dushman bilan hamkorlik qilganlarni aniqlash haqida gap ketayotganini ta’kidlagan edi. 1920-1940 va 1950 yillardagi qatag‘on qurbonlarini reabilitatsiya qilishning asosliligi masalalari "tekshiruv predmetiga kirmaydi," deya prokurorning so‘zlaridan "Kommersant" iqtibos keltirgan.

Biroq, Bi-bi-si bu da’volarni inkor etuvchi misollar topdi. 2021 yilda prokuratura Feliks Dzerjinskiy boshchiligidagi VChK komissiyasining hukmi bilan 1919 yilda otib tashlangan uch kishini reabilitatsiya qilish to‘g‘risidagi o‘z qarorini bekor qildi. Bular Petrograd ChK kollegiyasi a’zosi Dmitriy Chudin, uning tanishi Nina Svobodina va uning hamrohi Vulf Dreyser edi. Svobodina Chudin yordamida chayqovchilikda ayblangan Dreyserni, keyin esa yana bir necha chayqovchi deb gumon qilinganlarni ozod qilishga erishgandi. Natijada Chudin, Svobodina va Dreyser "odil sudlovga qarshi jinoyat" uchun otib tashlandi, garchi VChKning o‘zi sud organi bo‘lmasa ham. 2023 yilda Kassatsiya harbiy sudi VChK hukmini ma’qulladi.

Sud yana bir chekist, Sibirdan kelgan NKVD xodimi Mixail Stankevichning reabilitatsiyasini ham bekor qildi – u 1938 yilda "trotskiychilar tashkilotida ishtirok etish, sabotaj, josuslik va sovetlarga qarshi targ‘ibot"da ayblanib otib tashlangan edi.

1931 yilda terrorizmda ayblanib hukm qilingan dehqon Aleksandr Korneev va Moskva SUMning sobiq sotuvchisi Ivan Bagrov ham reabilitatsiyadan mahrum bo‘ldi. Ish hujjatlariga ko‘ra, Bagrov "Vatanga xiyonat qilish" moddasi bilan sudlangan (RSFSR JK 58-1-moddasi). Qatag‘on qilinganlar haqidagi ochiq ma’lumotlarda aytilishicha, Bagrov 1935 yilda sovetlarga qarshi targ‘ibotda ayblanib, uch yilga Qozog‘istonga surgun qilingan. Xuddi shunday ma’lumotlar Davlat arxivida saqlanayotgan to‘liq ismli Bagrovning shaxsiy hujjatlar yig‘majildida ham qayd etilgan, dedi tarixchi Sergey Bondarenko Bi-bi-siga. Bu bir kishi yoki ikki nafar to‘liq ismli shaxs ekanligini aniq aytib bo‘lmaydi, lekin agar bir kishi bo‘lsa, gap Bagrovga qarshi ikkinchi ish haqida ketishi mumkin, bu ishda unga "vatanga xiyonat qilish"ni ham qo‘yishlari mumkin, deydi Bondarenko.

Hatto Stalin vafotidan so‘ng SSSRda qabul qilingan reabilitatsiya to‘g‘risidagi qarorlar ham bekor qilindi. 2023 yil oxirida Kassatsiya harbiy sudi Ufadagi fabrikada huquq maslahatchisi bo‘lib ishlagan sobiq dvoryan Boris Konini uchinchi marta jinoyatchi deb topdi. U birinchi marta 1923 yilda josuslikda ayblanib hibsga olingan. Otishga hukm qilingan, lekin 10 yilga lagerlarga yuborilgan. 1937 yilda u aksilinqilobiy targ‘ibot uchun yana qamoqqa olingan va otib o‘ldirishga hukm qilingan. 1957 yilda reabilitatsiya qilingan, 2023 yilda esa reabilitatsiya bekor qilingan.

