Кўкрак саратонини тўхтатадиган вакцина чиқади. Бунга қанча вақт қолди?

"Биз бурилиш нуқтасига етиб келдик," дейди 30 йиллик фаолиятидаги энг катта ютуқ – кўкрак саратонига қарши вакцина яратиш арафасида турган онколог доктор Нора Дсис.

Доктор Дсис Вашингтон Тиббиёт университетининг саратонга қарши вакциналар институти раҳбари. Унинг фикрича, кейинги ўн йилда вакциналар саратон касаллигини даволашнинг стандарт усулларидан бирига айланади.

Кўплаб давлатларда кўкрак бези саратони аёллар орасида саратон туфайли ўлимнинг асосий сабабидир. Халқаро саратон тадқиқотлари агентлиги (IARC) маълумотларига кўра, ҳозирда дунёдаги ҳар 20 аёлдан бири умри давомида бу касалликка чалиниши мумкин.

Бироқ, умид бор. Кўкрак бези саратони тадқиқотлари жамғармаси хабар беришича, бутун дунё бўйлаб турли усуллардан фойдаланган ҳолда кўкрак бези саратонига қарши 50 дан ортиқ вакцина синовлари ўтказилмоқда. Буларнинг бештаси илғор босқичдаги фаол синовлардир.

Сўнгги 18 ойда вакцина ишлаб чиқариш соҳасида катта ютуқларга эришилди. Иммунотерапиядаги бу ютуқлар – касалликка қарши курашиш учун тананинг ўз иммун тизимини фаоллаштирадиган инқилобий даволаш усули, ҳамда саратон беморлари маълумотларининг ўн минглаб тўпламларини таҳлил қила оладиган сунъий интеллект ривожланиши билан боғлиқ.

Вакцинанинг ҳақиқий ҳаётдаги потенциал таъсирини 30 ёшида сут йўлларида кўкрак бези саратонининг эрта шакли – ductal carcinoma in situ (DCIS) ташхиси қўйилган актёр Виктория Эканое мисолида кўриш мумкин.

"Бу сизнинг иш фаолиятингиз, ижтимоий ҳаётингиз, оилангиз ва дўстларингизга катта таъсир қилади. Дунёнгизни остин-устун қилиб юборади, – дейди у. – Агар вакцина ёрдамида бунинг олдини олсак, бу ҳақиқатан ҳам катта ўзгариш бўларди."

Унинг даволаниши айниқса оғир кечди, чунки у ўроқсимон ҳужайрали касалликка ҳам чалинган эди. Шу сабабли, операциялардан ўтиш учун унга қон қуйиш керак бўлди. Аммо касалликни эрта аниқлаш ва даволаш унга ёрдам берди.

Саратонга қарши вакциналар қандай ишлайди?

Олимлар ўнлаб йиллар давомида саратонни даволаш ва олдини олиш учун вакциналар ишлаб чиқишга ҳаракат қилди, аммо сезиларли муваффақиятга эришмади.

Қизамиқ ёки менингит каби касалликларга қарши вакциналар танага кириб келаётган вирус ёки бактериялардан ҳимоя қилиш учун зарур бўлган иммунитетни шакллантиради.

Бу жараён саратон касаллигида мураккаброқ кечади, чунки касаллик сабаби вирус эмас, тананинг ўз ҳужайраларидир. Шу сабабли, аксарият саратон вакциналари индивидуал тарзда ишлаб чиқарилади, уларнинг "таркибий қисмлари" ҳар бир беморга ва ўсманинг ўзига хос генетик хусусиятларига мос равишда ўзгартирилади.

Ушбу вакциналар организмга фақат ўша саратон ҳужайраларида учрайдиган маркерлар ёки антигенларга қарши оқсиллар ёки антитаналар ишлаб чиқаришни буюради.

Қандай тадқиқотлар олиб борилмоқда?

Бу ишларнинг бир қисмини АҚШнинг энг истиқболли вакциналарни ишлаб чиқаришни тезлаштирувчи консорциуми – Саратонга қарши вакциналар коалицияси билан яқиндан ҳамкорлик қилаётган доктор Нора Дсис бошқармоқда.