Ikkinchi jahon urushi davridagi xatti-harakatlari uchun qatag‘on qilinganlarning ochiq ro‘yxatidan sud ikki marta (1945 va 1956 yillarda) aksilinqilobiy targ‘ibot va sovet rahbariyatiga tuhmat uchun sudlangan Vasiliy Kalininning reabilitatsiyasini bekor qildi; ishsiz Stepan Panasenkovning xiyonat qilish haqidagi hukmi bilan 1942 yilda otib tashlangan; urush oxirida qizil askarlar Grigoriy Bitter va Pyotr Klyuchnikovning xiyonatda ayblanib, sudlanganlarining reabilitatsiyasi ham bekor qilindi.

Prokuratura yaponiyalik Sedzima Ryuzoning reabilitatsiyasini ham rad etdi. U 1949 yilda josuslikda ayblanib hibsga olingan va 25 yilga ozodlikdan mahrum etilgan. 2024 yil iyul oyida Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Mariya Zaxarova josuslikda ayblangan yana to‘rt nafar yapon – S. Kikuti, F. Kikuti, I. Marafudzi, K. Sato va T. Soga reabilitatsiyasi bekor qilingani haqida xabar berdi. Zaxarovaning ta’kidlashicha, ularning aybi "to‘liq isbotlangan." Kassatsiya sudi saytida bu yaponlarning ismlari yozilgan ish varaqalari umuman yo‘q.

"Bu xotiradan faqat siyosiy manipulyatsiya maqsadlarida foydalanishning sovet an’anasi," deydi Nikolay Epple yangi kontseptsiya haqida. Misol tariqasida u Putinning ritorikasini keltiradi. 2009 yilda Polshaning Gdansk shahrida so‘zga chiqqan Putin Molotov-Ribbentrop paktini qabul qilish mas’uliyati haqida gapirgan. "U buni shunday deb o‘ylagani uchun emas, balki o‘sha paytda polyaklar mumkin bo‘lgan hamkorlar sifatida ko‘rilgani uchun aytgan. Donbassda urush boshlangandan keyin Polsha ochiqdan-ochiq dushman bo‘lib qolgach, u bu haqda butunlay boshqacha gapira boshladi. Ya’ni xotiraning o‘zi mavjud emas. Faqat u yoki bu vaziyatdagi xotira mavjud," deydi Epple.

Bundan tashqari, tadqiqotchi shu yilning yozida Davlat dumasiga "Sovet xalqi genotsidi qurbonlari xotirasini abadiylashtirish to‘g‘risida"gi qonun loyihasi kiritilganiga e’tibor qaratadi. Nikolay Epple fikricha, Rossiya uchun bu "biz qurbonmiz" degan g‘oyani ko‘rsatishning siyosiy usulidir.

"Hozir bizga Sovet Ittifoqining urush boshlanishi uchun teng mas’uliyati haqida gapirishmoqda. Masalan, yahudiylar: Ikkinchi jahon urushi munosabati bilan ularga hech kimda savol yo‘q, chunki ular qurbonlar, ularda Xolokost bo‘lgan. Biz esa asosiy qurbon bo‘lishimiz kerak. Urush yillarida 20 million sovet fuqarosi, 6 million yahudiy halok bo‘lgan. Demak, biz kattaroq qurbonmiz, siz bizga hech qanday da’vo qila olmaysiz," deya u Rossiyaning xotira siyosati mantig‘ini tushuntiradi.

Bu qurbonlar haqidagi manipulyativ xotiradir: "Qurbonlarning o‘zi kerak emas, lekin ular nimadir uchun siyosiy ahamiyatga ega bo‘lganda zarur bo‘ladi," deb xulosa qiladi Epple.

"Xoin"li O‘lmas polk

2016 yilda Adigeya rahbari va "Yagona Rossiya" oliy kengashi a’zosi Aslan Txakushinov otasi Kita Txakushinovning surati tushirilgan lavhani ko‘tarib, O‘lmas polk yurishida qatnashdi. Viloyat rahbarining surati mahalliy OAV hisobotlarida e’lon qilindi va 2022 yilning bahorigacha – kichik Txakushinov besh yildan beri iste’foda bo‘lganida unutildi. Shunda Bosh prokuratura to‘satdan Sovet Ittifoqida vatanga xiyonat qilgani uchun sudlangan otasining oqlanishini bekor qilganini e’lon qildi.

Katta Txakushinov 2002 yilda Adigeya prokuraturasi tomonidan "Sovet rejimi siyosiy qatag‘onlari qurboni" sifatida oqlangan edi. Uning o‘g‘li Aslan 2000-yilgi saylovlarda Vladimir Putinning ishonchli vakili bo‘lgan va o‘zi 2002 yilda Adigeya prezidentligiga nomzodini qo‘ygan. Ammo o‘shanda g‘alaba qozona olmagan va 2006 yilda Putinning tavsiyasi bilan saylovlarsiz bu lavozimga tayinlangan.

2007 yilda Adigeya poytaxtida respublika prezidenti Txakushinovning so‘zboshisi bilan "G‘oliblar" kitobi nashr etildi va frontchilarning hikoyalari orasida uning otasi haqidagi matn ham bor edi: "Vatan nihoyat unga, Kitaga, munosib taqdirladi — u "Germaniya ustidan g‘alaba uchun" medali bilan mukofotlandi."

1942 yilda sovet sapyori Kita Txakushinov nemislarga asir tushgan va u yerda "ixtiyoriy ravishda dushman tomoniga o‘tgan," deb xabar berdi "Komsomolskaya pravda Kuban" Bosh prokuraturaning bayonotiga asoslanib, uning reabilitatsiyasi bekor qilingandan so‘ng. Departament ma’lumotlariga ko‘ra, u 1943-1944 yillarda fashistlar Germaniyasining "Shimoliy Kavkaz legioni" tarkibida sovet partizanlariga qarshi jazo operatsiyalarida qatnashgan. Keyin Txakushinov Frantsiyaga, u yerdan Daniyaga jo‘natilgan va u yerda "ittifoqchi qo‘shinlarning tushishiga to‘sqinlik qilgan." 1945 yil may oyida u inglizlarga asir tushgan, ular esa uni "Smersh"ga topshirishgan.

Biroq, "Doroga pamyati" veb-saytida sobiq Adigeya rahbarining otasi haqida boshqacha ma’lumot berilgan. Unda katta Txakushinov 1942 yilda asirga tushgani, ozod qilingani, 1948 yilda harbiy xizmatdan bo‘shatilgani aytilgan.

1950 yilda Kita Txakushinov Shimoliy Kavkaz harbiy okrugi harbiy tribunali tomonidan "Vatanga xiyonat" moddasi bilan 25 yilga hukm qilingan (RSFSR Jinoyat kodeksining 58-moddasi, 1-qismi "b" bandi). Txakushinov butun muddatni o‘tkaza olmadi – amnistiya bilan ozod qilindi.

2022 yilda Bosh prokuratura reabilitatsiyani bekor qilish to‘g‘risidagi qarorida 2002 yilda mahalliy prokuratura Txakushinovni reabilitatsiya qilish uchun "qonuniy asoslar ham, vakolatlar ham" bo‘lmaganini ta’kidlagan. Fashist qo‘shinlariga yordam berish fakti "va uning kech tan olinishi" bilan tasdiqlanadi, deya ma’lum qildi Bosh prokuratura. Bu Adigeyadagi hokimiyatning uzluksizligiga ta’sir ko‘rsatmadi – Aslan Txakushinov iste’foga chiqqanidan keyin mintaqani uning rafiqasining jiyani Murat Kumpilov boshqarmoqda.

2022 yilda Novosibirskdagi Kassatsiya harbiy sudi Bosh prokuratura tarafini olib, sobiq Adigeya rahbari otasini "reabilitatsiya qilinmaydigan" deb topdi.

"Tashqi ta’sir" bo‘lgan ishlar, – deydi "Memorial" tarixchisi Bondarenko, – qarindoshlar, tarixchilar yoki cherkovning ta’siri bo‘lgan ishlar ommaviy tus olishi bejiz emas. "Tushunarli, kimgadir reabilitatsiyaga erishish muhim edi, chunki bu uning otasi va u hokimiyatga ega. Hozir esa u [Rossiya hukumati] tomonidan teskari harakatga tushib qoldi," – deydi Bondarenko. – Yana qanchadan-qancha ming-minglab shunday maqom va tarixga ega odamlar borki, ulardan umuman hech narsa qolmaydi?"