Доктор Дсис бир нечта лойиҳаларни амалга оширмоқда, жумладан, UW'нинг HER2 оқсилига қаратилган WOKVAC вакцинасини синовдан ўтказишни кенгайтирмоқда. Бу оқсил одатда кўкрак бези саратони ҳужайраларининг тез ўсишига ёрдам беради.

Ушбу синовда вакцина барча ташхисларнинг тахминан учдан бир қисмига тўғри келадиган HER2 кўкрак саратони билан касалланган беморларга ўсмаларни олиб ташлаш учун жарроҳлик амалиётидан олдин кимётерапия ва бошқа даволаш усуллари билан бирга қўлланмоқда.

"Биз ниҳоят, яқин келажакда саратон касаллигига қарши вакциналарни клиник амалиётда қўллаш учун тасдиқлаш нуқтасига етиб келдик," дейди доктор Дсис.

Шу билан бирга, август ойида Anixa Biosciences биотехнология компанияси ва Оҳаё штатидаги Кливленд клиникаси томонидан ишлаб чиқилган вакцина учун клиник синовларнинг биринчи босқичи якунланди.

Ушбу пептид асосидаги вакцина энг хавфли шакллардан бири бўлган агрессив уч карра манфий кўкрак саратони (TBNC) билан боғлиқ она сути оқсили альфа лакталбуминга қарши қаратилган.

"Биз организмга кўкрак бези саратони ҳужайраларига хос бўлган оқсилни киритамиз ва танани ушбу ҳужайраларга қарши курашишга ўргатамиз," дейди Anixa шифокори Анил Кумар.

Олимлар ушбу вакцина ўсмани камайтириши мумкинлигини аниқлашга ҳаракат қилмоқда. Бу жарроҳлик амалиёти оғирлигини камайтириши ёки бу амалиёт умуман керак бўлмаслигига олиб келиши, шунингдек, беморларда кейинчалик ўсмаларнинг қайта пайдо бўлиш эҳтимолини сезиларли пасайтириши мумкин.

Вакцина TBNC'дан халос бўлган беморларда, шунингдек, биопсияларида саратон олди ҳолатини кўрсатадиган мутациялар аниқланган аёлларда синовдан ўтказилмоқда.

Ушбу аёлларнинг 70 фоиздан ортиғида иммунитет тизими кўкрак бези саратони ҳужайраларини таниган ва уларга қарши курашган.

Кливленд клиникаси Саратон институти доктори Г. Томас Будднинг айтишича, дастлабки натижалар вакцина минимал ножўя таъсирлар билан "яхши қабул қилинганини" кўрсатган.

Клиник синовларнинг иккинчи босқичи 2026 йил бошида бошланади ва унга вакцина самарадорлигини таққослаш имконини берувчи плацебо гуруҳи ҳам қўшилади.

Доктор Кумар куни келиб бу вакцинани саратонга чалинмаган аёлларга – ва баъзи эркакларга ҳам – "касаллик бошланиши олдини олиш" учун бериш мумкин бўлишига умид қилаётганини айтмоқда.

Сўнг 3-босқич синовлар ўтказилади – бу жуда катта тадқиқотлар бўлиб, унда юзлаб ва минглаб беморлар кўплаб шифохоналарда иштирок этади ва янги даволаш усуллари ҳозирда мавжуд энг яхши усуллар билан таққосланади.

Бу босқичдан сўнг вакцинани лицензиялаш учун яна бир неча йил керак бўлиши мумкин, ваҳоланки, АҚШ регулятори FDA саратон каби баъзи касалликлар учун тасдиқлаш жараёнини тезлаштириш чораларини кўрган.

"Худди лотереяда ютгандек бўлдим," дейди кўкрак бези саратонига қарши вакцина олиб, ҳозир уч йилдан бери ремиссияда бўлган Диана Иннес.

39 ёшида у икки ёшли қизини ухлатиш учун тебратаётганда кўкрагида ўсма борлигини сезди ва унга уч карра манфий кўкрак саратонининг (TNBC) 3-босқичи ташхиси қўйилди.

Диана бир неча ой давомида радикал жарроҳлик, нур терапияси ва 16 марталик кимётерапияни ўз ичига олган оғир даволанишни бошдан кечирди, шу жумладан, ранги ва заҳарлилиги туфайли "қизил иблис" деб аталувчи учта энг кучли кимётерапияни ҳам олди.

Кейин унга кўкрак бези саратонига қарши вакцина синовида қатнашиши мумкинлиги айтилди. Аввалига у иккиланди, лекин тўла маълумот олгач, ўзини жуда омадли ҳис қилди.

"Мен чиндан ҳам бу илм-фандаги навбатдаги катта ютуқ деб ўйлайман," дейди у.

Бу даволанишдан кимлар фойдалана олади?

Шахсга мослаштирилган вакциналар имкониятларига нисбатан некбинлик ортган бўлса-да, бу ҳали бошланғич босқич. Улар юқори даражада мақсадли даволашни таъминлайди, аммо уларнинг мураккаб ишлаб чиқариш жараёни ишлаб чиқаришни қимматлаштиради.

Фармацевтика компанияларининг узоқ муддатли мақсади кенг тарқалган ўсмаларга йўналтирилган, аҳоли орасида кенг ишлатиладиган "тайёр" вакциналарни ишлаб чиқишдир.

Кўкрак бези саратонидан омон қолиш эҳтимоли ва беморнинг қаерда яшаши ўртасидаги боғлиқлик ҳамон кескин.

Юқори даромадли мамлакатларда ташхис қўйилган аёлларнинг 83 фоизи омон қолади, камбағал мамлакатларда, шу жумладан, Жанубий Африканинг деярли барча ҳудудларида бир хил ташхис қўйилган аёлларнинг ярмидан кўпи вафот этади.

Баъзи саратон мутахассислари вакциналар каби илғор технологиялар кўплаб муҳтож аёлларга ҳеч қачон етиб бормаслигидан хавотирда эканликларини айтишмоқда.

Жарроҳлик, нур терапияси ва кимётерапия каби саратон касаллигини даволашнинг энг оддий усулларидан фойдалана оладиганлар ва фойдалана олмайдиганлар ўртасида аллақачон катта тафовутлар бор, дейди IARC саратон касаллигини назорат қилиш бўлими бошлиғи ўринбосари доктор Изабел Соэржоматарам.

"Мураккаб, шахсга мослаштирилган саратон даволаш усуллари ҳақида гап кетганда, вазият янада қийинлашади," — дейди у.

IARC'нинг февраль ойидаги ҳисоботига кўра, 2050 йилга бориб кўкрак бези саратони билан касалланиш дунё бўйлаб 38 фоизга ошиши, касалликдан ўлим эса ҳар йили 68 фоизга кўпайиши кутилмоқда.

"Ҳар дақиқада дунё бўйлаб тўрт аёлга кўкрак бези саратони ташхиси қўйилмоқда ва бир аёл бу касалликдан вафот этмоқда, бу статистика тобора ёмонлашмоқда," дейди ҳисобот муаллифи ва IARC тадқиқотчиси доктор Жоан Ким.

Виктория учун вакцина ишлаб чиқариш жараёни етарлича тез кечмаяпти. У ҳозир қора танли аёллар орасида кўкрак бези саратони ҳақида кўпроқ хабардорликни ошириш учун кампания олиб бормоқда.

"Ҳали ҳам кўкрак бези саратони ҳақида деярли гапирилмайдиган жамоалар бор," дейди у.

"Айбдорлик ҳисси ва уят бор – айбдорлик ҳисси йўқотилган шахсиятингиз марказида туради. Бу жуда оғир."

Диана, айниқса ремиссиянинг беш йиллигига яқинлашгани сари, саратоннинг қайтишидан хавотирда.

"Аммо бу илмий-фантастик ҳикоя эмас, биз клиник синовларнинг 2-босқичидамиз. Мен бугун тирик далил сифатида шу ердаман," дейди у.